RAQS SANʼATIDA INKLYUZIYA TAMOYILLARI: TAHLIL VA ISTIQBOLLAR

--⊱⊱ 353 ⊰⊰--

TAHLIL VA ISTIQBOLLAR

Shahzoda Xudoynazarova

О‘zbekiston davlat xoreografiya

akademiyasi dotsenti v.b.,

pedagogika fanlari bо‘yicha

falsafa doktori (PhD)

Annotatsiya. Maqola inklyuziv taʼlim sharoitida xoreografiya sanʼatining mohiyati va ahamiyatini о‘rganishga bagʻishlangan. Xoreografiyaning о‘zini namoyon qilishning universal vositasi sifatida roli, ijtimoiy integratsiyani rivojlantirish, turli xil taʼlim ehtiyojlari bо‘lgan talabalarning hissiy sohasi va jismoniy imkoniyatlarini rivojlantirish. Taʼlim olish uchun teng sharoit yaratishda xoreografik sanʼat imkoniyatlariga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Maqolada taʼkidlanganidek, inklyuziv taʼlimda xoreografiyadan foydalanish nafaqat ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishga, balki о‘zaro tushunish va hurmatga asoslangan inklyuziv madaniyatni shakllantirishga ham xizmat qiladi.

Kalit sо‘zlar. Inklyuziv taʼlim, sanʼat, madaniyat, xoreografiya, raqs, jamiyat.

Abstract. The article is devoted to studying the essence and significance of choreography in inclusive education. The role of choreography as a universal means of self-expression, the development of social integration, the development of the emotional sphere and physical capabilities of students with different educational needs. Particular attention is paid to the possibilities of choreography in creating equal conditions for education. As noted in the article, the use of choreography in inclusive education serves not only to develop creative abilities, but also to form an inclusive culture based on mutual understanding and respect.

Keywords. Inclusive education, art, culture, choreography, dance, society.

Аннотatsiя. Статья посвящена изучению сущности и значения хореографии в инклюзивном образовании. Рассматривается роль хореографии как универсального средства самовыражения, развития социальной интегрatsiи, развития эмоциональной сферы и физических возможностей, обучающихся с различными образовательными потребностями. Особое внимание уделяется возможностям хореографии в создании равных условий для получения образования. Как отмечается в статье, использование хореографии в инклюзивном образовании служит не только развитию творческих способностей, но и формированию инклюзивной культуры, основанной на взаимопонимании и уважении.

Ключевые слова. Инклюзивное образование, искусство, культура, хореография, танец, общество.

Xoreografiya insonlarning dо‘stona ittifoqi, ularning ijodini tugʻilishiga imkon beradigan sanʼatdir. Raqs — bu eng qadimiy sanʼat turlaridan biri. Insoniyat bor ekan, u doimo raqsga tushadi. Raqs inson tugʻilishidan о‘limigacha hamroh bо‘lgan deyarli barcha marosimlarining ajralmas qismiga aylangan. Ritual raqslar boshqa qabiladoshlarni birlashtirdi, ularni umumiy maqsadga erishish uchun ilhomlantirdi. Masalan, ov boshlanishidan oldin ota-bobolarimiz maxsus raqs ijro etishgan, bu nafaqat ov qilish texnikasi va mahoratini sayqallabgina qolmay, balki muvaffaqiyatga bо‘lgan ishonchni mustahkamlagan.

Xoreografiya sanʼati uzoq yillik rivojlanish tarixiga ega bо‘lgan universal insoniy hodisa. Uning kelib chiqishi odamning ritmik harakatga bо‘lgan tо‘siqsiz istagi, harakat va musiqani uygʻun

--⊱⊱ 354 ⊰⊰-- ravishda bogʻlab, о‘z his-tuygʻularini plastik vositalar yordamida ifoda etish zarurligiga asoslanadi. Xoreografiya sanʼatining shakllanish tarixi — bu insoniyat madaniyati evolyutsiyasi, har bir davrning ijtimoiy xususiyatlari, xalq raqs sanʼatining tarixi, turli davrlar va xalqlarning о‘qituvchixoreograflari va ijrochilarining amaliy faoliyatida kо‘rish mumkin.

Xoreografiya ajoyib psixoterapiya vositasidir. Raqs, ayniqsa, qо‘rquv yoki о‘ziga ishonmaslik hissi kuchayganlarga, shuningdek, depressiyaga moyil bо‘lganlar uchun tavsiya etiladi.

Xoreografiya sanʼatining har bir janri atrofdagi olamni, odamni va inson munosabatlarini bilish uchun о‘z imkoniyatlarini beradi. Raqs tо‘gʻri pozitsiya mahoratini tarbiyalaydi, butun vujudni uygʻun rivojlantiradi, harakatni ozod qiladi. Mashgʻulotning mashgʻulotga kiritilishi mushak-skelet tizimini tarbiyalashga yordam beradi, badan va oyoq-qо‘llarning barcha muskullarining о‘ng va chap tomonlama rivojlanishini muvozanatlash, harakatlarning murakkab koordinatsiyasini rivojlantirish, harakatlanish doirasini kengaytirish, nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari, shu bilan hayotiy faollikni oshiradi.

Xoreografiya sanʼatining о‘ziga xos xususiyati uning insonga kо‘p qirrali taʼsiri bilan belgilanadi, bu sanʼatning sintetik shakli sifatida raqsning о‘ziga xos xususiyatiga bogʻliq. Shaxsning hissiy sohasini rivojlanishiga taʼsir qilish, inson tanasini jismonan takomillashtirish, musiqa, xoreografiya orqali maʼnaviy tarbiyalash, о‘ziga ishonchni oshirishga yordam beradi, о‘z-о‘zini rivojlantirishga, doimiy rivojlanishiga turtki beradi. Insoniyat о‘z taraqqiyotining turli bosqichlarida vositasi sifatida raqsga aylanib kelgan. Xoreografiyani о‘rganish, boshqa sanʼat turlari singari, о‘quvchining shaxsiy salohiyatini oshirishga yordam beradi, bunda boshqa mavzularning mazmuni cheklangan taʼsirga ega: tasavvur, faol ijodiy fikrlash, hayot hodisalarini turli pozitsiyalardan kо‘rib chiqish qobiliyati. Boshqa sanʼatlar singari, raqs ham estetik didni rivojlantiradi, kо‘tarilgan tuygʻularni tarbiyalaydi, ammo boshqa sanʼatlardan farqli о‘laroq, bolaning jismoniy rivojlanishiga katta taʼsir kо‘rsatadi.

Xoreografiyaning nazariy mohiyati inson tanasining raqs ekspressivligini rivojlantirishdir. Asosiy vazifa — raqs texnologiyasini estetik jihatdan chiroyli harakatlar bilan о‘zlashtirishning barcha murakkabligini xoreografik plastmassada ifoda etishni xalq raqsi vositasida tarbiyalash, ijrochining epchil, egiluvchan va harakatchan, jismoniy tayyorgarligi folklor raqs orqali jismoniy rivojlanishning asosiy yо‘nalishini aniqlashga imkon beradi. Bolalarning rivojlanishi xoreografiya yordamida xalq raqsining nafis uslubida, barkamol rivojlangan tana tomonidan bajariladigan imoishoralarning tо‘liqligi va kengligi bilan pozalar nisbati asosida о‘qitish tizimiga asoslanadi. Texnologiyani о‘rganayotganda raqs vositalari yordamida xoreografiya bilan shugʻullanish jarayonida bolalarda jismoniy rivojlanishga bо‘ysunadigan barcha vazifalarni bajarish uslubini astasekin rivojlantirish kerak. Shuni esda tutish kerakki, raqs elementlarining ijrosi raqs plastmassasining rivojlanish yо‘nalishini davom ettiradi. Texnik va hissiy mazmuni tufayli ular bolalarning umumiy jismoniy rivojlanishiga qadam qо‘yadi. Hajmi jihatidan kichik, ammo xarakteri jihatidan har xil bо‘lgan raqslarning elementlari о‘quvchilar uchun harakatlarni tanlashda qarama-qarshilik yaratadi. Ushbu koordinatsiya va reaksiya tezligini mashq qiladi, bu bolalarda plastisitni rivojlantirish uchun juda muhimdir.

Raqs mashgʻulotlari yordamida xoreografiya bilan shugʻullanish jarayonida bolalarning jismoniy rivojlanishini yaxshilash, о‘quvchilarning jismoniy xususiyatlarini hisobga olgan holda, professional xoreografik texnikaga asoslangan bо‘lishi kerak. Xoreografiya mashgʻulotlari mashgʻulot uchun zarur bо‘lgan fazilatlar, kо‘nikma va malakalarni shakllantirishda faol ishtirok

--⊱⊱ 355 ⊰⊰-- etadi. Raqs mashqlarini bajarish bolalarning jismoniy rivojlanishiga ijobiy taʼsir kо‘rsatishini unutmaslik kerak.

О‘quv jarayonida tо‘gʻri tanlangan va tashkil etilgan raqs mashqlari ishlash qobiliyatiga hissa qо‘shadi, darsga qiziqishni uygʻotadi, shuning uchun о‘qituvchi bolalarni о‘qitish uchun tо‘gʻri metodikani tanlashi juda muhimdir. Taʼlim jarayonini doimiy ravishda yangilab borish, о‘qitilayotgan bolalarning xususiyatlarini hisobga olgan holda maʼlum tuzatishlarni kiritish, xalq raqsi harakatlarni muvofiqlashtirishni yaxshilashga yordam beradi, mushak apparatini yanada kuchaytiradi, mashgʻulotlarda qatnashadigan mushak guruhlarini rivojlantiradi.

Xoreografiyani о‘qitishning о‘ziga xosligi doimiy jismoniy faoliyat bilan bogʻliq. Ammo jismoniy mashqlar о‘zi uchun bola uchun tarbiyaviy ahamiyatga ega emas. U ijodkorlik, aqliy mehnat va hissiy ifoda bilan mos kelishi kerak. О‘qituvchi-xoreografning vazifasi — bolalarda ijodiy о‘zini namoyon qilish, hissiyotlarni malakali egallash va gо‘zallikni tushunishga intilishni tarbiyalash.

Raqs harakatlari amaliy namoyishlar va ogʻzaki tushuntirishlar orqali о‘rgatiladi. Xoreografiya mashgʻuloti — bu raqs mashqlarining jismoniy rivojlanishga taʼsir etishining uzoq davom etadigan jarayoni. Pozitsiyalar, harakatlar va ularning turli xil versiyalaridagi birikmalari — bu tanada yangi bо‘lgan motor qobiliyatlari, yangi psixologik va jismoniy stresslar. Shu bilan birga, о‘qituvchi har kerakligini yodda tutishi kerak.

Raqs harakatlarini о‘zlashtirishga prinsipial yondashuv quyidagicha: takroran bajariladigan harakat sodda va qulay bо‘ladi. Tananing ixtiyorida ikki xil harakat turi mavjud: ixtiyoriy va ixtiyoriy bо‘lmagan. Birinchisini о‘z xohishiga kо‘ra boshqarish mumkin, ikkinchisi esa bunday nazoratga berilmaydi.

Oyoq-qо‘llar, tana, bо‘yin, yuz, kо‘z, lablar harakatlari о‘zboshimchalik bilan amalga oshiriladi. Ixtiyoriy bо‘lmagan harakat odatda tanadagi mushaklar bilan chegaralanadi. Biz yurakning qanday ritmik urishini, qanday ritmik nafas olayotganimizni, qanday yurishimizni sezmaymiz. Har qanday xalq raqsi darsi zalning о‘rtasida mashq bajarishdan iborat. Xalq raqsida darslar barcha о‘qish yillarida katta amaliy ahamiyatga ega. Jismoniy mashqlar ustida ishlash, zalning о‘rtasida, barcha harakatlarni ham bir oyoq bilan, ham boshqa oyoq bilan bajarish, bu nafaqat raqs texnikasini takomillashtirishga, balki о‘quvchining harakatlantiruvchi apparatini teng ravishda rivojlantirishga va kuchaytirishga imkon beradi. Raqs mashqlarining asosiy maqsadi jismoniy chidamlilikni rivojlantirishdir.

Bugungi kunda ijtimoiy munosabatlarni demokratlashtirish, ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi о‘zgarishlar, madaniyat va taʼlim sharoitida yosh avlodni ijodiy tarbiyalash masalalari alohida ahamiyat kasb etadi. Jamiyatda paydo bо‘layotgan qiyinchiliklarni mustaqil hal qila oladigan, nostandart qarorlarni qabul qiladigan va ularni amalga oshiradigan yuqori intellektli ijodiy shaxslarga ehtiyoj tobora ortib bormoqda. Bularning barchasi yosh avlodni tarbiyalashning yangi usullarini ishlab chiqishni talab qiladi va ijodiy taʼlimga noanʼanaviy yondashuvlarni keltirib chiqaradi. Bu borada boshlangʻich maktab о‘quvchilari eng katta qiziqish uygʻotmoqda, chunki aynan shu yoshda shaxsning poydevori yaratiladi, maʼnaviyatni rivojlantirish, о‘zini о‘zi anglash, о‘zini namoyon qilish va keyingi istiqbollarda faol rivojlanadi. Xoreografik ijod — bu boshlangʻich sinf о‘quvchilarini har tomonlama rivojlantirish vositalaridan biridir. Xoreografiya yordamida bolalarni ijodiy tarbiyalashning mahsuldorligi musiqa, ritm, tasviriy sanʼat, teatr va plastik harakatlarni birlashtirgan xoreografiyaning sintezlovchi xususiyati bilan bogʻliq. Kichik maktab о‘quvchilarining ijodiy taʼlimi amaliyotini tahlil qilish, bolalarning ijodiy taʼlimida xoreografiyaning mumkin bо‘lgan imkoniyatlari va undan yetarli darajada samarali foydalanmaslik о‘rtasidagi ziddiyatlardan dalolat beradi. Bu

--⊱⊱ 356 ⊰⊰-- qisman ijodiy taʼlim imkoniyatlaridan tо‘liq foydalanilmaganligi bilan bogʻliq. Shunday qilib, kо‘plab maktablar asosan bilimlarni uzatishga eʼtibor berishadi va axloqiy va hissiy tuygʻularni shakllantirish ikkinchi darajali deb hisoblanadi yoki umuman hisobga olinmaydi.

Xoreografiya sanʼatida bolalarni ijodiy tarbiyalashning kо‘plab shakllari yotadi. Aynan xoreografiya sanʼati dunyoni vizual, eshitish va harakatlantiruvchi shakllarini rivojlantirishni eng muvaffaqiyatli amalga oshiradi, aqliy charchoqni ketkazadi va aqliy faoliyat uchun qо‘shimcha turtki beradi.

Madaniyat muassasalari va umumtaʼlim maktablarining yosh, maktab о‘quvchilarini ijodiy tarbiyalash bо‘yicha faoliyatini tahlil qilish shuni kо‘rsatadiki, ular xoreografiya orqali bolalarni ijodiy tarbiyalash bо‘yicha yetarlicha keng va samarali ishlarning asosi bо‘lib yetishmagan.

Hozirgi vaqtda yangi tipdagi maktablar yaratilmoqda, ularda bolalarning ijodiy taʼlimiga alohida eʼtibor berilmoqda. Bularning barchasi boshlangʻich maktab о‘quvchilarining ijodiy taʼlim tizimidagi xoreografiyaning potensial imkoniyatlarini har tomonlama о‘rganish maqsadga muvofiqligi va zarurligini belgilab berdi.

Ijtimoiy hayot tarkibiy qismi sifatida xoreografiyaning jamiyatda tutgan о‘rni, jamiyatning mazmuniga va tahlil qilinayotgan ijtimoiy borliqning xususiyatlariga bogʻliqdir. Ijtimoiy jarayon, kishilarning xatti-harakati, yaʼni sosial faoliyati madaniy ideallarni, qadriyatlarni, normalarni qaror toptirilishi yoki barham berilishida vosita vazifasini, shuningdek kishilarning ijtimoiy va shaxsiy munosabatlarining shaxslararo va guruhlararo aloqalar shakli vazifasini ham bajaradi.

Xoreografiya ijtimoiy hayotning tarkibiy va funksional jabhalarida ifodalanadi. Shu jihatdan jamiyatda xoreografiya vujudga kelgan. Jamiyatda vujudga kelgan xoreografiya qanchalik murakkablashib boyib borsa, uning insonga va jamiyatga taʼsiri mukammallashib va nisbiy mustaqilligi kuchayib boradi. Masalan, Antik jamiyat allaqachon о‘tmish, tarixga aylangan bо‘lsada, uning xoreografiya madaniyati hozirgi kunda о‘z ahamiyatini saqlab kelmoqda yoki biz bu davr xoreografiya madaniyatini о‘sha vaqtdagiga nisbatan kо‘proq bilamiz. Shuning uchun xoreografiya jamiyatning mahsuli, faoliyat uslubi sifatida qaralsa-da, har bir jamiyatni u yoki bu madaniyatning konkret shakllanish manbai tarzida ham qarash mumkin. Ijtimoiy taraqqiyot faoliyat bilan xoreografiya madaniyatning о‘zaro munosabatlarida о‘zgarishlarga olib keladi. Agarda dastlab madaniyat faoliyatning mazmuniga tо‘liq bogʻliq bо‘lgan bо‘lsa, sivilizatsiya jarayonlari oqibatida faoliyat madaniyatni tobora kо‘proq shakllanishi kuzatilmoqda. Jamiyat taraqqiyotida tarixiy inersiyaning katta taʼsirini ham hisobga olish kerak. Inersiyaning taʼsirida insoniyat bajarilishi lozim bо‘lgan vazifalardan tamoman boshqa narsalar bilan mashgʻul bо‘ladi. Chunki jamoa tafakkuri qiyinchiliklar bilan qayta quriladi. Moddiy boyliklarni qisqa vaqt ichida yoʻq qilish va yoki buzib tashlash mumkin, lekin maʼnaviy qadriyatlar xoreografiyadan tezda voz kechib uning yangisini qabul qilib bо‘lmaydi. Rossiya va sovetlar imperiyalarining milliy maʼnaviy qadriyatlarimiz, urfodatlarimiz va anʼnalarimizni “zamonaviylashtirish” sohasida olib borgan siyosati oqibati nima bilan tugaganligi kо‘pchilikka maʼlum. Biz, xoreografiya va ijtimoiy faoliyat bir-biridan mustaqil mavjud bо‘lmasligi, xoreografiyaning taraqqiyoti masalalarini qisqacha kо‘rib chiqdik, endi xoreografiyaning shaxs faoliyatidagi о‘rni va ahamiyati masalasiga tо‘xtalsak. Xoreografiya va shaxs nafaqat mazmunan bir-biriga yaqin bо‘lgan, balki ichki va tashqi tomonlari jihatidan о‘zaro mos keluvchi tushunchalardir. Shaxs muayyan xoreografiya muhitda yashaydi va faoliyat kо‘rsatadi.

Xoreografiya tiplari tarixiy davrlarga qarab о‘zgarib turadi. Davrlarning almashinishi bilan xoreografiyada ham sifat о‘zgarishlari yuz beradi. Konkret tarixiy davrda yashagan kishilarning dunyo tо‘gʻrisidagi tasavvurlari, bilimi, maʼnaviy qadriyatlari tо‘gʻrisida atroflicha maʼlumotga ega

--⊱⊱ 357 ⊰⊰-- bо‘lishimiz uchun biz shu davrning xoreografiyasiga murojaat qilishimiz lozim. Shuning uchun sanʼatshunoslik fani turli xalqlarning xoreografiyasi rivojlanish tarixini jahon madaniy taraqqiyotining tarkibiy qismi sifatida о‘rganish bilan birga aniq tarixiy davrning ijtimoiy taraqqiyotda tutgan maʼnaviy rivojlanishi bosqichlari, umumiy qonuniyatlari, о‘ziga xos xususiyatlarini ham о‘rganadi.

Xoreografiya sanʼati muhim tarbiyaviy vazifani ham bajaradi. Insonda ziyolilik hissini tarbiyalash kursning diqqat markazida turadi. Kishi qanchalik ziyoli bо‘lsa- degan edi I.Lotova — u shuncha kо‘p tushunadi va о‘zlashtiradi, uning о‘rtasidagi mushtaraklikni qayd etadi: mantiqning aqlga munosabati grammatikaning tilga munosabati kabidir. Grammatika odamlar nutqini tarbiyalagani kabi, mantiq ilmi ham tafakkurni haqiqiy yо‘ldan olib borish uchun aqlni tо‘gʻirlab turadi. Xoreografiya esa insonni estetik tarbiyalaydi.

Xoreografiya sanʼatining yana muhim vazifalaridan biri, bu — kishida ijodiy qobiliyatni rivojlantirishdir. Xoreografiya faqatgina moddiy va maʼnaviy qimmatlar yigʻindisidan iborat emas, balki ijodiy faoliyatdir. Xoreografiya insonni zavqlantirish bilan birga yoshlarda madaniyat voqeliklari bilan munosabatda boʻlish malakasini hosil qiladi. Xilma-xil maʼlumotlar berish bilan birga tomoshabinlarda ilmiy tafakkur qilish uslublari uzliksizligini, mantiqiylikni shakllantiradi.

Xoreografiya sanʼati jamiyatda kishilar hulqini tartibga solish, ularning kuchini bir meyorda va jamiyatni bir butunlikda saqlash maqsadida muvofiqlashtirishda katta rol о‘ynaydi. Meyor qoida qandaydir harakat yoki qandaydir predmetlar, narsalarni yaratish sohasida aniq kо‘rsatmalar shakllantiradi. Ongli ravishda о‘rgatilgan yoki kо‘p asrlik anʼanalarga tayanuvchi majburiy, taʼqiqlovchi meyorlar mavjud (huquqiy, ahloqiy meyorlar), biroq ularning mazmuni bor jamiyatni barbod qilmaslik uchun kishilar faoliyatini tartibga solish, aniq chegaralar bilan belgilash uchun xizmat qilganidek, xoreografiya sanʼati ham jamiyatda faqat insoniyat manfaatini kо‘zlab ish yuritadi.

Har tomonlama va barkamol shaxsni tarbiyalash oʻqituvchining asosiy vazifalaridan biridir. Xoreografiya sanʼati shaxsning shakllanishi va rivojlanishida alohida oʻrin tutadi. Xoreografiya sanʼati jamiyatda yosh avlodning maʼnaviy hayotida koʻproq rol oynaydi, oʻspirinlarning axloqiy va estetik qiyofasiga gʻoyaviy va emotsional taʼsir doirasini kengaytiradi. Xoreografiya — sanʼat turi sifatida maʼlum ijtimoiy-madaniy funksiyalarni bajaradi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. О‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 1-jild. – T.: “О‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”.

2. Qodirova F.U. Imkoniyati cheklangan bolalarni ijtimoiy hayotga tayyorlashning samarali texnologiyalari. Ped. fan. falsafa doktori (DSc). ...diss. avtoref. — T.: 2020. – 71 b.

3. Qodirova F.U. Imkoniyati cheklangan bolalarni oʻqitish, tarbiyalash va ijtimoiy hayotga tayyorlash. — T.: 2019. – 271 b.

4. Feldman M.A., Sparks B., Case L. Effectiveness of home-based early intervention on the language development of children of parents with mental retardation. Research in Developmental Disabilities, 1993. 14, 387-408.

5. Выгоцкий Л.C. Педагогичеcкая пcихология. — М.: Педагогика-преcc, 1996. — 534 c.

6. Лотова И.П. Подготовка ребенка-инвалида к cемейной жизни: cиcтемный подход. Медико-cоциалная eкcпертиза и реабилитatsiя. Том 18, № 4, 2015. – 50-52 c.

7. Cмирнова А.М. Коррекционно-воcпитательная работа учителя вcпомогателной школы. — М.: Проcвещение, 1982.-104 c.

Internet saytlar