SUDON O’TI “CHIMBAYSKAYA 8” NAVINING URUG’LARINI UNUVCHANLIGIGA EKISH SXEMASI VA BIOSTIMULYATORLAR ME’YORINING TA’SIRI

UDK: 633.174.661.162.66

ME’YORINING TA’SIRI

Mamatdurdiyev U.F., Ahmedova D.B ., Bobojonov J.U.,

Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat Unversiteti o’qituvchisi

Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat Unversiteti o’qituvchisi

Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat Unversiteti talabasi

Anatatsiya. Ushbu maqolada sudon o’tining chinbayskaya-8 navining qo’shimcha poyalar hosil qilishiga Geogumat biostimulyatorining gektariga 1.2 l me’yorida qo’llash boshqa me’yorlaga nisbatan ijobiy natija berganligi olib borilgan tajribada isbotlandi. Etolon qilib olingan Fertilayf biostimulyatorining gektaoriga 0.7 l me’yorida qo’llash tajribalarda ijobiy natija bergan.

Tayanch so’zlar: Sudon o’ti, biostimulyator, etolon, me’yor, poya.

Анатация. В данной статье проведен эксперимент, доказывающий, что применение биостимулятора «Геогумат» в норме расхода 1,2 л на гектар на образование дополнительных стеблей суданской травы сорта Чинбайская-8 дало положительный результат по сравнению с другими нормами. Применение стандартного биостимулятора Фертилайф в норме расхода 0,7 л на гектар дало положительные результаты в опытах.

Ключевые слова: суданская трава, биостимулятор, эталон, стандарт, стебель.

Abstract. In this article, it was proved in an experiment that the application of the Geogumat biostimulant at a rate of 1.2 l per hectare gave a positive result compared to another standard on the formation of additional stems of the Sudanese grass variety Chinbayskaya-8. The application of the Fertilife biostimulant at a rate of 0.7 l per hectare, taken as a standard, gave a positive result in the experiments.

Keywords: Sudanese grass, biostimulant, standard, standard, stem.

Kirish. O‘zbekiston Respublikasining Prezidentining 2022 yil 8 fevraldagi PQ120-son “O‘zbekiston Respublikasida chorvachilik sohasi va uning tarmoqlarini rivojlantirish bo‘yicha 2022 — 2026 yillarga mo‘ljallangan dastur” qarorida chorva mollari bosh sonini ko‘paytirish, mahsuldorligini oshirish va ozuqa ba’zasini mustahkamlashga katta e’tibor qaratilgan. Bunda ayniqsa ozuqa bazasini mustahkamlashda ozuqabop ekinlar navlarini to‘g‘ri tanlab ekish, birlamchi urug‘chilik ishlarini talab darajasida olib borish bo‘yicha alohida topshiriqlar ko‘rsatib o‘tilgan.

[1] Jo‘xorining S. almum Parodi ko‘p yillik yem-xashak ekini bo‘lib, qo‘ng‘irboshsimonlar (Roaseae ili Gramineae Juss) oilasiga va Sorghum Pers.avlodiga kiradi [3]. O'tsimon jo'xorining asosiy to'g'ridan-to'g'ri yo‘nalishi yirik va mayda chorva mollari uchun ozuqa bazasi hisoblanadi. Em-xashak jo'xori suvli yashil, vitaminlarga boy. Jo'xori donasi qattiq qobiq bilan o'ralgan, shuning uchun oziqlantirishdan oldin donni bug'lash yoki maydalash kerak. Oziqlanish ratsioni muvozanatli bo'lishi uchun o'tli jo'xori miqdori hayvonlarning umumiy iste'moli miqdorining 35% dan oshmasligi kerak, sababi don tarkibida taninning ko'pligi iste'mol qilingan ozuqaning hazm bo'lishini buzadi [2]. O'tsimon turlar o'sish bosqichida o‘riladi, chorva hayvonlari uchun ajoyib yashil massa hosil qiladi. Bunday holda, o'simlik o‘rilgandan keyin juda tez o'sadi. Qulay sharoitlarda, to'g'ri sug'orish va belgilangan muddatlarga rioya qilgan holda, mavsumda 3-4 tagacha o't olish mumkin [4].

O‘tsimon jo'xori ozuqa maqsadlarida keng qo'llaniladi. U suvli yadroga ega va ozuqaviy moddalarga boy. Jo'xori donalari qattiq qobiqqa ega bo'lganligi sababli, chorva mollarini boqishdan oldin ularni yoğurma kerak. Qobiqda tanin mavjud. Shuning uchun hayvonlarning ratsionida jo'xori 30% gacha cheklanishi kerak. Zamonaviy gibrid turlarda bu juda kam. Shuning uchun ular ozuqa sifatida foydalanish uchun ko'proq mos keladi. [5].

Jo‘xoridan olingan yem-xashak kavsh qaytaruvchi hayvonlar mazza qiladigan qimmatli ozuqa hisoblanadi. Joʻxori qurgʻoqchilikka chidamli boʻlib, yuqori harorat yoki quruq sharoitlar tufayli makkajoʻxori yetishtirib boʻlmaydigan joyda oʻsadi [6]. Yem-xashak sifatida ishlatiladigan jo'xori quyidagi turlarga bo'linishi mumkin: (1) don jo'xori, (2) shirin jo'xori, (3) Sudan o'ti va (4) Kolumb o'ti (Sorghum almum Parodi) [7]

Tajriba o’tkazish uslubu va maydoni.

Tajribalar 2023 yilda “Nurulla Safarboy” tajriba xo’jaligida dala tajriba maydonining o’rta qumoqli, o’tloqi alluvial tuproqlari sharoitida va Xorazm viloyati KRASS Agromaslaxat laboratoriyasida olib borildi.

Tajriba 15 variantli 4 takrorlanishda olib borilgan bo’lib, har bir paykalning maydoni 28 m2 ni tashkil qilgan. Umumiy tajribo olib borilgan maydon 0.2 ga ni tashkil qildi. Jo’xori urug’lari ekishdan oldin geogumat biostimulyatorining 1.0, 1.2, 1.4 l/t va fertilayf biostimulyatorining 0.7 l/t urug’larga ishlov berilgan. Tajribaning maqsad va vazifalaridan kelib chiqib, jo’xorining dualet navining kuzatuv ishlari va biometerik ko’rsatgichlar olib borildi.

Geogumat biostimulatori – bu o'simliklarning o'sishini va rivojlanishini rag'batlantirish uchun mo'ljallangan tabiiy modda. U asosan gumus va biologik faol moddalar asosida yaratilgan.

Fertilayf biostimulatori – bu o'simliklarning o'sishini rag'batlantirish va ularning sog'lig'ini yaxshilash maqsadida ishlab chiqilgan organik biostimulator. U o'simliklarning rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi va tuproq unumdorligini oshirishga yordam beradi.

Tajriba natijalari. Sudan o‘ti bir yillik qo‘ng‘irbosh o‘t, qurg‘oqchilikka chidamli, yuqori to‘yimli, chorva mollari tomonidan to‘la yeyiladigan o‘t. Sudan o‘ti ko‘kat, pichan silos, senaj 3333 uchun yetishtiriladigan yem xashak ekini bo’lib bir mavsumda bir necha marta yashil massa hosili olinadi. Har o’rimdan keyin qo’shimcha poyalarning hosil bo’lishi ortib borganligi sababli boshqa yem xashak ekinlaridan farq qiladi. 70x20 ekish sxemasidagi birinchi o’rimdan keyin nazorat variantida qo’shimcha poyalar soni 5.1 donani tashkil qiladi. Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.7l me’yorda qo’llagan variantda qo’shimcha poyalar soni 7.2 dona bo’lib nazorat variantiga nisbatan2.1 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.0 l me’yorida qo’llagan uchiinchi variantda qo’shimcha poyalar soni 6.5 variantiga nisbatan 0.7 donaga kam bo’lganligi olib borilgan fenologik kuzatuvlarda aniqlandi. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.4 l me’yorida qo’llagan beshinchi variantda sudon o’ti o’simligida qo’shimcha poyalar soni 7.8 donani tashkil qilgan va 1, 2, 3 variantlarga nisbatan 2.7, 0.6, 1.3 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant poyalar soni 8.4 donani hosil qilgan bo’lib boshqa variantlarga nisbatan 3.1,1.2, 1.9, 0.6 donaga ko’p hosil qilganligi fenologik kuzatuvlarda aniqlandi. Ikkinchi o’rimdan keyin sudon o’tining nazorat variantida qo’shimcha poyalar soni 10.5 donani tashkil qiladi. Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.7l me’yorda qo’llagan variantda qo’shimcha poyalar soni 14.4 dona bo’lib nazorat variantiga nisbatan 3.9 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.0 l me’yorida qo’llagan uchinchi variantda qo’shimcha poyalar soni 13.2 donani tashkil qilgan bo’lib nazorat variantiga nisbatan 2.7 donaga ko’p, etolon variantiga nisbatan 1.2 donaga kam bo’lganligi olib borilgan fenologik kuzatuvlarda aniqlandi. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.4 l me’yorida qo’llagan beshinchi variantda sudon o’ti o’simligida qo’shimcha poyalar soni 14.8 donani tashkil qilgan va 1, 2, 3 variantlarga nisbatan 4.3, 0.4, 1.6 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant biostimulyato’rini gektariga 1.2 l me’yorida qo’llagan to’rtinchi variantda qo’shimcha poyalar soni 15.9 donani hosil qilgan bo’lib boshqa variantlarga nisbatan 5.4, 1.5, 2.7, 1.1 donaga ko’p qo’shimcha poyalar hosil qilganligi dalada olib borilgan fenologik kuzatuvlarda aniqlandi. Uchinchi o’rimdan keyin sudon o’tining nazorat variant qo’shimcha poyalar soni 17.3 donani tashkil qiladi. Fertilayf 19.2 dona bo’lib nazorat variantiga nisbatan 1.9 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.0 l me’yorida qo’llagan uchinchi variantda qo’shimcha poyalar soni 18.4 donani tashkil qilgan va nazorat variantiga nisbatan 1.1 donaga ko’p, etolon variantiga nisbatan 0.8 donaga kam bo’lganligi olib borilgan fenologik kuzatuvlarda aniqlandi.

1-jadval

Ekish

sxema

si

Biostimulyato’

r me’yori

Sudon o’tining har o’rimdan keyin qo’shimcha

poyalarning hosil bo’lishi.

1- O’rimdan

keyin

2- O’rimda

n keyin

3- O’rimdan

keyin 1 70x20 Nazorat 5.1 10.5 17.3 2 Fertilayf-0.7 7.2 14.4 19.2 3 Geogumat-1.0 6.5 13.2 18.4 4 Geogumat-1.2 8.4 15.9 21.8 5 Geogumat-1.4 7.8 14.8 20.5 6 70x25 Nazorat 5.4 11.2 19.3 7 Fertilayf-0.7 7.8 14.9 23.7 8 Geogumat-1.0 6.3 12.7 21.4 9 Geogumat-1.2 8.8 16.8 24.5 10 Geogumat-1.4 8.1 15.1 23.8 11 70x30 Nazorat 5.5 11.6 19.5 12 Fertilayf-0.7 7.4 14.4 21.3 13 Geogumat-1.0 6.9 13.2 20.7 14 Geogumat-1.2 8.7 16.6 25.8 15 Geogumat-1.4 8.1 15.3 23.5 Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.4 l me’yorida qo’llagan beshinchi variantda sudon o’ti o’simligida qo’shimcha poyalar soni 20.5 donani tashkil qilgan va 1, 2, 3 variantlarga nisbatan 3.2, 1.3, 2.1 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant poyalar soni 21.8 donani hosil qilgan bo’lib boshqa variantlarga nisbatan 4.5, 2.6, 3.4, 1.3 donaga ko’p hosil qilganligi fenologik kuzatuvlarda aniqlandi. 70x25 ekish sxemasidagi birinchi o’rimdan keyin nazorat variantida qo’shimcha poyalar soni 5.4 donani tashkil qiladi. Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.7l me’yorda qo’llagan variantda qo’shimcha poyalar soni 7.8 dona bo’lib nazorat variantiga nisbatan 2.4 qo’llagan sakkizinchi variantda qo’shimcha poyalar soni 6.3 donani tashkil qilgan bo’lib nazorat variantiga nisbatan 0.9 donaga ko’p, etolon variantiga nisbatan 1.5 o’simligida qo’shimcha poyalar soni 8.1 donani tashkil qilgan va 6,7,8 variantlarga nisbatan 2.7, 0.3, 1.8 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant biostimulyato’rini gektariga 1.2l me’yorida qo’llagan to’qqizinchi variantda qo’shimcha poyalar soni 8.8 donani hosil qilgan bo’lib boshqa variantlarga nisbatan 3.4, 1.0,2.5, 0.7 donaga ko’p hosil qilganligi fenologik kuzatuvlarda aniqlandi. Ikkinchi o’rimdan keyin sudon o’tining nazorat variantida qo’shimcha poyalar soni 11.2 donani tashkil qiladi. Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.7l me’yorda qo’llagan etolon variantda qo’shimcha poyalar soni 14.9 dona bo’lib nazorat variantiga nisbatan 3.7 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.0 l me’yorida qo’llagan sakkizinchi variantda qo’shimcha poyalar soni 12.7 donani tashkil qilgan bo’lib nazorat variantiga nisbatan 1.5 donaga ko’p, etolon variantiga nisbatan 2.2 donaga kam bo’lganligi olib borilgan fenologik kuzatuvlarda aniqlandi. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.4 l me’yorida qo’llagan o’ninchi variantda sudon o’ti o’simligida qo’shimcha poyalar soni 15.1 donani tashkil qilgan va variantlarga nisbatan 3.9, 0.2, 2.3 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant biostimulyato’rini gektariga 1.2 l me’yorida qo’llagan to’qqizinchi variantda qo’shimcha poyalar soni 16.8 donani hosil qilgan bo’lib boshqa variantlarga nisbatan 5.6, 1.9, 4.1, 1.7 donaga ko’p qo’shimcha poyalar hosil qilganligi dalada olib borilgan fenologik kuzatuvlarda aniqlandi.

Uchinchi o’rimdan keyin sudon o’tining nazorat variant qo’shimcha poyalar soni 19.3 donani tashkil qiladi. Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.7l me’yorda qo’llagan variantda qo’shimcha poyalar soni 23,7 dona bo’lib nazorat variantiga nisbatan 4,4 qo’llagan sakkizinchi variantda qo’shimcha poyalar soni 21.4 donani tashkil qilgan va nazorat variantiga nisbatan 2.1 donaga ko’p, etolon variantiga nisbatan 2.3 donaga kam bo’lganligi olib borilgan fenologik kuzatuvlarda aniqlandi. Geogumant o’simligida qo’shimcha poyalar soni 23.8 donani tashkil qilgan va 6,7,8 variantlarga nisbatan 4.5, 0.1, 2.4 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant biostimulyato’rini gektariga 1.2 l me’yorida qo’llagan to’qqizinchi variantda qo’shimcha poyalar soni 24.5 donani hosil qilgan bo’lib boshqa variantlarga nisbatan 5.2, 1.8, 3.1, 0.7 donaga ko’p hosil qilganligi fenologik kuzatuvlarda aniqlandi.

70x30 ekish sxemasidagi birinchi o’rimdan keyin nazorat variantida qo’shimcha poyalar soni 5.5 donani tashkil qiladi. Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.7l me’yorda qo’llagan variantda qo’shimcha poyalar soni 7.4 dona bo’lib nazorat variantiga nisbatan 1.9 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.0 l me’yorida qo’llagan o’n uchinchi variantda qo’shimcha poyalar soni 6.9 variantiga nisbatan 0.5 donaga kam bo’lganligi olib borilgan fenologik kuzatuvlarda aniqlandi. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.4 l me’yorida qo’llagan o’n beshinchi variantda sudon o’ti o’simligida qo’shimcha poyalar soni 8.1 donani tashkil qilgan va 1, 2, 3 variantlarga nisbatan 2.6, 0.7, 1.2 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant qo’shimcha poyalar soni 8.7 donani hosil qilgan bo’lib boshqa variantlarga nisbatan 3.2, 1.3, 1.8, 0.6 donaga ko’p hosil qilganligi fenologik kuzatuvlarda aniqlandi. Ikkinchi o’rimdan keyin sudon o’tining nazorat variantida qo’shimcha poyalar soni 11.6 donani tashkil qiladi. Fertilayf biostimulyatorini gektariga 0.7l me’yorda qo’llagan variantda qo’shimcha poyalar soni 14.4 dona bo’lib nazorat variantiga nisbatan 2.8 qo’llagan o’n uchinchi variantda qo’shimcha poyalar soni 13.2 donani tashkil qilgan bo’lib nazorat variantiga nisbatan 1.6 donaga ko’p, etolon variantiga nisbatan 1.2 biostimulyatorini gektariga 1.4 l me’yorida qo’llagan o’n beshinchi variantda sudon o’ti o’simligida qo’shimcha poyalar soni 15.3 donani tashkil qilgan va o’n bir, o’n ikkiva o’n uchinchi variantlarga nisbatan 3.7, 2.2, 2.1 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant qo’shimcha poyalar soni 16.6 donani hosil qilgan bo’lib boshqa variantlarga nisbatan 5.0, 2.2, 3.4, 1.3 donaga ko’p qo’shimcha poyalar hosil qilganligi dalada olib borilgan fenologik kuzatuvlarda aniqlandi. Uchinchi o’rimdan keyin sudon o’tining nazorat variant qo’shimcha poyalar soni 19.5 donani tashkil qiladi. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.4 l me’yorida qo’llagan o’n beshinchi variantda sudon o’ti o’simligida qo’shimcha poyalar soni 15.3 donani tashkil qilgan va o’n bir, o’n ikkiva o’n uchinchi variantlarga nisbatan 3.7, 2.2, 2.1 donaga ko’p hosil qilgan.

1- grafik

Nazorat Fertilayf-0.7 Geogumat-1.0 Geogumat-1.2 Geogumat-1.4

70x20

70x25

70x30

Geogumant biostimulyato’rini gektariga 1.2 l me’yorida qo’llagan o’n to’rtinchi variantda qo’shimcha poyalar soni 16.6 donani hosil qilgan bo’lib boshqa variantlarga nisbatan 5.0, 2.2, 3.4, 1.3 donaga ko’p qo’shimcha poyalar hosil qilganligi dalada olib borilgan fenologik kuzatuvlarda aniqlandi. Uchinchi o’rimdan keyin sudon o’tining nazorat variant qo’shimcha poyalar soni 19.5 donani tashkil qiladi. Fertilayf 21.3 dona bo’lib nazorat variantiga nisbatan 1.8 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.0 l me’yorida qo’llagan o’n uchinchi variantda qo’shimcha poyalar soni 20.7 donani tashkil qilgan va nazorat variantiga nisbatan 1.2 donaga ko’p, etolon variantiga nisbatan 0.6 donaga kam bo’lganligi olib borilgan fenologik kuzatuvlarda aniqlandi

Geogumant biostimulyatorini gektariga 1.4 l me’yorida qo’llagan o’n beshinchi variantda sudon o’ti o’simligida qo’shimcha poyalar soni 23.5 donani tashkil qilgan va 11, 12, 13 variantlarga nisbatan 4.0, 2.2, 2.8 donaga ko’p hosil qilgan. Geogumant qo’shimcha poyalar soni 25.8 donani hosil qilgan bo’lib bosh variantlarga nisbatan 6.3, 4.5, 5.1, 2.3 donaga ko’p hosil qilganligi fenologik kuzatuvlarda aniqlandi.

Xulosa

Tajriba dalasida ekilgan sudon o’tining yashil massa hosildorligiga ekish sxemasi va biostimulyatorlar me’yorining tasiri o’rganilgan bo’lib asosan ekish sxemalaridan 70x25 ekish sxemasi va Geogumant biostimulyatorini gektariga-1.2 l me’yorda qo’llagan variantlarda boshqa ekish sxemalariga va biostimulyatorning me’yorlariga nisbatan tuplanganligi va ko’chat sonining ko’pligi olib borilgan dala tajribasida aniqlandi va isbotlandi.

Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasining Prezidentining 2022 yil 8 fevraldagi PQ-120-

son “O‘zbekiston Respublikasida chorvachilik sohasi va uning tarmoqlarini

rivojlantirish bo‘yicha 2022 — 2026 yillarga mo‘ljallangan dastur” qarori. Lex.uz 2. Тохтаров, В. П. Сорго: предшественники, удобрение, обработка почвы //

Кукуруза и сорго. – 2004. – № 5. – С.22-24. 3. Шайтанов, О.Л. Новые сорта сорговых култур в кормовой базе Та-тарстана

Нива Татарстана. 2012. - № 1. - С. 25. 4. Белyuченко И. С. Злаковые кормовые растения тропического пояса. Част 2. -

М.: УДН, 1970. - С. 60-69.

5. Головин В. П. Перспективы, методы и резултаты селексии новых

засухоустойчивых кормовых култур //Материалы ИИИ й Международной

конференsии: Селекsия, технология возделывания и переработки

нетрадitsiонных растений. - Симферопол, 1994. - С. 27-28. 6. Pritchard A. J. Inheritance pattern in hybrids between S. almum and perennial

sweet Sudan grass. Austr. J. Agri. Res. - 1964. - 16 (4). - P. 525-532. 7. Mnogoletnee sorgo Yedenbaev D., Azizov K.K., Boboev F.G., Elmurodov A.B.

X Vserossiyskaya konferensiya molodыx uchenыx i spesialistov, VNIIMK, 2019

g.str.62-65.