TAʼLIM SIFATI HOLATINING MAVJUD DARAJASINI TAHLIL QILISH: ANALITIK VA STATISTIK YONDASHUVLAR ASOSIDA PROGNOSTIK KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISH

--⊱⊱ 377 ⊰⊰--

RIVOJLANTIRISH

Raximova Shaxlo Baxtiyarovna

Toshkent menejment va iqtisodiyot instituti,

Ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi v.b

professori, p.f.f.d (PhD)

Annotatsiya: Ushbu maqolada taʼlim sifatini boshqarishda analitik va statistik yondashuvlarni qoʻllash boʻyicha prognostik kompetensiyalarni rivojlantirish metodikasi va uslubiy taʼminoti masalalari oʻrganilgan. Tadqiqotda Oʻzbekiston taʼlim tizimida sifat monitoringining hozirgi holati tahlil qilinib, zamonaviy analitik vositalar va prognozlash usullarini joriy etish zaruriyati asoslantirilgan. Taʼlim muassasalari rahbarlari va metodistlarining prognostik kompetensiyalarini shakllantirish yoʻnalishlari ishlab chiqilgan.

Kalit soʻzlar: taʼlim sifati, analitik yondashuv, statistik tahlil, prognostik kompetensiya, taʼlim menejmenti, sifat monitoringi, maʼlumotlarga asoslangan qarorlar.

KIRISH. Zamonavir jahon taʼlim tizimlarida sifatni boshqarish mazkur taʼlim paradigmasining asosiy ustunvorliklaridan biriga aylanib bormoqda. Taʼlim sifatini taʼminlash nafaqat pedagogik jarayonlarni takomillashtirish, balki analitik fikrlashga asoslangan boshqaruv qarorlarini qabul qilish imkoniyatlarini ham talab etadi. Bugungi kunda taʼlim muassasalari rahbarlari va metodistlari oʻzlarining faoliyatini maʼlumotlarga asoslangan holda rejalashtirish, joriy holatni toʻgʻri baholash va kelajakdagi oʻzgarishlarni bashorat qilish koʻnikmalariga ega boʻlishlari zarur.

Oʻzbekiston Respublikasida taʼlim tizimini tubdan isloh qilish boʻyicha amalga oshirilayotgan keng koʻlamli ishlar, xususan, 2017-2021 yillarga moʻljallangan Taʼlim sohasini rivojlantirish strategiyasi va keyingi yillarda qabul qilingan hujjatlar taʼlim sifatini oshirishni davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishi sifatida belgilab berdi. Biroq amaliy faoliyatda taʼlim muassasalarida sifat koʻrsatkichlarini tizimli tahlil qilish, statistik maʼlumotlardan samarali foydalanish va prognozlash asosida strategik qarorlar qabul qilish imkoniyatlari hali ham yetarli darajada rivojlanmagan.

Tadqiqotning dolzarbligi taʼlim sifatini boshqarishda ilmiy asoslangan analitik va statistik yondashuvlarni qoʻllash zaruriyati, taʼlim sohasidagi rahbar kadrlarning prognostik kompetensiyalarini rivojlantirish uchun metodologik asoslarni yaratish ehtiyoji bilan belgilanadi. Bugungi kunga qadar mazkur muammoning nazariy-metodologik jihatlari yetarli darajada ishlab chiqilmagan, amaliyotda esa taʼlim muassasalari rahbarlari koʻpincha intuitiv qarorlar qabul qilish yoki anʼanaviy tajribaga tayanish bilan chegaralanib qolmoqdalar.

MUAMMONING NAZARIY ASOSLARI VA TADQIQOT METODOLOGIYASI.

Taʼlim sifatini boshqarish konsepsiyasi XX asrning ikkinchi yarmida W. Edwards Deming, Joseph Juran kabi olimlarning umumiy sifat menejmenti gʻoyalari asosida shakllana boshlagan. Zamonaviy taʼlim kontekstida esa sifat tushunchasi koʻp oʻlchovli xususiyatga ega boʻlib, u nafaqat taʼlim natijalarini, balki jarayonlarning samaradorligi, resurslardan foydalanish, ishtirokchilarning qoniqish darajasi kabi koʻrsatkichlarni ham oʻz ichiga oladi.

Analitik yondashuv taʼlimda maʼlumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish metodologiyasini anglatadi. Thomas Davenport va Jeanne Harris oʻzlarining fundamental

--⊱⊱ 378 ⊰⊰-- tadqiqotlarida analitik koʻnikmalarning tashkiliy samaradorlikni oshirishdagi rolini taʼkidlagan holda, taʼlim tizimida ham bu yondashuvni joriy etish zarurligi haqida fikr bildirganlar. Statistik usullar esa taʼlim jarayonidagi tendensiyalarni aniqlash, sabab-oqibat munosabatlarini oʻrganish va ishonchli prognozlar tuzish uchun matematik asosni yaratadi.

Prognostik kompetensiya deganda biz taʼlim rahbarining mavjud maʼlumotlar, tendensiyalar va sababiy omillar asosida kelajakdagi holatlarni ilmiy jihatdan bashorat qilish, turli stsenariylarni ishlab chiqish va ular asosida samarali strategik qarorlar qabul qilish qobiliyatini tushunamiz. Bu kompetensiya bir necha asosiy komponentlardan tashkil topadi.

Birinchidan, maʼlumotlarni yigʻish va tartibga solish koʻnikmalari taʼlim muassasasidagi turli manbalardagi axborotni tizimlashtirish, maʼlumotlar bazasini yaratish va yangilab borishni talab etadi.

Ikkinchidan, statistik tahlil usullarini qoʻllash qobiliyati deskriptiv statistika, korrelyatsion tahlil, regressiya modellari va boshqa matematik usullardan foydalanish koʻnikmalarini nazarda tutadi.

Uchinchidan, tendensiyalarni aniqlash va talqin qilish malakasi maʼlumotlardagi naqshlarni koʻrish, dinamikani tushunish va tizimli muammolarni ajratib olishni oʻz ichiga oladi.

Toʻrtinchidan, prognoz modellarini qurish va tekshirish kompetensiyasi turli prognozlash usullaridan foydalanib, kelajakdagi holatlar uchun stsenariylar ishlab chiqish hamda ularning ishonchliligini baholashni talab qiladi. Nihoyat, bashoratlarga asoslangan strategik rejalar tuzish qobiliyati prognoz natijalarini amaliy boshqaruv qarorlariga aylantirib, samarali strategiyalar ishlab chiqishni bildiradi.

Tadqiqot metodologiyasi sifatida biz tizimli yondashuv, taqqoslama tahlil va empirik tadqiqot usullarini qoʻlladik. Oʻzbekiston taʼlim tizimining turli pogʻonalarida 2022-2025 yillarda olib borilgan monitoring maʼlumotlari, 150 dan ortiq taʼlim muassasalari rahbarlari va metodistlari oʻrtasida oʻtkazilgan soʻrov natijalari, shuningdek, pedagog kadrlarni qayta tayyorlash tizimidagi malaka oshirish kurslari ishtirokchilarining kompetensiyalarini diagnostik baholash maʼlumotlari tahlil qilindi.

TAʼLIM SIFATI HOLATINING MAVJUD DARAJASINI TAHLIL QILISH.

Oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, hozirgi kunda Oʻzbekiston taʼlim tizimida sifat monitoringi asosan maʼmuriy hisobotlarga va nazorat tadbirlarining natijaviy koʻrsatkichlariga asoslanib olib borilmoqda. Taʼlim muassasalarining 67 foizi oʻz faoliyatini tahlil qilishda faqat yakuniy natija koʻrsatkichlariga eʼtibor qaratadi, biroq jarayonlarning sifatini, dinamikasini va taʼsir etuvchi omillarni chuqur tahlil qilish imkoniyatiga ega emas. Rahbar kadrlarning atigi 23 foizi statistik tahlil usullaridan muntazam foydalanadilar, qolgan qismi esa asosan tajribaga yoki bevosita kuzatishlarga tayanadi. Taʼlim muassasalarida maʼlumotlar bilan ishlash madaniyatining pastligi tizimli muammo hisoblanadi. Koʻpchilik hollarda maʼlumotlar yigʻiladi, ammo ular strategik qarorlar qabul qilish uchun tahlil qilinmaydi. Soʻrovlar koʻrsatadiki, taʼlim muassasalarining 58 foizida maʼlumotlar bazasi mavjud, biroq ularning faqat 19 foizida bu maʼlumotlar analitik maqsadlarda muntazam ishlatiladi. Qolgan hollarda maʼlumotlar asosan hisobot tayyorlash yoki yuqori tashkilotlar talabi bilan taqdim etish uchun toʻplanadi. Prognostik kompetensiyalar kontekstida vaziyat yanada murakkab koʻrinishga ega. Rahbar kadrlarning kompetensiyalarini diagnostik baholash natijalari shuni koʻrsatadiki, taʼlim muassasalari direktori va oʻquv ishlari boʻyicha direktori oʻrinbosarlarining 71 foizi strategik rejalashtirish jarayonida prognozlash usullaridan umuman foydalanmaydilar. Ular kelajakdagi vaziyatlarni bashorat qilishda asosan oʻtmishdagi tajriba yoki shaxsiy intuitsiyaga tayanadilar, matematik modellar yoki tendensiyalarni ilmiy tahlil qilish usullarini qoʻllamaydilar.

--⊱⊱ 379 ⊰⊰--

Bunday holatning bir necha asosiy sabablari mavjud. Birinchidan, pedagog kadrlarni tayyorlash va malakasini oshirish tizimida analitik va statistik yondashuvlar boʻyicha maxsus kurslar yoki modullar yetarli darajada taqdim etilmaydi. Mavjud malaka oshirish dasturlarida bu mavzularga ajratiladigan vaqt juda kam, koʻpincha nazariy maʼlumotlar bilan cheklangan boʻlib, amaliy koʻnikmalarni shakllantirish uchun zarur mashgʻulotlar oʻtkazilmaydi. Ikkinchidan, taʼlim muassasalarida sifat monitoringi uchun zarur boʻlgan zamonaviy texnologik vositalar va dasturiy taʼminotlar yetarli emas. Koʻpchilik muassasalarda hali ham maʼlumotlar qogʻozda yuritiladi yoki oddiy elektron jadvallar shaklida saqlanadi, bu esa chuqur tahlil va vizualizatsiya imkoniyatlarini cheklaydi. Uchinchidan, taʼlim boshqaruvida maʼlumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish madaniyatining shakllanmaganligi muammo hisoblanadi. Koʻp hollarda strategik qarorlar yuqoridan kelgan koʻrsatmalarga yoki anʼanaviy yondashuvlarga asoslanib qabul qilinadi, analitik asoslanish talabi esa ikkinchi oʻrinda qoladi.

Xorijiy tajribani oʻrganish shuni koʻrsatadiki, rivojlangan mamlakatlarda taʼlim sifatini boshqarishda analitik platformalardan, vizualizatsiya vositalaridan va prognozlash modellaridan keng foydalanilmoqda. Masalan, Finlandiya taʼlim tizimida har bir maktab oʻz oʻquvchilarining individual rivojlanish trajektoriyalarini kuzatib borish va istiqbolini bashorat qilish uchun maxsus dasturiy vositalardan foydalanadi. Singapur taʼlim tizimida esa sunʼiy intellekt asosidagi prognozlash tizimlari joriy etilgan boʻlib, ular pedagog kadrlar ehtiyojini, taʼlim dasturlarini yangilash zarurligini va resurslarni taqsimlash strategiyasini aniqlashda yordam beradi.

PROGNOSTIK KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISH METODIKASI.

Tadqiqot doirasida ishlab chiqilgan metodika uch asosiy bosqichdan iborat boʻlib, har bir bosqich oʻziga xos maqsadlar va vazifalarni koʻzda tutadi. Dastlabki bosqich analitik savodxonlikni shakllantirish jarayonini oʻz ichiga oladi. Bu bosqichda taʼlim rahbarlari va metodistlari maʼlumotlar bilan ishlashning asosiy tamoyillari, statistik koʻrsatkichlarning mohiyati, maʼlumotlarni vizualizatsiya qilish usullari va asosiy analitik tushunchalar bilan tanishtiriladi. Nazariy bilimlar bilan bir qatorda ishtirokchilar oddiy statistik tahlil usullarini amalda qoʻllash koʻnikmalarini egallaydilar, masalan, oʻrtacha qiymatlarni hisoblash, tafovutlarni aniqlash, grafiklar tuzish va ularni talqin qilish kabi malakalar rivojlantiriladi.

Ikkinchi bosqich analitik koʻnikmalarni chuqurlashtirishga qaratilgan boʻlib, bu yerda murakkabroq statistik usullar oʻrgatiladi. Korrelyatsion tahlil, regressiya modellari, dinamik qatorlarni tahlil qilish, dispersiya tahlili va boshqa ilgʻor usullar nazariy jihatdan oʻrganilib, amaliy mashgʻulotlarda taʼlim sohasidagi real maʼlumotlar ustida qoʻllaniladi. Ishtirokchilar turli dasturiy vositalar, jumladan Microsoft Excel, SPSS, yoki maxsus taʼlim analitikasi uchun moʻljallangan platformalar bilan ishlashni oʻrganadilar. Muhim jihati shundaki, barcha mashqlar va topshiriqlar bevosita taʼlim muassasasining haqiqiy vazifalariga bogʻliq boʻlib, ishtirokchilar oʻz muassasalaridan olingan maʼlumotlar ustida amaliy ishlab, muammolarni tahlil qilish va yechim topish tajribasini orttiradilar.

Uchinchi bosqich prognostik kompetensiyalarni toʻliq shakllantirish jarayonini tashkil etadi. Bu bosqichda prognozlashning turli usullari, jumladan, trend tahlili, ekstrapolyatsiya usullari, ekspert baholash, stsenariy rejalashtirish va matematik modellashtirish kabi yondashuvlar oʻrgatiladi. Ishtirokchilar turli vaqt oraligʻida bashoratlar tuzish, ularning ishonchliligini baholash va xatoliklar bilan ishlash usullarini oʻrganadilar. Shu bilan birga, prognozlar asosida strategik rejalar ishlab chiqish, qarorlar qabul qilish va bu qarorlarning potensial oqibatlarini baholash koʻnikmalari rivojlantiriladi.

--⊱⊱ 380 ⊰⊰--

PROGNOSTIK KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISH METODIKASI

↓

MAQSAD VA

VAZIFALAR

• Analitik

savodxonlikni

shakllantirish

• Statistik

koʻnikmalarni

rivojlantirish

• Prognozlash

qobiliyatini

shakllantirish

PRINSIPLAR

• Amaliyotga

yoʻnaltirilganlik

• Bosqichlilik

• Integratsiya

• Moslashuvchanlik

SHARTLAR

• Kadrlar tayyorgarligi

• Texnologik taʼminot

• Uslubiy resurslar

• Tashkiliy qoʻllab-

quvvatlash

Metodikaning uslubiy taʼminoti bir nechta muhim komponentlarni oʻz ichiga oladi. Birinchidan, modulli oʻquv dasturi ishlab chiqilgan boʻlib, u turli malaka darajasidagi taʼlim rahbarlari ehtiyojlarini hisobga oladi va moslashuvchan oʻrganish yoʻllarini taklif etadi. Har bir modul aniq oʻquv maqsadlari, nazariy materiallar, amaliy topshiriqlar va oʻzlashtirish nazoratini oʻz ichiga oladi. Ikkinchidan, amaliy topshiriqlar va keys-stadiyalar toʻplami yaratilgan boʻlib, ular Oʻzbekiston taʼlim amaliyotidan olingan real vaziyatlar asosida tuzilgan. Bu ish kitoblari turli qiyinlik darajasidagi vazifalarni taqdim etib, ishtirokchilarning bosqichma-bosqich rivojlanishiga imkon beradi. Uchinchidan, onlayn taʼlim resurslari va vebinarlar tizimi tashkil etilgan boʻlib, bu esa taʼlimni masofadan olish, oʻz surʼatida oʻrganish va doimiy kasbiy rivojlanish imkoniyatlarini beradi. Toʻrtinchidan, nazorat va baholash vositalari ishlab chiqilgan boʻlib, ular diagnostik testlar, amaliy vazifalarni baholash mezonlari, oʻz-oʻzini baholash vositalari va yakuniy kompetensiyalarni sertifikatlash tizimini oʻz ichiga oladi.

Metodikaning oʻziga xos xususiyati shundaki, u nafaqat individual oʻrganishga, balki jamoaviy ishga ham yoʻnaltirilgan. Taʼlim muassasalari boʻyicha jamoa shaklida ishtirok etuvchi rahbarlar va metodistlar oʻzaro tajriba almashish, muammolarni birgalikda muhokama qilish va birbirlaridan oʻrganish imkoniyatiga ega boʻladilar. Professional oʻrganish hamjamiyatlari tashkil etiladi, ularda ishtirokchilar muntazam ravishda uchrashadilar, oʻz amaliyotlarini taqdim etadilar va zamonavir yondashuv va innovatsiyalar haqida maʼlumot almashadilar.

XULOSA VA TAVSIYALAR. Taʼlim sifatini boshqarishda analitik va statistik yondashuvlarni qoʻllash zamonaviy davr talabi boʻlib, bu sohadagi prognostik kompetensiyalarni rivojlantirish taʼlim rahbarlari kasbiy tayyorgarligining muhim qismi hisoblanadi. Oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, Oʻzbekiston taʼlim tizimida bu yoʻnalishdagi imkoniyatlar hali toʻliq ishlatilmagan boʻlib, rahbar kadrlarning koʻpchiligi zarur bilim va koʻnikmalarga ega emas. Shu bilan birga, maqsadli taʼlim dasturlari va maxsus uslubiy taʼminot yordamida bu vaziyatni sezilarli darajada yaxshilash mumkin.

Ishlab chiqilgan metodika va uning uslubiy taʼminoti prognostik kompetensiyalarni rivojlantirishning samarali vositasi ekanligi amaliyotda tasdiqlandi. Metodikaning modulli tuzilishi, amaliy yoʻnaltirilganligi va Oʻzbekiston taʼlim amaliyotiga moslashtirilganligi uning keng

--⊱⊱ 381 ⊰⊰-- qoʻllanilishi uchun qulay sharoitlar yaratadi. Biroq ushbu metodikani taʼlim tizimiga keng joriy etish uchun bir qator tashkiliy va resurs taʼminotiga oid masalalarni hal qilish zarur.

Tadqiqot natijalari asosida quyidagi tavsiyalarni berish mumkin. Pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimida analitik va statistik yondashuvlarni qoʻllash boʻyicha maxsus kurslarni yoʻlga qoʻyish lozim. Taʼlim muassasalarini zamonaviy maʼlumotlarni boshqarish tizimlari va analitik dasturiy vositalar bilan taʼminlash, shuningdek, rahbar kadrlar uchun bu vositalardan foydalanish boʻyicha muntazam oʻqitish dasturlarini tashkil etish zarur.

Istiqbolli yoʻnalish sifatida sunʼiy intellekt va katta maʼlumotlar texnologiyalarini taʼlim sifatini boshqarishga joriy etish imkoniyatlarini oʻrganish va bu borada rahbar kadrlarni tayyorlash tizimini bosqichma-bosqich rivojlantirish koʻzda tutilmoqda. Zamonaviy global tendensiyalar taʼlim boshqaruvining tobora koʻproq maʼlumotlarga asoslangan, prognoz qiluvchi va moslashuvchan boʻlib borishini koʻrsatmoqda, va Oʻzbekiston taʼlim tizimi ham ushbu yoʻnalishda rivojlanishi zarur.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining "Taʼlim sohasini yanada takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida"gi PF-5313-son farmoni (2018)

2. Davenport T.H., Harris J.G. Competing on Analytics: The New Science of Winning. Harvard Business Press, 2017

3. Hattie J. Visible Learning: A Synthesis of Over 800 Meta-Analyses Relating to Achievement. Routledge, 2009

4. Ikramov M.A. Taʼlim muassasalarida boshqaruv sifatini oshirish yoʻllari. Toshkent, 2021

5. OECD. Education at a Glance 2023: OECD Indicators. Paris, 2023

6. Safarova R.G., Xoliqova M.T. Taʼlim jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalar. Toshkent, 2022

7. UNESCO. Global Education Monitoring Report 2023: Technology in education. Paris,