XORIJIY DAVLATLARDA MAKTAB TA’LIMINI MAQSADLI MOLIYALASHTIRISHNING ILG‘OR TAJRIBALARI

Original paper

MOLIYALASHTIRISHNING ILG‘OR TAJRIBALARI

1A. Avloniy nomidagi pedagogik mahorat instituti, Toshkent, O‘zbekiston

Annotatsiya

KIRISH

zamonaviy davrda ta’lim jarayonlari tez va murakkab o‘zgarishlarga yuz tutmoqda, shu bilan birga ta’limni moliyalashtirish masalasi ham katta ahamiyatga ega. Ta’limni moliyalashtirishda samarali usullarni qo‘llash ta’lim sifatini oshirishga yordam beradi. Har bir davlatning moliyaviy resurslaridan samarali foydalanishi, ayniqsa, budjet taqchilligiga duch kelgan davlatlar uchun muhimdir. Jahon Banki va boshqa xalqaro tashkilotlar ta’limni moliyalashtirishni yaxshilashga qaratilgan yangi tashabbuslarni ilgari surmoqda.

MATERIALLAR VA METODLAR

ushbu tadqiqotda asosiy materiallar sifatida xorijiy davlatlarning ta’limni moliyalashtirish sohasidagi statistik ma’lumotlari va tajribalaridan foydalanilgan. Tadqiqot metodi sifatida sifatli tahlil va taqqoslash usuli qo‘llanilgan. Xususan, ta’limni moliyalashtirishdagi samaradorlik, moliyaviy boshqaruv va ta’lim natijalarining o‘zaro bog‘liqligi o‘rganilgan. Ma’lumotlar jahon miqyosidagi ta’lim muassasalarining yillik hisobotlari va tadqiqotlaridan olingan.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

ta’limni maqsadli moliyalashtirish sohasida xorijiy davlatlarning tajribalari ko‘rsatilganidek, samarali moliyalashtirish strategiyasi ta’lim sifatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ta’limni moliyalashtirishda uzoq muddatli strategiyalarni ishlab chiqish va ularni amalga oshirish zarur. Xususan, o‘qituvchilarning malakasini oshirish, ta’lim siyosatini isloh qilish va resurslarni samarali taqsimlash ta’lim natijalarini yaxshilashga olib keladi. Jahon Bankining yurtlarda ta’limni moliyalashtirish bo‘yicha ilgari surgan tashabbuslari muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda.

XULOSA

ta’limni maqsadli moliyalashtirishning ilg‘or tajribalari xorijiy davlatlarda ta’lim sifatini oshirishga katta yordam berganini ko‘rsatadi. Ta’limni moliyalashtirishda samarali boshqaruv, o‘qituvchilarning malakasini oshirish va iqtisodiy resurslardan samarali foydalanish ta’lim natijalarini yaxshilashda muhim omil hisoblanadi. Yaxshi moliyaviy boshqaruv va ta’limga yo‘naltirilgan investitsiyalar, o‘z navbatida, xalqaro testlarda yuqori natijalar ko‘rsatishga yordam beradi. Shuningdek, ta’limni samarali moliyalashtirish mamlakatlar o‘rtasida tenglikni ta’minlashga xizmat qiladi.

Kalit so'zlar: xorijiy davlatlar, maktab ta'limi, maqsadli moliyalashtirish, ilg‘or tajribalar. Iqtibos uchun: Siradjev I.T. Xorijiy davlatlarda maktab ta’limini maqsadli

moliyalashtirishning ilg‘or tajribalari. // Inter education & global study. 2025. №2 B.22–

28.

ЦЕЛЬ ШКОЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ В ЗАРУБЕЖНЫХ СТРАНАХ

ПЕРЕДОВОЙ ОПЫТ ФИНАНСИРОВАНИЯ

1Институт педагогического мастерства имени А. Авлони, Ташкент, Узбекистан

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

в современную эпоху процессы образования претерпевают быстрые и сложные изменения, при этом проблема финансирования образования также приобретает большое значение. Применение эффективных методов финансирования образования способствует улучшению качества образования. Эффективное использование финансовых ресурсов каждой страны имеет особое значение, особенно для государств, сталкивающихся с бюджетным дефицитом. Всемирный банк и другие международные организации продвигают новые инициативы, направленные на улучшение финансирования образования.

ЦЕЛЬ

основная цель данной статьи заключается в изучении опыта зарубежных стран в области целевого финансирования образования и эффективности этих практик. Также ставится задача определить, как можно улучшить качество образования с помощью применения новых и передовых методов финансирования. Исходя из изученного опыта, цель заключается в оптимизации процесса финансирования и разработке практических рекомендаций по улучшению результатов образования на глобальном уровне.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

в исследовании использованы статистические данные и опыт зарубежных стран в области финансирования образования. В качестве метода исследования применены качественный анализ и метод сравнения. В частности, изучены взаимосвязи между эффективностью финансирования образования, финансовым управлением и результатами образования. Данные были получены из ежегодных отчетов образовательных учреждений и исследований мирового масштаба.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

как показан опыт зарубежных стран в области целевого финансирования образования, эффективные стратегии финансирования играют важную роль в улучшении качества образования. Необходимо разрабатывать и реализовывать долгосрочные стратегии финансирования образования. В частности, повышение квалификации учителей, реформирование образовательной политики и эффективное распределение ресурсов приводят к улучшению образовательных результатов. Инициативы Всемирного банка по финансированию образования в различных странах успешно реализуются.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

прогрессивный опыт целевого финансирования образования в зарубежных странах значительно способствовал улучшению качества образования. Эффективное управление финансированием образования, повышение квалификации учителей и эффективное использование экономических ресурсов являются ключевыми факторами, способствующими улучшению образовательных результатов. Хорошее финансовое управление и инвестиции, направленные на образование, в свою очередь помогают достичь высоких результатов на международных тестах. Кроме того, эффективное финансирование образования способствует обеспечению равенства между странами.

Ключевые слова: зарубежные страны, школьное образование, целевое финансирование, передовой опыт.

Для цитирования: Сираджев И.Т. Цель школьного образования в зарубежных

странах передовой опыт финансирования. // Inter education & global study. 2025.

№2. С. 22–28.

PURPOSE OF SCHOOL EDUCATION IN FOREIGN COUNTRIES

ADVANCED EXPERIENCES OF FINANCING

1Institute of Pedagogical Skills named after A. Avloni, Toshkent, Uzbekistan

Annotation

INTRODUCTION

in the modern era, the education process is undergoing rapid and complex changes, while the issue of financing education is gaining significant importance. Applying effective methods in financing education helps improve the quality of education. The efficient use of financial resources by each country is especially crucial for states facing budget deficits. The World Bank and other international organizations are promoting new initiatives aimed at improving education financing.

AIM

the main aim of this article is to study the experiences of foreign countries in targeted education financing and the effectiveness of these practices. It also seeks to identify how the quality of education can be improved by applying new and advanced methods in education financing. Based on the experiences studied, the goal is to optimize the financing process and develop practical recommendations to improve global education outcomes.

MATERIALS AND METHODS

the primary materials for this research include statistical data and experiences from foreign countries in the field of education financing. The research method involves qualitative analysis and comparative techniques. Specifically, the interconnection between the effectiveness of education financing, financial management, and educational outcomes has been studied. The data has been obtained from global educational institutions' annual reports and research studies.

DISCUSSION AND RESULTS

as shown by the experiences of foreign countries in targeted education financing, effective financing strategies play a crucial role in improving the quality of education. Developing and implementing long-term strategies for financing education is necessary. In particular, improving teachers' qualifications, reforming education policies, and efficiently allocating resources lead to better educational outcomes. The initiatives promoted by the World Bank regarding education financing in various countries are being successfully implemented.

CONCLUSION

advanced experiences in targeted education financing in foreign countries have significantly contributed to improving the quality of education. Effective management of education financing, improving teachers' qualifications, and efficient use of economic resources are key factors in enhancing educational outcomes. Good financial management and investments directed towards education, in turn, help achieve high results in international tests. Moreover, effective education financing serves to ensure equality among countries.

Key words: foreign countries, school education, targeted financing, advanced experiences. For citation: Ilxom T. Siradjev. (2025) ‘Purpose of school education in foreign

countries advanced experiences of financing’, Inter education & global study, (2), pp.

22–28. (In Uzbek).

Zamonaviy davr ta’lim jarayonlari tez va murakkab o‘zgarishlarni boshidan o‘tkazayotgan bir paytda ta’limni moliyalashtirish masalasi ham o‘z ahamiyatini ortirib bormoqda. Moliyaviy manbalar va resurslardan samarali foydalanish har doim dolzarb bo‘lgani kabi ta’limni moliyalashtirishda ta’lim sifatini oshirish ham shunchalik dolzarbdir. Barcha davlatlar ayniqsa, budjet taqchilligiga ega davlatlar moliyaviy manbalarni topish va uni samarali ishlatish masalasida katta qiyinchiliklarga duch keladi.

Jahon banki 2019 yilda ta’limni moliyalashtirish muammolarini hal qilish tashabbusini ilgari surdi. Unda ta’limdagi qashshoqlikni (oddiy hikoyani o‘qiy olmaydigan va tushuna olmaydigan 10 yoshli bolalar ulushini) kamaytirish bo‘yicha yangi ulkan maqsadlarni amalga oshirish uchun mamlakatlar ko‘proq mablag‘ jalb qilishlari va undan samaraliroq, adolatli va maqsadsari foydalanish yo‘llarini topishlari kerak. Bunday sa’y-harakatlarni qo‘llab-quvvatlash uchun Bank hukumatlarga ta’limni moliyalashtirish tizimini mustahkamlash va pirovardida ta’lim natijalarini yaxshilashda yordam berishga qaratilgan Ta’limni moliyalashtirish bo‘yicha Global platformani ishga tushirdi.

Jahon bankining mazkur platformasida ishtirok etganlar ta’limni moliyalashtirish muammolarini, moliyalashtirish taqchilligidan tortib to fiskal jihatdan barqaror bo‘lmagan siyosatgacha va resurslardan noto‘g‘ri foydalanish hamda ushbu muammolarni hal qilish bo‘yicha hamkorlikni yo‘lga qo‘ymoqda. Jahon bankining ta’lim platformasi to‘rtta ustunni tashkil qiladi: barqaror moliyalashtirishni ehtiyojlarga moslashtirish; samaradorlik, tenglik va moliyaviy boshqaruvni oshirish; yaxshiroq ma’lumotlar va monitoring bilan javobgarlikni kuchay-tirish; qobiliyat va bilimlarni shakllantirish. Xorijiy davlatlarda ta’limni moliyalashtirishdagi ilg‘or tajribalar shuni ko‘rsatadiki, bu boradagi muvaffaqiyatli davlatlar birinchi navbatda ishonchli moliyalashtirish strategiyasiga ega bo‘lgan. Bu borada Peru tajribasi ahamiyatga ega. Peru va boshqa lotin amerikasi davlatlarida mahalliy va maktab darajasida ta’lim natijalarini oshirish borasida katta tajribalarga ega tadqiqotchi Barbara Bruns (Barbara Bruns) ta’kidlashicha, yaxshiroq ma’lumotlar va dalillar samaraliroq moliyalashtirishning kalitidir. Barbara Bruns Peruda ta’limni moliyalashtirish islohotlari qanday yaxshi ta’lim natijalariga olib kelganiligi haqida aytar ekan, mamlakat moliyalashtirishni ko‘paytirgani va ta’limda natijalarga asoslangan budjetlashtirishni joriy qilgani va natijada uning xalqaro va milliy test ballari yaxshilanganligini bildirib o‘tadi. Darhaqiqat, ta’lim natijalarini yaxshilashda barcha manfaatdor tomonlar faol ishtirok etish lozim. Boshqa bir so‘z bilan aytganda, moliyalashtiruvchi organ (moliya vazirligi), ijro etuvchi organ (ta’lim vazirligi), nazorat qiluvchi organ (audit tashkilotlari, inspeksiyalar) va ota-onalar (jamoatchilik) ta’lim jarayonlarida faol bo‘lishi va o‘z mas’uliyatlarini his qilishi kerak.

Ta’limda kam xarajat bilan yuqori samaradorlikka qanday erishishi mumkin? degan savol barcha hukumatlarni, olimlarni va soha vakillarini o‘ylantiradigan masaladir. Dunyo davlatlar buning uchun turli metod va usullarni ishga solmoqda. Ba’zi davlatlar erta bolalik davriga (maktabgacha ta’limga) ko‘proq mablag‘ yo‘naltirsa, ba’zilari o‘rta yoki kasb-hunar ta’limiga yana boshqalari oliy ta’limga ko‘proq mablag‘ jalb qiladi. Buning uchun har bir davlat xatto viloyat va tuman-shahar kesimlarida ta’lim sifati bilan ta’lim xarajatlarini baholay olishi kerak. Bunda maktabgacha, boshlang‘ich, o‘rta va o‘rta-maxsus va oliy ta’limda davlat xarajatlarining ulushi hamda oilalarning (shaxslarning) individual xarajatlarini o‘lchash va ta’limning qaysi darajasida uning ahamiyati sezilarli bo‘lishini aniqlashga e’tibor qaratilishi lozim. Albatta, bu juda katta mehnat va chuqur tahlil talab qiladi. Shu bilan birgalikda, bu ta’lim natijalari uchun juda katta ahamiyatga ega. Zero, ta’lim sifati – ishonchili ma’lumotlar, yuqori baholash va natijalarni aniqlash orqali ta’minlanadi. Ta’lim va moliyalashtirishning korrelyatsiyasi, determinantlari va oqibatlarini o‘rganmasak, tadqiq qilmasak, umumiy va katta xarajatlar bilan kamroq natijalarni qo‘lga kiritib yuraverishimizga to‘g‘ri keladi.

Masalan, Yevropa mamlakatlari ta’limga ajratilgan daromadlari bilan solishtirganimizda davlat budjetlarining kichikroq qismini ajratishlarini ko‘rishimiz mumkin. Shu bilan birgalikda, Yevropa davlatlarida ta’lim sifati yuqori darajada. Buni ikki muhim sababini keltirib o‘tishimiz mumkin. Birinchidan, Yevropa davlatlarida aholi jon boshiga YaIMning yuqoriligi va YaIMning 1-2 foizi ham 10 mlrd dollarlarga to‘g‘ri kelishi mumkin. Ikkinchidan, ta’limga ajratilgan har bir so‘m (mablag‘) ta’lim maqsadlarida samarali ishlatilishi yo‘lga qo‘yilgan.

Davlat Yil Yillik davlat xarajatida

ta’lim ulushi (foizda)

Davlat Yil Yillik davlat xarajatida

ta’lim ulushi (foizda) Germaniya 2018 y. 11,23 O‘zbekiston 2020 y. 20,54 Fransiya 2018 y. 9,72 Turkmaniston 2019 y. 23,01 Italiya 2018 y. 8,8 Qozog‘iston 2019 y. 14,11 B.Britaniya 2018 y. 13,34 Rossiya 2018 y. 14,34 Polsha 2018 y. 11,12 Eron 2019 y. 21,25 Finlandiya 2018 y. 11,95 Tojikiston 2021 y. 19,91 Turkiya 2018 y. 12,41 Qirg‘iziston 2019 y. 16,74 Xitoy 2018 y. 11,45 Peru 2021 y. 17,89 Estoniya 2018 y. 13,39 Chili 2018 y. 21,38

Yuqoridagi davlatlarda ta’lim xarajatlari o‘n yillardan buyon ushbu foizlar atrofida bajarilib kelinishini ham ta’kidlab o‘tish lozim. Ko‘rganimizdek, rivojlangan davlatlarda yillik davlat xarajatlarida ta’lim ulushi 10-12 foiz atrofida tashkil etmoqda. Bu bilan ushbu davlatlarda ta’limga e’tibor past degani emas. Aksincha, ushbu davlatlarda yuqorida ham ta’kidlab o‘tganimizdek, aholi jon boshiga YaIMning kattaligi va yillik davlat xarajatlarining ham shunga yarashaligi tufayli ta’lim xarajatlari foizlarda kam ko‘rinsa-da, summada kattadir. Masalan, Germaniyaning 2018 yilgi davlat xarajatlari 791,7 mlrd dollarni tashkil etgan va uning 11,23 foizini ta’lim uchun ajratgan bo‘lsa, u taxminan 89 mlrd dollarni tashkil qiladi. Buni o‘quvchi boshiga xarajatlar miqdoridan ham ko‘rishimiz mumkin. Germaniyada 2018 yilda boshlang‘ich va o‘rta maktabning har bir o‘quvchisiga yiliga kamida 10-13 ming dollar sarflagan bo‘lsa, Rossiyada 2-3 ming dollar, Markaziy Osiyo davlatlarida bu 400- 1000 dollargacha boradi.

Albatta, ta’lim sifatiga ta’sir qiluvchi boshqa ma’muriy va pedagogik omillar ham bor. Lekin, moliyaviy masalalarning ta’siri ko‘proq ekanligini unutmaslik lozim. Sababi, ta’limning ma’lum bir bosqichida masalan, boshlang‘ich ta’lim davrida o‘quvchiga katta ahamiyat qaratish orqali uning keyingi ta’lim bosqichlarida o‘zlashtirish bilimlarini yanada rivojlanishiga erishilishi mumkin. Bir so‘z bilan aytganda, har qanday xarajatlar darajasida erishilgan natija resurslar to‘plamiga juda bog‘liq. Muhimi resurslarni qanday taqsimlash, qaerga ko‘proq yo‘naltirish, qaysi ta’lim bosqichida ko‘proq xarajat qilish va nazoratini ta’minlash kabi omillarni ishonchli va to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish lozim.

Ikkinchi masala, ta’lim natijalarini yaxshilash uchun nimalar qilish kerak? Ta’lim natijalarini yaxshilash odatda test natijalariga ko‘ra aniqlanmoqda. Bunda xalqaro va mintaqaviy test turlari asos qilib olinmoqda. Ularga PISA (15 yoshli o‘quchilarning matematika, o‘qish, fan savodxonligini baholash), TIMSS (4, 8 sinf o‘quvchilarining matematik va tabiiy fan bilimlarini baholash), PIRLS (boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish qobiliyatlarini baholash), LLECE (faqat Lotin Amerika davlatlari tomonidan 6 sinf o‘quvchilarining matematik bilimlarini baholash tizimi), PIAAC (katta yoshdagilarni kompetensiyalarini baholaydigan dastur), PASEC (mamlakatlarning ta’lim tizimlarini baholaydigan dastur), EGRA va EGMA (boshlang‘ich sinflarda o‘qish va matematikani baholash) va boshqa ko‘plab dasturlar kiradi. Ko‘rib turganimizdek, ta’lim natijalarini baholash dasturlari ko‘p va ularning o‘ziga xos hususiyatlari mavjud. Shu bois, ta’limda biron natijaga erishish uchun u yoki bu baholash dasturining talablaridan kelib chiqib ish yuritish noto‘g‘ri bo‘ladi. Bundan kelib chiqib, ta’limda ijobiy o‘zgarish bo‘lishi uchun nima qilishi kerak, degan savolga birinchi navbatda ta’lim siyosatida islohot qilish, ikkinchidan, o‘qituvchilarning malakasini oshirish, o‘qituvchilarining mavqeyini ko‘tarish, uchinchidan, ta’limda raqobatni kuchaytirish kerakligi ta’kidlanadi. Ta’lim natijalarini yaxshilashda eng asosiy omil bu o‘qituvchilarning bilim va malakasini rivojlantirishdir. Tadqiqotchilar ta’lim natijalariga resurslarni ta’siri haqida o‘rganar ekan, resurslardan qanday foydalanayotganligiga bog‘liqligini ilgari suradi. Ya’ni, PISA ballari bo‘yicha o‘rganilganda sinflar sonidan ko‘ra, o‘qituvchilar sifatini birinchi o‘ringa qo‘ygan mamlakatlar ancha yaxshi natijaga erishgan. Bu fikr ta’lim adabiyotida sinflarda o‘quvchilar soni va har bir o‘quvchi uchun xarajat kabi omillar rivojlangan mamlakatlarda ta’lim natijalariga unchalik ta’sir qilmaydi, degan konsensusni aks ettirmoqda. Shuning uchun o‘qituvchilarga ko‘proq investitsiya kiritish, ularning bilim va malakasini oshirish ta’lim natijalarini yaxshilashda muhim ahamiyat kasb etadi. Boshqa bir so‘z bilan aytganda, ta’limdagi maqsadli moliyalashtirish o‘qituvchilarning faoliyati va malakasiga qaratilishi kerak.

Xulosa qiladigan bo‘lsak, xorijiy davlatlarda ta’lim ustuvorliklari, imkoniyatlari va talablari har xil bo‘lganli bois, ta’limni maqsadli moliyalashitirish ishlari ham farqli yo‘lga qo‘yiladi. Umumlashtirib aytganda, ba’zi davlatlar maktabgacha va boshlang‘ich ta’limga, ba’zi davlatlar o‘rta va o‘rta maxsus ta’limiga, yana boshqalari oliy ta’limga ko‘proq mablag‘ ajratadi. Mamlakatlarni o‘ylantiradigan boshqa bir jihat ta’lim natijalarini yaxshilash, ya’ni xalqaro va mintaqaviy testlarda yuqoriroq natijalarni ko‘rsatishdir. Shuningdek, ta’limda raqobatni oshirish, oilalarning ta’lim borasidagi qarashlari ijtimoiy-madaniy jihatlarini rivojlantirish muhim o‘rin tutmoqda. Ta’limda ijobiy natijalarga erishish, ta’lim sifatini oshirish yetarlicha mablag‘larni jalb qilish bilan birga, samarali sarflanishini yo‘lga qo‘yish lozim bo‘lib qolmoqda.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Andreas Shlyayxer. «Ta’lim sifati hech qachon o‘qituvchi sifatidan oshib ketolmaydi»

—7 iyun 2022. 2. O‘zbekiston Respublikasidagi YuNISEF vakolatxonasining 2019 yildagi faoliyati

bo‘yicha hisobot. – T., 2-4 bet. 3. Xakimov N.N., Ta’lim tizimida davlat moliyaviy nazorati samaradorligini ta’minlash.

“Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. 2021, № 4. 51-61. 4. Siradjev I.T. Umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari maktab direktorlarining moliyaviy

faoliyatini takomillashtirish. P.f. bo‘yicha PhD avtoreferati. – T. A. Avloniy nomidagi

XTMUIBITI, 2022. 50 b.

5. Kuchkarov Sh., Sherov A. B. Ta’lim muassasalarini moliyalashtirishda natijaga

yo‘naltirilgan budjetlashtirish istiqbollari. Central Asian Academic Journal of Scientific

Research. Vol. 2, Issue 2, 2022.