ALEKSANDR NILNING DEMOKRATIK TA’LIM KONSEPSIYASI ASOSIDA INGLIZ FILOLOGIYASI TALABALARIDA SHAXSIY FAOLLIKNI SHAKLLANTIRISH.

FILOLOGIYASI TALABALARIDA SHAXSIY FAOLLIKNI SHAKLLANTIRISH.

Atamirzayev Bahrom Bahodir oʻgʻli , Namangan davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi.

Annotatsiya

KIRISH

maqolada jismoniy tarbiya darslarida milliy o‘yinlardan foydalanishni oddiy “o‘yin” darajasida emas, balki pedagogik maqsadga yo‘naltirilgan texnologiya sifatida qo‘llash masalasi yoritiladi. Milliy o‘yinlar harakat faoliyati bilan bir qatorda tarbiyaviy mazmun, muomala madaniyati, hamkorlik qoidalari, odob-axloq me’yorlari va milliy qadriyatlar uzviyligini ta’minlaydi. Shu yo‘l bilan o‘qituvchining etnopedagogik kompetensiyalari - madaniy jihatdan mos dars loyihalash, o‘yin jarayonini tarbiyaviy boshqarish, kommunikativ ta’sirchanlik va qadriyatga tayangan yo‘naltirish ko‘nikmalari kuchayadi.

MAQSAD

tadqiqotning maqsadi Aleksandr Nilning demokratik ta’lim konsepsiyasini ingliz filologiyasi talabalarida shaxsiy faollikni shakllantirishning nazariy asosi sifatida tahlil qilish hamda erkin tanlov, o‘zini o‘zi boshqarish, mas’uliyat, refleksiya va dialogik hamkorlik tamoyillarining talaba avtonomiyasi va kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishdagi pedagogik ahamiyatini aniqlashdan iborat.

MATERIALLAR VA METODLAR

tadqiqotda Aleksandr Nilning demokratik ta’lim konsepsiyasi, uning asosiy tamoyillari hamda mazkur tamoyillarning oliy ta’lim sharoitida qo‘llanish imkoniyatlari tahlil qilindi. Tadqiqotda ilmiy-pedagogik adabiyotlarni nazariy tahlil qilish, qiyosiy, tizimli va konseptual tahlil metodlaridan foydalanilib, demokratik ta’lim tamoyillari talaba avtonomiyasi va kommunikativ kompetensiya bilan bog‘liq holda o‘rganildi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

tahlillar erkin tanlov va o‘zini o‘zi boshqarish talabalarning ta’lim jarayonidagi mustaqilligi va shaxsiy faolligini kuchaytirishi, mas’uliyat va refleksiya esa o‘z faoliyatini anglash hamda baholash ko‘nikmalarini rivojlantirishini ko‘rsatdi. Dialogik hamkorlik tamoyili talabalarning kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish uchun qulay pedagogik muhit yaratadi. Shu bilan birga, Nil g‘oyalarini oliy ta’limga bevosita ko‘chirish emas, balki akademik talablar va ta’lim mazmuni bilan uyg‘unlashtirilgan holda adaptatsiya qilish zarurligi asoslandi.

XULOSA

aleksandr Nilning demokratik ta’lim konsepsiyasi ingliz filologiyasi talabalarida shaxsiy faollik, talaba avtonomiyasi va kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish uchun muhim nazariy asos bo‘la oladi. Mazkur yondashuvdan samarali foydalanish demokratik ta’lim tamoyillarini oliy ta’limning akademik talablari bilan uyg‘unlashtirish va ularni ta’lim jarayonining muayyan shart-sharoitlariga moslashtirishni talab etadi.

Kalit so‘zlar: aleksandr Nil, demokratik ta’lim, shaxsiy faollik, ingliz filologiyasi, talaba avtonomiyasi, refleksiya, hamkorlik, kommunikativ kompetensiya.

ФОРМИРОВАНИЕ ЛИЧНОСТНОЙ АКТИВНОСТИ СТУДЕНТОВ АНГЛИЙСКОЙ

ФИЛОЛОГИИ НА ОСНОВЕ КОНЦЕПЦИИ ДЕМОКРАТИЧЕСКОГО ОБРАЗОВАНИЯ

АЛЕКСАНДРА НИЛЛА.

Атамирзаев Бахром Баходир угли, самостоятельный соискатель Наманганского государственного университета.

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

в статье концепция демократического образования Александра Нилла анализируется как теоретическая основа формирования личностной активности студентов английской филологии. Обосновывается взаимосвязь свободы выбора, самоуправления, ответственности, рефлексии и диалогического сотрудничества с автономией обучающегося и коммуникативной компетенцией. Подчеркивается необходимость адаптации идей Нилла к академическим требованиям высшей школы.

ЦЕЛЬ

цель исследования заключается в анализе демократической концепции образования Александра Нилла как теоретической основы формирования личной активности студентов английской филологии, а также в определении педагогического значения принципов свободного выбора, самоуправления, ответственности, рефлексии и диалогического взаимодействия в развитии автономии студентов и коммуникативной компетенции.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

в исследовании проанализированы демократическая концепция образования Александра Нилла, её основные принципы и возможности их применения в условиях высшего образования. Использованы методы теоретического анализа научно-педагогической литературы, сравнительного, системного и концептуального анализа. Принципы демократического образования рассмотрены во взаимосвязи с автономией студентов и развитием коммуникативной компетенции.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

результаты анализа показывают, что свободный выбор и самоуправление способствуют повышению самостоятельности и личной активности студентов в образовательном процессе, тогда как ответственность и рефлексия развивают способность осознавать и оценивать собственную деятельность. Принцип диалогического взаимодействия создаёт благоприятную педагогическую среду для развития коммуникативной компетенции студентов. Вместе с тем обоснована необходимость не механического переноса идей Нилла в высшее образование, а их адаптации с учётом академических требований и содержания образовательного процесса.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

демократическая концепция образования Александра Нилла может рассматриваться как значимая теоретическая основа развития личной активности, автономии и коммуникативной компетенции студентов английской филологии. Эффективное применение данного подхода предполагает адаптацию принципов демократического образования к конкретным условиям высшей школы и их согласование с академическими требованиями.

Ключевые слова: Александр Нилл, демократическое образование, личностная активность, английская филология, автономия студента, рефлексия, сотрудничество, коммуникативная компетенция.

DEVELOPING PERSONAL ACTIVITY IN ENGLISH PHILOLOGY STUDENTS BASED

ON ALEXANDER NEILL’S CONCEPT OF DEMOCRATIC EDUCATION.

Atamirzayev Bahrom Bahodir ugli, Independent Researcher at Namangan State University.

Annotation

INTRODUCTION

the article analyzes Alexander Neill’s concept of democratic education as a theoretical basis for developing personal activity among English philology students. It links learner choice, self-government, responsibility, reflection, and dialogic cooperation with learner autonomy and communicative competence. The study argues for adapting, rather than mechanically transferring, Neill’s ideas to the academic requirements of higher education.

AIM

the aim of the study is to analyze Alexander Neill’s democratic education concept as a theoretical foundation for developing personal activity among English philology students and to identify the pedagogical significance of free choice, selfgovernment, responsibility, reflection, and dialogic cooperation in fostering student autonomy and communicative competence.

MATERIALS AND METHODS

the study examined Alexander Neill’s concept of democratic education, its key principles, and the possibilities of applying these principles in higher education. The research employed theoretical analysis of scientific and pedagogical literature, as well as comparative, systemic, and conceptual analysis. The principles of democratic education were considered in relation to student autonomy and the development of communicative competence.

DISCUSSION AND RESULTS

the analysis demonstrates that free choice and selfgovernment enhance students’ independence and personal activity in the learning process, while responsibility and reflection contribute to their ability to understand and evaluate their own activities. Dialogic cooperation creates a favorable pedagogical environment for developing students’ communicative competence. At the same time, the study substantiates the need not to mechanically transfer Neill’s ideas to higher education, but to adapt them in accordance with academic requirements and educational content.

CONCLUSION

Alexander Neill’s democratic education concept can serve as an important theoretical foundation for developing personal activity, student autonomy, and communicative competence among English philology students. Effective implementation of this approach requires adapting democratic education principles to the specific conditions of higher education and aligning them with academic requirements.

Keywords: Alexander Neill, democratic education, personal activity, English philology, learner autonomy, reflection, cooperation, communicative competence.

Zamonaviy oliy ta’limda talabaning shaxsiy faolligini rivojlantirish masalasi ta’lim natijalarini faqat bilim, ko‘nikma va malakalar bilan o‘lchashdan voz kechib, shaxsning o‘z ta’lim trayektoriyasini anglash, tanlov qilish, tashabbus ko‘rsatish, qaror qabul qilish va o‘z faoliyati natijalariga mas’ul bo‘lish qobiliyatlarini ham pedagogik natija sifatida e’tirof etish bilan uzviy bog‘liqdir. Ayniqsa, ingliz filologiyasi yo‘nalishida shaxsiy faollik til materialini reproduktiv o‘zlashtirishdan ko‘ra kengroq mazmunga ega bo‘lib, talabaning autentik matnlar bilan mustaqil ishlashi, kommunikativ vaziyatga mos strategiyani tanlashi, bahs va munozaralarda o‘z pozitsiyasini asoslay olishi, adabiy hamda lingvistik hodisalarni tanqidiy talqin qilishi, individual o‘quv maqsadlarini belgilashi va ularga erishish jarayonini refleksiv nazorat qilishi orqali namoyon bo‘ladi. Shu sababli ingliz filologiyasi talabalarining shaxsiy faolligini shakllantirish masalasi didaktik metodlar yig‘indisi sifatida emas, balki ta’lim subyekti bo‘lgan talabaning maqomi, huquqi, mas’uliyati va pedagogik hamkorlikdagi real ishtirokini qayta ko‘rib chiqishni talab qiladigan kompleks pedagogik muammo sifatida talqin etilishi lozim.

Mazkur muammoni nazariy jihatdan yoritishda XX asr progressiv pedagogikasining yirik vakillaridan biri Aleksandr Sazerlend Nilning demokratik ta’lim haqidagi qarashlari alohida ahamiyat kasb etadi. Nil asos solgan Summerhill tajribasida ta’limning markaziga bolaning ichki ehtiyojlari, erkin tanlovi, o‘zini o‘zi boshqarishi va jamoaviy qarorlar qabul qilishdagi teng ishtiroki qo‘yilgan edi [1]. Nil uchun erkinlik tartibsizlik yoki mas’uliyatsizlikni anglatmagan; u erkinlikni boshqa shaxslarning erkinligiga tajovuz qilmaydigan, shaxsning o‘z xatti-harakatlari oqibatlarini anglashiga asoslangan ijtimoiy mas’uliyat bilan bog‘lagan [2]. Shu nuqtai nazardan, demokratik ta’lim talabaning faolligini tashqi rag‘batga qaram bo‘lgan epizodik harakat sifatida emas, balki o‘z tanlovi, ichki motivatsiyasi va jamoaviy hamkorlik orqali yuzaga keladigan barqaror shaxsiy xususiyat sifatida rivojlantirish imkonini beradi.

Nilning konsepsiyasi dastlab maktab muhitida shakllangan bo‘lsa-da, uning erkinlik, ishonch, o‘zini o‘zi boshqarish, subyektlar tengligi va majburlashni minimallashtirishga doir tamoyillari oliy ta’limdagi talaba avtonomiyasi, student-centered learning va mustaqil ta’lim konsepsiyalari bilan mazmunan tutashadi. Biroq bu tutashlik Nil g‘oyalarini universitet ta’limiga mexanik tarzda ko‘chirishni anglatmaydi. Oliy ta’lim professional standartlar, akademik intizom, o‘quv dasturlari, baholash mezonlari va kasbiy kompetensiyalar bilan belgilanadigan murakkab tizimdir. Demak, demokratik ta’limning universitetdagi samarali talqini erkinlik va pedagogik strukturani qarama-qarshi qo‘yish emas, balki ularni o‘zaro muvozanatlash orqali talabaning faol subyektga aylanishini ta’minlashdan iborat bo‘lishi kerak. Ana shu jihat ingliz filologiyasi uchun ayniqsa muhim, chunki chet tilini egallash o‘zini baholash va real nutqiy vaziyatlarda faol qatnashishni talab etadi.

Til ta’limi nazariyasida learner autonomy tushunchasi o‘rganuvchining o‘z ta’limi uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishi, maqsad, mazmun, metod va baholash bilan bog‘liq qarorlarda faol qatnashishi bilan tavsiflanadi [5]. Benson va Voller avtonomiyani mustaqil o‘qish bilan cheklamasdan, o‘rganuvchining ta’lim jarayonidagi nazorat darajasi, tanlovlari va o‘zini boshqarish imkoniyatlari bilan izohlaydi [6]. Little esa avtonomiyani refleksiya, metakognitiv nazorat va til faoliyatini ongli boshqarish bilan bog‘laydi [7]. Bu yondashuvlar Nilning demokratik ta’lim g‘oyalari bilan uyg‘unlashganda shaxsiy faollikning uchta o‘zaro bog‘langan qatlamini ajratish imkonini beradi: motivatsion-irodaviy qatlam, ya’ni tashabbus va ichki motivatsiya; kognitiv-refleksiv qatlam, ya’ni maqsad qo‘yish, strategiya tanlash, o‘z faoliyatini tahlil qilish; kommunikativ-ijtimoiy qatlam, ya’ni jamoada fikr bildirish, boshqalar pozitsiyasini hisobga olish va hamkorlikda qaror qabul qilish.

Ingliz filologiyasi ta’limida ushbu qatlamlar bir vaqtning o‘zida kasbiy va shaxsiy mazmun kasb etadi. Masalan, talabaning o‘qish uchun badiiy yoki ilmiy matnlarni ma’lum chegaralarda mustaqil tanlashi uning qiziqishini faollashtiradi; seminar mavzusidagi bahs savollarini shakllantirishda qatnashishi tanqidiy fikrlash va kommunikativ mas’uliyatni kuchaytiradi; peer-assessment jarayonida ishtirok etishi baholash mezonlarini tushunish va o‘z nutq faoliyatini anglashga yordam beradi; mini-loyiha, podkast, taqdimot, munozara, tarjima portfeli yoki tadqiqot topshirig‘ini rejalashtirish esa tashabbuskorlikni konkret akademik faoliyatga aylantiradi. Shunday qilib, demokratik ta’lim elementlari filologik tayyorgarlikning mazmunini kamaytirmaydi, aksincha, talabaning shu mazmun bilan faol munosabatga kirishish darajasini oshiradi.

Nilning qarashlarini hozirgi chet til ta’limi bilan bog‘lashda “erkinlik” kategoriyasining pedagogik chegaralarini aniqlash muhimdir. Universitetda erkinlik mutlaq ixtiyoriylik emas, balki maqsadga muvofiq tanlovlar maydonidir. Talaba kursning bazaviy natijalarini egallashi shart, biroq ushbu natijalarga olib boradigan mavzu, matn, loyiha formati, hamkorlik usuli, qo‘shimcha resurs yoki refleksiya vositasini tanlashda ma’lum mustaqillikka ega bo‘lishi mumkin. Bunday yondashuv Nilning “freedom, not license” tamoyiliga mos keladi: shaxsning erkinligi akademik hamjamiyatning umumiy qoidalari va boshqa subyektlarning huquqlari bilan uyg‘unlashgandagina rivojlantiruvchi kuchga aylanadi [2]. Shu sababli shaxsiy faollikni shakllantirish uchun o‘qituvchi nazoratni to‘liq yo‘qotishi emas, balki nazoratning bir qismini pedagogik jihatdan asoslangan tarzda talaba bilan bo‘lishishi zarur.

Maqolaning maqsadi Aleksandr Nilning demokratik ta’lim konsepsiyasi asosida ingliz filologiyasi talabalarida shaxsiy faollikni shakllantirishning nazariy-pedagogik mexanizmlarini aniqlash hamda ularni oliy ta’lim sharoitiga moslashtirilgan metodik komponentlar orqali tizimlashtirishdan iborat. Mazkur maqsad doirasida demokratik ta’limning talaba avtonomiyasi bilan bog‘liqligi ochib beriladi, shaxsiy faollikning tarkibiy komponentlari aniqlanadi, ingliz filologiyasi mashg‘ulotlari uchun mos pedagogik shartsharoitlar asoslanadi va erkinlik bilan akademik mas’uliyat o‘rtasidagi muvozanat konseptual jihatdan izohlanadi. Tadqiqotning ilmiy ahamiyati shundaki, unda Nilning progressiv pedagogik merosi zamonaviy til ta’limining learner autonomy paradigmasi bilan integratsiya qilinib, shaxsiy faollikni shakllantirishning “tanlov – tashabbus – hamkorlik – refleksiya – mas’uliyat” ketma-ketligiga asoslangan pedagogik mexanizmi taklif etiladi.

Mavzu bo‘yicha o‘zbek tadqiqotchilarining ishlarini tahlil qilish ingliz tili ta’limida shaxsiy faollikni shakllantirishning ikki muhim yo‘nalishini – talaba avtonomiyasi va shaxsga yo‘naltirilgan metodikani – ajratib ko‘rsatish imkonini beradi. Google Scholar bazasida ilmiy ishlari aks etgan Marhabo Avazmatova chet tilini o‘rganishda learner autonomy masalasini bevosita tadqiq etib, avtonom o‘rganishni talabaning o‘z o‘quv maqsadlarini anglash, o‘z faoliyati uchun javobgarlikni qabul qilish, o‘z-o‘zini va o‘zaro baholashdan foydalanish, materialni moslashtirish hamda student-centered muhitda faol ishtirok etish bilan bog‘laydi [9]. Uning yondashuvida avtonomiya o‘qituvchini jarayondan chiqarib tashlash emas, balki pedagog rolini axborot beruvchi markaziy subyektdan fasilitator, maslahat beruvchi va o‘quv muhitini tashkil qiluvchi subyektga aylantirish sifatida tushuntiriladi. Bu xulosa Nilning demokratik ta’lim qarashlari bilan bevosita mazmuniy yaqinlikka ega: Nil ham o‘quvchining ichki faolligi majburlash kamaygan, tanlov va ishonch kengaygan muhitda kuchayishini ta’kidlagan [1]. Avazmatovaning chet til ta’limiga doir qarashlari ingliz filologiyasi talabasining shaxsiy faolligini, avvalo, o‘z maqsadini belgilash, o‘quv strategiyasini tanlash, xatolar ustida mustaqil ishlash va hamkorlikda bilim qurish jarayonida ko‘rish zarurligini ko‘rsatadi.

Ikkinchi muhim ilmiy yo‘nalish Nilufar Mamatkulovaning shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv asosida xorijiy til leksik kompetensiyasini rivojlantirishga doir tadqiqotida namoyon bo‘ladi. Mamatkulova tilga ixtisoslashgan oliy ta’lim muassasalari talabalari bilan olib borilgan pedagogik tajriba asosida o‘qitish jarayonini talabaning individual ehtiyoji, qobiliyati, o‘quv strategiyasi va faol ishtirokiga moslashtirish zarurligini asoslaydi [10]. Uning tadqiqotida shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim til kompetensiyasini rivojlantirish bilan birga talabaning o‘z o‘rganish jarayoniga munosabati, mustaqil tanlovi va faol qatnashuvi uchun ham didaktik sharoit yaratishi ko‘rsatiladi. Ayniqsa, tilga ixtisoslashgan OTM sharoitida kommunikativ leksika bilan ishlash, talabaning faol nutqiy amaliyotga jalb etilishi va individual o‘quv xususiyatlarini hisobga olish Nil konsepsiyasidagi o‘quvchi subyektligi tamoyili bilan uyg‘un talqin qilinishi mumkin.

Avazmatova va Mamatkulova tadqiqotlarini qiyosiy tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, birinchi yondashuv shaxsiy faollikning avtonomiya, refleksiya va mas’uliyat komponentlarini kuchliroq yoritadi, ikkinchi yondashuv esa shaxsga yo‘naltirilgan pedagogik dizayn, individual farqlar va kasbiy til kompetensiyasi bilan bog‘liq metodik mexanizmlarni aniqlashtiradi. Ushbu ikki pozitsiyani Nilning demokratik ta’lim konsepsiyasi bilan integratsiya qilish natijasida ingliz filologiyasi talabalarida shaxsiy faollikni shakllantirish faqat “mustaqil topshiriq berish” bilan cheklanmasligi ayon bo‘ladi.

Ushbu maqolada Aleksandr Nilning demokratik ta’lim konsepsiyasini ingliz filologiyasi talabalarida shaxsiy faollikni shakllantirish nuqtai nazaridan tadqiq etish uchun o‘zaro bog‘langan nazariy va metodologik metodlar majmuasidan foydalanildi. Avvalo, tarixiy-pedagogik tahlil metodi Nilning Summerhill tajribasida shakllangan erkinlik, o‘zini o‘zi boshqarish, jamoaviy qaror qabul qilish va majburlashni minimallashtirish tamoyillarining dastlabki mazmunini aniqlash hamda ularni zamonaviy oliy ta’lim sharoitiga ko‘r-ko‘rona ko‘chirishdan saqlanish uchun qo‘llanildi [1; 2]. Mazkur metod yordamida demokratik ta’limning tarixiy konteksti va bugungi learner autonomy paradigmasi o‘rtasidagi uzviylik hamda farqlar ajratildi. Ikkinchidan, konseptual tahlil metodi “demokratik ta’lim”, “erkinlik”, “talaba avtonomiyasi”, “shaxsiy faollik”, “mas’uliyat”, “refleksiya” va “hamkorlik” tushunchalarining mazmuniy chegaralarini belgilash uchun ishlatildi; bunda shaxsiy faollik faqat tashqi faol qatnashuv emas, balki motivatsion, kognitiv-refleksiv va kommunikativ-ijtimoiy komponentlarni birlashtiruvchi integrativ sifat sifatida talqin qilindi.

Tadqiqot natijasida Aleksandr Nilning demokratik ta’lim konsepsiyasi ingliz filologiyasi talabalarida shaxsiy faollikni shakllantirish uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chiriladigan tayyor metod emas, balki zamonaviy oliy ta’lim sharoitida qayta interpretatsiya qilinishi lozim bo‘lgan pedagogik prinsiplar tizimi ekanligi aniqlandi. Birinchi natija sifatida shaxsiy faollikning uch komponentli tuzilmasi belgilandi: motivatsion-irodaviy komponent talabaning tashabbus ko‘rsatishi, o‘quv maqsadini shaxsiy ahamiyat bilan bog‘lashi va faoliyatni boshlashga ichki tayyorligini; kognitiv-refleksiv komponent o‘quv strategiyasini tanlash, o‘z xatolarini tahlil qilish, natijani baholash va keyingi qadamni rejalashtirishni; kommunikativ-ijtimoiy komponent esa fikr bildirish, guruh muhokamasida qatnashish, boshqalarning huquqini tan olish, hamkorlikdagi qarorlarni bajarish va akademik muloqotga mas’uliyat bilan kirishishni qamrab oladi. Bu tuzilma Nilning erkinlik va o‘zini o‘zi boshqarish haqidagi qarashlarini til o‘rganishning avtonom va kommunikativ tabiatiga bog‘lash imkonini beradi.

Ikkinchi natija sifatida “tanlov – tashabbus – hamkorlik – refleksiya – mas’uliyat” pedagogik mexanizmi ishlab chiqildi. Mazkur mexanizmda tanlov faollikning boshlang‘ich pedagogik sharti hisoblanadi, chunki mazmun yoki faoliyat usuliga doir real, ammo chegaralangan tanlov talabaning o‘quv vazifasiga egalik hissini kuchaytiradi. Tashabbus tanlovni faol harakatga aylantiradi: talaba savol tuzadi, muammo ilgari suradi, munozarani boshlaydi, qo‘shimcha manba topadi yoki loyiha formatini taklif etadi. Hamkorlik Nilning demokratik muhitidagi o‘zini o‘zi boshqarish g‘oyasining universitetdagi pedagogik ekvivalenti sifatida talabalarning seminar qoidalari, guruh rollari, peer-feedback mezonlari yoki loyiha taqsimotini kelishib olishini nazarda tutadi. Refleksiya orqali talaba “nima qildim?” savolidan “nega shunday qildim, qaysi strategiya samarali bo‘ldi va nimani o‘zgartirishim kerak?” darajasiga ko‘tariladi. Mas’uliyat esa demokratik erkinlikni akademik natija bilan bog‘laydi va tanlovlar sifatining aniq mezonlar asosida baholanishini ta’minlaydi.

Aleksandr Nilning demokratik ta’lim konsepsiyasini ingliz filologiyasi oliy ta’limiga moslashtirish masalasida John Dewey va Carl Rogers qarashlari o‘rtasidagi konseptual polemika muhim nazariy aniqlik beradi. Bu yerda “polemika” ularning bevosita tarixiy bahsini emas, balki ta’lim erkinligi, tajriba, o‘qituvchi roli va o‘rganuvchi avtonomiyasiga “Democracy and Education” asarida demokratiyani faqat boshqaruv shakli emas, balki umumiy tajriba, hamkorlik, muloqot va ijtimoiy ishtirok usuli sifatida talqin qiladi [3]. Uning nuqtai nazarida ta’lim shaxsni jamoaviy hayotdan ajratmasligi, aksincha, tajriba almashinuvi va muammoli faoliyat orqali shaxs bilan jamiyat o‘rtasidagi uzviy aloqani kuchaytirishi kerak. Demak, Dewey pozitsiyasi Nilning erkinlik g‘oyasiga ijtimoiy-tashkiliy mezon kiritadi: talabaning faolligi faqat individual xohish va tanlov emas, balki guruhdagi muloqot, umumiy maqsad va hamkorlikdagi javobgarlik bilan bog‘liq bo‘lishi lozim.

Rogersning “Freedom to Learn” asarida esa ta’limning markaziga shaxsning ichki tajribasi, o‘zini namoyon qilishi, o‘z-o‘zini yo‘naltirishi va ma’noli o‘rganish qo‘yiladi [4]. Rogers uchun o‘qituvchining asosiy vazifasi bilimni majburan uzatish emas, balki ishonchli, psixologik xavfsiz va resurslarga boy muhit yaratish orqali o‘rganuvchining mustaqil o‘rganishini fasilitatsiya qilishdir. Bu pozitsiya Nilga Deweyga qaraganda yaqinroq ko‘rinadi, chunki ikkalasi ham tashqi majburlashni kamaytirish va o‘rganuvchining ichki motivatsiyasiga tayanishni muhim deb biladi. Biroq Rogersning oliy ta’limga moslashuvchanroq bo‘lgan fasilitativ modeli Nilning radikalroq maktab erkinligini akademik kurs strukturasiga integratsiya qilish uchun oraliq nazariy ko‘prik vazifasini bajaradi.

Dewey va Rogers o‘rtasidagi konseptual farqni ingliz filologiyasi misolida ifodalaganda, bir tomonda “faollikni jamoaviy tajriba orqali shakllantirish”, ikkinchi tomonda esa “faollikni shaxsiy ma’no va ichki motivatsiya orqali rivojlantirish” yondashuvlari yuzaga chiqadi. Masalan, talabaga seminar mavzusini erkin tanlash Rogerscha shaxsiy qiziqish va o‘z-o‘zini yo‘naltirishni kuchaytiradi; biroq tanlangan mavzu bo‘yicha guruh oldida dalillangan taqdimot qilish, qarama-qarshi fikrni tinglash va umumiy muhokama qoidalariga rioya etish Deweycha demokratik tajribani yuzaga keltiradi. Nil konsepsiyasi aynan shu ikki qutb o‘rtasida shaxsiy erkinlikni jamoaviy o‘zini o‘zi boshqarish bilan birlashtirishi bilan metodik ahamiyatga ega. Shu sababli uning g‘oyalarini ingliz filologiyasiga tatbiq etishda “erkin tanlov” bilan “ijtimoiy va akademik javobgarlik” bir-biridan ajratilmasligi kerak.

Aleksandr Nilning demokratik ta’lim konsepsiyasi ingliz filologiyasi talabalarida shaxsiy faollikni shakllantirish uchun muhim nazariy-pedagogik resurs bo‘lib, uning asosiy qiymati talabaning ta’limdagi subyektlik maqomini kuchaytirishida namoyon bo‘ladi. Tahlil natijalari Nilning erkinlik, o‘zini o‘zi boshqarish, ishonch, jamoaviy qaror qabul qilish va majburlashni kamaytirish tamoyillari zamonaviy learner autonomy hamda shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim konsepsiyalari bilan uyg‘unlashtirilganda ingliz filologiyasi uchun metodik jihatdan samarali model hosil qilishini ko‘rsatdi. Shaxsiy faollik mazkur maqolada motivatsion-irodaviy, kognitiv-refleksiv va kommunikativ-ijtimoiy komponentlarning integrativ birligi sifatida asoslandi.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Neill A. S. Summerhill: A Radical Approach to Child Rearing. – New York: Hart

Publishing Company, 1960. – 392 p.

2. Neill A. S. Freedom: Not License! – New York: Hart Publishing Company, 1966.

3. Dewey J. Democracy and Education: An Introduction to the Philosophy of

Education. – New York: Macmillan, 1916. – 434 p.

4. Rogers C. R. Freedom to Learn: A View of What Education Might Become. –

Columbus, Ohio: C. E. Merrill Publishing Company, 1969. – 358 p.

5. Holec H. Autonomy and Foreign Language Learning. – Oxford: Pergamon Press,

1981.

6. Benson P., Voller P. (eds.). Autonomy and Independence in Language Learning. –

London: Longman, 1997.

7. Little D. Knowledge about Language and Learner Autonomy // Encyclopedia of

Language and Education. Vol. 6: Knowledge about Language / eds. J. Cenoz, N.

H. Hornberger. – 2nd ed. – New York: Springer, 2008. – P. 247–258.

8. Najeeb S. R. Learner Autonomy in Language Learning // Procedia – Social and

Behavioral Sciences. – 2013. – Vol. 70. – P. 1238–1242. – DOI:

10.1016/j.sbspro.2013.01.183.

9. Avazmatova M. M. The Role of Learner Autonomy in Foreign Language Learning

// Humanising Language Teaching. – 2022. – August. – URL:

08.08.2026).

10. Mamatkulova N. Learner-Centered Approach in Developing a Foreign Language

Lexical Competence // Philology Matters. – 2021. – Vol. 37, No. 2. – Article 11. –