BOLALARDA BADIIY TAFAKKURNI RIVOJLANTIRISHNING PSIXOFIZIOLOGIK ASOSI.

PSIXOFIZIOLOGIK ASOSI.

Eraliyeva Zamira Rasuljonovna

Qo‘qon universiteti katta o‘qituvchisi

zamirahoneraliyeva22@gmail.com

Annotatsiya.

Ushbu maqolada tadqiqot katta maktabgacha yoshdagi bolalarda badiiy rivojlanishga ta’sir etuvchi psixofiziologik shart-sharoitlarni o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi bolalarning emotsional, motorika va sezgi tizimlarining badiiy salohiyatni shakllantirishdagi rolini aniqlash, shuningdek, moslashtirilgan ta’lim muhitining ularning ijodiy ifodasiga qo‘shadigan hissasini o‘rganishdir. Tadqiqotda nazariy tahlil, guruhda kuzatuvlar va yarim strukturallashgan intervyular usullari qo‘llanildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, moslashtirilgan o‘quv-muhit, emotsional qo‘llab-quvvatlash va motorikani rivojlantirish badiiy salohiyatni shakllantirishda hal qiluvchi omillar hisoblanadi. Tadqiqot natijalari pedagoglar va ota-onalarga bolaning ijodiy potensialini oshirish uchun amaliy tavsiyalar beradi.

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, pedagog va ota-onalarning iliq va rag‘batlantiruvchi munosabati emotsional qo‘llab-quvvatlashni mustahkamlab, bolalarning o‘zini ifoda etish va ijodiy fikrlash salohiyatini oshiradi. Shuningdek, maxsus mo‘ljallangan badiiy mashg‘ulotlar orqali bolalarning nozik motorika va sezgi tizimi rivojlanishi, ularning ijodiy faoliyatga bo‘lgan qiziqishi va ijodiy faoliyatini yanada chuqurlashtirish imkonini beradi. Tadqiqotda yaratilgan stimulyatsion ta’lim muhitining moslashtirilgan xususiyatlari bolalarning ijodiy potensialini oshirishda hal qiluvchi omil sifatida aniqlanadi. Ushbu tadqiqot badiiy tafakkurga oid dasturlarni optimallashtirish va yosh avlodning ijodiy salohiyatini oshirish bo‘yicha ilmiy asosli tavsiyalar ishlab chiqishda muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega hisoblanadi.

Kalit so‘zlar: badiiy tafakkur, psixofiziologik shart-sharoit, emotsional, motorika, moslashtirilgan ta’lim.

Kirish. Katta maktabgacha yosh – bolaning shaxsiyati, sezgi va ijodiy salohiyatining poydevorini tashkil etuvchi davrdir. Bu davr mobaynida ijodiy faoliyat va badiiy faoliyat emotsional, intellektual va motorik rivojlanishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, badiiy rivojlanishning psixofiziologik shart-sharoitlarini o‘rganish va ularni ta’lim jarayoniga integratsiya qilish dolzarb masala hisoblanadi. Mazkur tadqiqotning maqsadi – bolalarning badiiy salohiyatini oshirishga xizmat qiluvchi psixofiziologik shartsharoitlarni aniqlash va ularning samaradorligini baholashdir.

Badiiy rivojlanish nafaqat pedagogik metod va didaktik usullar bilan cheklanib qolmay, balki bolaning psixofiziologik holati bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Bolalarning asab tizimi, motorika, sezgi qobiliyatlari va emotsional barqarorligi – bularning barchasi ijodiy faoliyatga bo‘lgan qiziqish va ijodiy faoliyatning samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, badiiy rivojlanishning psixofiziologik shart-sharoitlarini chuqur o‘rganish, maktabgacha ta’lim tizimida ijodiy faoliyatga bag‘ishlangan dasturlarni optimallashtirish va pedagogik yondashuvlarni yanada samarali shakllantirish uchun dolzarb masala hisoblanadi. Ushbu tadqiqot natijalari kelajakda pedagoglar, ota-onalar va ta’lim muassasalari uchun badiiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash va yosh avlodning ijodiy salohiyatini oshirish borasida amaliy yondashuvlarni shakllantirishga xizmat qiladi.

Asosiy qism: Oʻzbekistonda pedagogika, psixologiya va badiiy taʼlim sohalarida faoliyat yuritayotgan koʻplab olimlar mavjud bo‘lib, ular maktabgacha yoshdagi bolalarda badiiy rivojlanishning psixofiziologik shart-sharoitlari masalasiga ham alohida eʼtibor qaratishgan. Ushbu yoʻnalishda anʼanaviy nazariy yondashuvlar va amaliy tajribalarni birlashtirgan holda, bir qator olimlar ilmiy ishlarini amalga oshirgan. Masalan:

• Professor Shavkat Azimov – Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti professorlaridan biri boʻlib, maktabgacha taʼlim va badiiy tarbiya sohasida innovatsion metodologiyalarni ishlab chiqishga katta hissa qoʻshgan. Uning ishlarida yosh bolalarning emotsional va ijodiy salohiyatini oshirishga qaratilgan psixofiziologik shart-sharoitlar batafsil tahlil qilinadi.

• Professor Dilshod Rahimov – Oʻzbekiston Milliy Universiteti va boshqa ilmiy markazlarda faoliyat yuritayotgan olim, bolalarning psixologik rivojlanishi, sezgi tizimi va motorik qobiliyatlarini badiiy faoliyat bilan bogʻlash masalalariga eʼtibor qaratgan. Uning ilmiy ishlari pedagogik amaliyotda badiiy tarbiyani qoʻllashning yangi yondashuvlarini tavsiflaydi.

• Professor Nodira Abdurahmonova – Badiiy taʼlim va ijodiy faoliyat sohasida yetakchi mutaxassis sifatida, yosh avlodning estetik va ijodiy salohiyatini rivojlantirishga yoʻnaltirilgan tadqiqotlar olib borgan. Uning metodologik tavsiyalari maktabgacha taʼlim muhitini boyitishda muhim o‘rin tutadi.

Bundan tashqari, Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi aʼzolari va boshqa oliy oʻquv yurtlarining ilmiy xodimlari ham ushbu sohada qimmatli ishlar olib bormoqdalar. Ularning maqolalari, konferentsiya materiallari va amaliy tajribalari maktabgacha yoshdagi bolalarda badiiy rivojlanishning psixofiziologik shart-sharoitlarini chuqurroq o‘rganish va pedagogik metodlarni takomillashtirishda asosiy manba sifatida xizmat qiladi. Ushbu olimlarning ishlari, albatta, mavzuni yanada keng qamrovli yoritish, nazariy asoslarni boyitish va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish jihatidan katta ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.

Lev Vygotskiyning madaniyat - nazariyasi va “yaqin rivojlanish zonasi” (Zone of Proximal Development) tushunchalari badiiy va ijodiy faoliyatning psixologik asoslarini tushunishda katta ahamiyatga ega. Uning ishlarida bolalarda til, ijtimoiy muloqot va madaniyatning roli ta’kidlanadi. Vygotskiyning g‘oyalari orqali pedagoglar badiiy faoliyatni tashkil etishda ijtimoiy muhit va tajriba almashinuvi orqali bolaning ichki salohiyatini oshirishga erishish mumkinligini ko‘rsatadilar.

Jean Piagetning kognitiv rivojlanish bosqichlari nazariyasi orqali bolalarda ramziy ifoda va ijodiy faoliyatga oid faoliyatlarning shakllanishi yoritilgan. Piagetning fikricha, bolalar o‘zlarining o‘yinlari va ijodiy faoliyat asarlari orqali atrof-muhitni anglashadi va o‘zlarining ichki dunyosini ifoda etadilar. Ushbu yondashuv badiiy rivojlanishning psixofiziologik asoslarini, ya’ni bolaning sezgi tizimi va kognitiv jarayonlarini o‘rganishda muhim ilmiy manba bo‘lib xizmat qiladi.

Howard Gardnerning ko‘p intellektual nazariyasi, ayniqsa, “estetik intellekt” tushunchasi badiiy salohiyatni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Gardnerning ishlarida bolalarning ijodiy va badiiy salohiyatini qo‘llab-quvvatlovchi turli intellektual qirralar – vizual, musiqiy, kinestetik qobiliyatlar – tahlil qilinadi. Uning nazariyasi maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy faoliyatining psixofiziologik jihatlarini yoritishda yangi yondashuvlarni taqdim etadi.

Reggio Emilia metodologiyasi doirasida Loris Malaguzzi va unga ergashuvchi tadqiqotchilar bolalarda badiiy ifoda va ijodiy jarayonlarni rivojlantirishga katta urg‘u berishgan. Ushbu yondashuvda ijodiy faoliyat, til va atrof-muhit bilan o‘zaro munosabat bolalarning o‘zini ifoda etish vositasi sifatida qaraladi. Amaliy tajribalar, ko‘rgazmalar va interaktiv metodlar orqali maktabgacha yoshdagi bolalarda psixofiziologik shartsharoitlarni shakllantirishga e’tibor qaratilgan.

Maria Montessori tomonidan ishlab chiqilgan pedagogik yondashuvda sensor-motor rivojlanish va mustaqil o‘rganishga alohida e’tibor berilgan. Montessori metodikasi bolalarning o‘z-o‘zini ifoda etish qobiliyatini, ijodiy faoliyat va ijodiy faoliyatni qo‘llabquvvatlashda psixofiziologik salohiyatini oshirishga qaratilgan. Uning metodlari orqali guruh muhitida badiiy faoliyatga moslashtirilgan resurslar va faoliyatlar tashkil etilishi, bolaning sezgi va motorikasini rivojlantirish imkoniyati yaratiladi.

Tadqiqot sifatli va kvantitativ usullarni integratsiyalash orqali olib borildi. Guruh muhitida 5–7 yoshdagi 40 nafar bolalar qatnashdi. Tadqiqot jarayonida quyidagi usullar qo‘llanildi: kuzatuv, intervyu, test.

Olingan ma’lumotlar statistik va mazmunli tahlil usullari yordamida qayta ishlandi. Kuzatuvlar natijalari va intervyu yozuvlari mavzuga oid asosiy tendensiyalarni aniqlash uchun kodlandi. Ushbu tadqiqot katta maktabgacha yoshdagi bolalarda badiiy tafakkurini rivojlantirishning psixofiziologik shart-sharoitlarini aniqlashga qaratilgan bo‘lib, nazariy asoslar, eksperimental kuzatuvlar va psixopedagogik testlar usullarini integratsiyalash orqali olib borilgan.

Tadqiqot har tomonlama yondashuv asosida, sifatli va kvantitativ metodlarning kombinatsiyasi yordamida amalga oshirildi. Tadqiqotda ma’lumotlar yig‘ish, ularni statistik va mazmunli tahlil qilish, shuningdek, kodlash usullari qo‘llanildi. Bu yondashuv, bolalarning badiiy faoliyatiga ta’sir etuvchi psixofiziologik omillarni chuqurroq o‘rganish va ularning o‘zaro aloqalarini aniqlash imkonini berdi. Ishtirokchilar jins, ijtimoiyiqtisodiy holat va taʼlim muhitiga qarab turli guruhlarga ajratildi. Tadqiqotga ota-onalar va pedagoglar ham jalb etilib, ularning intervyu va kuzatuvlar orqali qo‘shimcha ma’lumotlar olinib, bolalarning psixofiziologik holati va badiiy salohiyatini yanada kengroq kontekstda baholash imkoniyati yaratilgan. Tadqiqotning barcha bosqichlarida ishtirokchilarning roziligi, shaxsiy ma’lumotlarning maxfiyligi va etik normalarga qat’iy rioya qilindi. Ota-onalar va pedagoglardan yozma rozilik so‘raldi hamda tadqiqot jarayonida bolalarning huquqlari himoya qilindi.

Metodologik yondashuvlar, katta maktabgacha yoshdagi bolalarda badiiy rivojlanishning psixofiziologik shart-sharoitlarini aniqlashda chuqur va tizimli tahlil olib borishga imkon yaratdi. Natijalar asosida pedagogik amaliyotda badiiy faoliyatni rag‘batlantirish va optimallashtirish bo‘yicha ilmiy asosli tavsiyalar ishlab chiqildi.

Guruhning stimulyatsion muhitida qo‘llanilgan rang-barang dekoratsiyalar, ijodiy faoliyat asbob-uskunalari va turli materiallar bolalarda ijobiy ruhiy holatni shakllantirishga yordam berdi. Tadqiqotda qatnashgan bolalar individual xususiyatlari va qiziqishlariga moslashtirilgan mashg‘ulotlar, ularning badiiy faoliyatga bo‘lgan yondoshuvini sezilarli darajada oshirdi. Interaktiv yondashuv jarayonida guruhda o‘tkazilgan badiiy mashg‘ulotlar va jamoaviy loyihalar orqali bolalar o‘zaro muloqot, hamkorlik va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirdilar.

Statistika usullari yordamida olingan ma’lumotlarda badiiy faoliyatga qatnashish, motorika va sezgi qobiliyatlari o‘rtasidagi ijobiy korrelyatsiya aniqlanib, emotsional qo‘llab-quvvatlashning samaradorligi tasdiqlandi. Intervyu va kuzatuvlar asosida olib borilgan sifatli tahlil, pedagoglar va ota-onalarning fikr-mulohazalariga tayanib, badiiy faoliyatning bolaning shaxsiy rivojlanishida qanchalik muhim rol o‘ynashini ko‘rsatdi. Bolalar o‘zlarining ijodiy faoliyatga bo‘lgan qiziqishi va o‘zini ifoda etish darajasi yuqoriligi, ijobiy ruhiy holat va ijodiy motivatsiyaning oshishi aniqlangan.

Emotsional qo‘llab-quvvatlash va ijodiy salohiyat: Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, guruh muhitida pedagog va ota-onalarning iliq va rag‘batlantiruvchi munosabati bolalarda emotsional qo‘llab-quvvatlashni kuchaytiradi, bu esa ularning ijodiy faoliyatga bo‘lgan qiziqishini va ijodiy ifodasini oshiradi.

Emotsional qo‘llab-quvvatlashning ijodiy salohiyatga ta’siri:

A [Emotsional qo‘llab-quvvatlash] > B [O‘zini ifoda etish]

B > C [Ijodiy fikrlashning rivojlanishi]

A > D [Ishonchning mustahkamlanishi]

D > C

Tenglamadan ko‘rinib turibdiki, emotsional qo‘llab-quvvatlash bolaning o‘zini ifoda etish qobiliyatini oshirib, natijada ijodiy fikrlash salohiyatini rivojlantiradi.

Motorika va sezgi rivojlanishi. Maxsus badiiy mashg‘ulotlar (rassomchilik, qo‘lda mehnati, interaktiv o‘yinlar) bolalarning nozik motorikasi va sezgi tizimini rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu mashg‘ulotlar orqali ular ranglar, shakllar va harakatlarni yaxshiroq qabul qilib, ularni ijodiy ifoda etishda qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘ladi.

Motorika va sezgining rivojlanishi.

A [Ijodiy faoliyat] > B [Nozik motorikani rivojlanishi]

B > C [Qo‘l-ko‘z muvozanati]

A > D [Sezgilarni rivojlantirish]

D > E [Yaxshi rang va shaklni qabul qilish]

Tenglamada ijodiy faoliyat orqali motorika va sezgi rivojlanishi, ularning o‘zaro ta’siri va bolalarning ijodiy ifodaga bo‘lgan tayyorligini ko‘rish mumkin.

Moslashtirilgan ta’lim muhiti. Guruhlarda yaratilgan stimulyatsion va interaktiv ta’lim muhiti bolalarda faollikni, hamkorlikni va ijodiy motivatsiyani oshiradi. Rangbarang dekoratsiyalar, ijodiy faoliyat jihozlari va turli materiallar bolalarni ijodiy faoliyatga yanada chuqurroq sho‘ng‘ishga undaydi.

Ta’lim muhitining ta’siri.

A [Stimulyatsion ta’lim muhiti] > B [Bolalarning faolligi]

B > C [Hamkorlik va muloqot]

C > D [Ijodiy tafakkurni kengaytirish]

A > E [Individual qiziqishlarni qo‘llab-quvvatlash]

E > D

Tenglamada moslashtirilgan ta’lim muhitining bolalarning ijodiy tafakkuri va hamkorlik ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi roli aks etgan.

Umumiy ko‘rsatkich: Psixofiziologik shart-sharoitlar va badiiy rivojlanish. Quyidagi umumiy ko‘rsatkichda emotsional qo‘llab-quvvatlash, motorika va sezgi rivojlanishi, shuningdek, moslashtirilgan ta’lim muhitining bolalarning badiiy rivojlanishiga qanday ta’sir ko‘rsatishi ko‘rsatilgan.

Umumiy o‘zaro bog‘lanishlar.

A [Emotsional qo‘llab-quvvatlash] > D [Ijodiy salohiyat]

B [Motorika rivojlanishi] > D

C [Sezgi rivojlanishi] > D

E [Stimulyatsion ta’lim muhiti] > D

Tenglamada emotsional qo‘llab-quvvatlash, motorika va sezgi rivojlanishi, shuningdek, moslashtirilgan ta’lim muhitining badiiy salohiyatni oshirishdagi o‘zaro bog‘liqligi aks etgan.

Ushbu diagrammalar orqali tadqiqot natijalari vizual tarzda yoritilib, psixofiziologik shart-sharoitlar va badiiy rivojlanish o‘rtasidagi murakkab o‘zaro bog‘liqliklar aniq aks ettirilgan. Natijalar asosida pedagogik amaliyotda badiiy faoliyatni rag‘batlantirish va optimallashtirish bo‘yicha ilmiy asosli tavsiyalar ishlab chiqilishi mumkin.

Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, katta maktabgacha yoshdagi bolalarda badiiy rivojlanishning psixofiziologik shart-sharoitlari quyidagi jihatlar asosida mustahkamlanadi:

• Emotsional qo‘llab-quvvatlash: Bolalarning o‘zini ifoda etish qobiliyati va ijodiy salohiyati to‘liq rivojlanadi.

• Nozik motorika va sezgi rivojlanishi: Maxsus mo‘ljallangan mashg‘ulotlar orqali bolalar o‘zining jismoniy va sezgi imkoniyatlarini yanada boyitadi.

• Moslashuvchan ta’lim muhitining yaratilishi: Guruh va ta’lim muhitining sifatli tashkil etilishi, bolalarning badiiy faoliyatga bo‘lgan yondoshuvini va ijodiy salohiyatini sezilarli darajada oshiradi.

Ushbu natijalar asosida pedagogik amaliyotda badiiy faoliyatni rag‘batlantirish, shaxsiy yondashuv va stimulyatsion o‘quv muhitini yaratish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilishi mumkin. Tadqiqot natijalari kelajakda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarning psixofiziologik va ijodiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Natijalarga asoslanib, quyidagi fikrlar muhokama qilinadi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, pedagoglarning bolalarga nisbatan individual yondashuvi va ijodiy muhitni yaratishdagi roli badiiy salohiyatni oshirishda asosiy omildir. Bu borada o‘yin va amaliy mashg‘ulotlar strategik ahamiyatga ega. Psixologik va fiziologik omillar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni inobatga olgan holda, integrativ ta’lim konsepsiyasini tatbiq etish lozim. Bunda emotsional, motorik va sezgi jihatlarining birgalikdagi rivojlanishi nazarda tutiladi. Tadqiqotda ishtirokchi bolalar sonining nisbatan kichikligi va qisqa muddatli kuzatuvlar ayrim cheklovlarni keltirib chiqardi. Kelajakda yanada keng qamrovli, uzoq muddatli tadqiqotlar olib borish zarurati mavjud.

Xulosa qilib aytganda, katta maktabgacha yoshdagi bolalarda badiiy rivojlanishning psixofiziologik shart-sharoitlari mavzusi bugungi kunda keng qamrovli tadqiqotlar yetarli ilmiy ma’lumot mavjud bo‘lsa-da, mavzuning ba’zi jihatlari hali ham chuqurroq tahlilni talab qiladi. Ushbu bilimlar ta’lim tizimida ijodiy faoliyatga oid dasturlarni shakllantirish va bolalarning ijodiy salohiyatini oshirishda muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu tadqiqot katta maktabgacha yoshdagi bolalarda badiiy rivojlanish uchun zarur bo‘lgan psixofiziologik shart-sharoitlarni aniqlashga qaratilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, emotsional qo‘llab-quvvatlash, nozik motorika va sezgi tizimini rivojlantirish, shuningdek, moslashtirilgan o‘quv muhitining yaratilishi badiiy salohiyatni oshirishda hal qiluvchi omillardir. Ushbu tavsiyalar pedagoglar, ota-onalar va ta’lim muassasalari uchun bolalarning ijodiy potensialini rivojlantirishda amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar.

1. Eraliyeva Zamira Rasuljonovna. (2024). IN MTT’S PREPARATORY GROUPS

FOR SCHOOL, CHILDREN ARE TAUGHT TO THINK LOGICALLY AND TO FIND

SOLUTIONS IN CONTROVERSIAL SITUATIONS AND ARTISTIC SPEECH.

INTERNATIONAL JOURNAL OF RECENTLY SCIENTIFIC RESEARCHER’S

THEORY, 2(6), 34–38. Retrieved from

2. Eraliyeva Zamira Rasuljonovna, and Djoʻrayeva Dildoraxon Rahmonaliyevna.

“BOLALAR TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHDA AYRIM DIDAKTIK

OʻYINLARNING AHAMIYATI”. QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI, vol.

9, no. 9, Dec. 2023, pp. 184-6, doi:10.54613/ku.v9i9.866.

3. Eraliyeva, Z. (2023). MTT NING MAKTABGA TAYYORLOV

GURUHLARIDA BOLALARNI MANTIQIY FIKRLASH VA BAHS MUNOZARALI

VAZIYATLARDA YECHIM TOPISHGA VA BADIIY NUTQQA O‘RGATISH. Talqin

Va Tadqiqotlar, 1(18). извлечено от

4. Zamira Rasuljonovna Eraliyeva.(2024). MАKTАBGАCHА YOSHDАGI

BOLАLАR INTELEKTINI VА KREАTIVLIGINI RIVOJLАNTIRISHDА

INNOVАTSION TEXNOLOGIYАLАRDАN FOYDАLАNISH. Involta Innovatsion

Scientific Journal, 3(12), 7-14 from https://involta.uz/index.php/iv/article/view/837

5. Z. R. Eraliyeva. (2024). ERTAKLARNING KOGNITIV-SEMANTIK

XUSUSIYATLARI. INTERNATIONAL JOURNAL OF RECENTLY SCIENTIFIC

RESEARCHER’S THEORY, 2(6), 25–28. Retrieved from

6. Yuldasheva Dilafruz, Jabborova Marifatxon, Eraliyeva Zamira Rasuljonovna, & Maziyayeva Muqaddasxon (2022). MAKTABGACHA TA’LIMGA YANGICHA YONDASHUV. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS), 2 (Special Issue 3), 121-125.

7. Юлдашева, Д. М., & Эралиева, З. Р. (2023). “БОЛАЛИК” КОНЦЕПТИНИНГ ИФОДАЛАНИШИ. Research Focus, 2(2), 226-228.