BOLALARDA EKOLOGIK KOMPETENSIYANI SHAKLLANTIRISHDA INTERFAOL METODLARNING AHAMIYATI

--⊱⊱ 62 ⊰⊰--

METODLARNING AHAMIYATI

Axmedova Dilnoza Ilyosovna

Maktabgacha taʼlim tashkilotlari direktor va

mutaxassislarini qayta tayyorlash va ularning

malakasini oshirish instituti mustaqil

tadqiqotchisi Annotatsiya. Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik kompetensiyani shakllantirishda interfaol metodlardan foydalanishning ahamiyati yoritilgan. Interfaol oʻqitish texnologiyalarining bolalarning ekologik tafakkuri, kuzatuvchanligi, mustaqil fikrlashi va tabiatga nisbatan masʼuliyatli munosabatini rivojlantirishdagi roli tahlil qilinadi. Kalit soʻzlar: ekologik kompetensiya, interfaol metod, maktabgacha taʼlim, ekologik tarbiya, oʻyin texnologiyasi, bolalar rivoji. ekologik kompetensiya, interfaol metod, ekologik tarbiya, maktabgacha taʼlim, oʻyin texnologiyalari, muammoli taʼlim, loyihaviy faoliyat.

Bugungi kunda ekologik muammolarning kuchayib borishi jamiyat oldida yangi vazifalarni qoʻyadi. Shu nuqtai nazardan, insonda ekologik madaniyat va kompetensiyani shakllantirish jarayoni erta yoshdan, yaʼni maktabgacha taʼlim bosqichidan boshlanishi zarur. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida bu jarayonni samarali tashkil etishda interfaol metodlardan foydalanish alohida ahamiyat kasb etadi.

Ekologik kompetensiya — bu bolaning tabiat haqidagi bilim, koʻnikma va amaliy faoliyatni ongli ravishda qoʻllay olish, atrof-muhitga nisbatan ijobiy munosabatda boʻlish qobiliyatidir. Bu kompetensiyani shakllantirishda anʼanaviy uslublar bilan bir qatorda interfaol metodlardan foydalanish yuqori natija beradi. Ekologik kompetensiya bolaning tabiatni anglash, ekologik bilim, koʻnikma va qadriyatlarni egallash hamda ularni kundalik hayotda ongli tarzda qoʻllay olish qobiliyatidir.

U quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:

Bilish kompetensiyasi: atrof-muhit, oʻsimlik va hayvonot dunyosi haqidagi bilimlarni egallash.

Amaliy kompetensiya: oʻrganilgan bilimlarni amalda qoʻllash, tabiatni asrash faoliyatida ishtirok etish.

Ijtimoiy-kommunikativ kompetensiya: tabiatni asrashga oid gʻoyalarni boshqalar bilan baham koʻra olish, ekologik madaniyatni targʻib etish.

Emotsional-axloqiy kompetensiya: tabiatga mehr, gʻamxoʻrlik, javobgarlik hissini shakllantirish.

Interfaol metodlar taʼlim jarayonida bolani faol ishtirokchi sifatida jalb etadigan, ularning fikrlash, kuzatish, savol berish va muammoga yechim topish qobiliyatlarini rivojlantiruvchi oʻqitish usullaridir. Interfaol metodlar bolaning bilish faoliyatini faollashtiruvchi, uni oʻrganish jarayonining faol ishtirokchisiga aylantiruvchi oʻqitish usullaridir. Ular bolalarda mustaqil fikrlashni rivojlantiradi, muloqot koʻnikmasini oshiradi, ekologik masalalarga ijodiy yondashishni oʻrgatadi, oʻrganilgan bilimlarni amaliyotda qoʻllashga imkon yaratadi.

Interfaol metodlar bolalarda ekologik tafakkurni shakllantiradi, amaliy faoliyatga undaydi, tabiat bilan muloqot qilish koʻnikmalarini rivojlantiradi, ijodkorlik va mustaqil fikrlashni

--⊱⊱ 63 ⊰⊰-- ragʻbatlantiradi. Bu metodlar natijasida bola tabiatni faqat oʻrganmaydi, balki uni asrash zarurligini his etadi.

XXI asrda insoniyat duch kelayotgan asosiy muammolardan biri — bu ekologik inqirozdir. Tabiatga nisbatan beparvo munosabat, resurslardan oqilona foydalanmaslik natijasida ekologik muvozanat buzilmoqda. Shu sababli yosh avlodni ekologik madaniyat ruhida tarbiyalash davlat miqyosida dolzarb vazifaga aylangan. Maktabgacha yosh davr shaxsning ekologik tafakkuri shakllanadigan eng muhim bosqichdir. Bolaning tabiatga mehr bilan qarashini, uni qadrlashni oʻrgatish uchun pedagoglar zamonaviy, faol ishtirokiga asoslangan interfaol metodlardan foydalanishlari zarur.

Ekologik tarbiyada qoʻllaniladigan interfaol metodlar maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ekologik kompetensiyani shakllantirishda samarali natija beradi:

“Aqliy hujum” metodi: bolalar “Tabiatni qanday asrash mumkin?” kabi savollarga javob topadilar, oʻz fikrlarini erkin ifoda etadilar.

“Rol oʻyinlari”: “Eko-qahramonlar”, “Tabiatni asraymiz” kabi sahna oʻyinlari orqali ekologik muammolarga badiiy yondashuv shakllantiriladi.

“Klaster” metodi: oʻquvchilarning ekologik tushunchalarini tizimlashtirishda yordam beradi (masalan, “Havo”, “Suv”, “Yer” kabi klasterlar).

Loyiha metodi: “Yashil burchak”, “Gul ekamiz”, “Chiqindilarsiz kun” kabi kichik ekologik loyihalar amalga oshiriladi.

“Debat” va “Munozara” metodlari: bolalar ekologik muammolar haqida oʻz fikrini bildirish, dalillar keltirish, eshitishni oʻrganadilar.

“Sayohat mashgʻulot”: tabiat qoʻynida kuzatuv oʻtkazish, oʻsimliklar, hasharotlar yoki suvning ahamiyatini amalda tushuntirish.

Interfaol metodlar orqali bola oʻzini tabiatning bir qismi sifatida his qiladi, ekologik vaziyatlarda toʻgʻri qaror qabul qilishni oʻrganadi.

Ekologik kompetensiyaning shakllanish mexanizmi. Bolalarda ekologik kompetensiya birdaniga shakllanmaydi. Bu jarayon bilish – his etish – amaliy faoliyat ketma-ketligi asosida rivojlanadi:

Bilish bosqichi: bola tabiat hodisalari haqida elementar bilimlarni oladi.

Hissiy bosqich: tabiatga nisbatan hissiy munosabat (hayrat, mehr, qiziqish) shakllanadi.

Amaliy bosqich: bola oʻz xatti-harakatlari orqali tabiatni asrashda ishtirok eta boshlaydi.

Interfaol metodlar aynan shu uch bosqichni birlashtirib, ekologik kompetensiyaning tabiiy shakllanishini taʼminlaydi. Interfaol metodlar suhbat, muloqot, hamkorlik va tahlil asosidagi oʻqitish jarayonidir. Pedagogik jihatdan interfaol metodlar faollik tamoyili (bola oʻquv jarayonining markazida boʻladi), hamkorlik tamoyili (bola – bola, bola – tarbiyachi oʻrtasida muloqot shakllanadi), refleksiya tamoyili (bola oʻz bilimini baholashni oʻrganadi), ijodkorlik tamoyili (har bir faoliyat jarayonida yangi fikr, yangi yechim izlanadi) asoslanadi.

Ekologik kompetensiyani rivojlantiruvchi interfaol metodlarning tahlili:

a) Loyiha metodi. Maqsadi: bolalarni ekologik muammolarni amaliy yechimini topishga oʻrgatish. Misol: “Mening daraxtim”, “Chiqindilarsiz kun”, “Toza havo uchun” kabi loyihalar. Natijasi: bola ekologik masʼuliyatni his qiladi, oʻz xatti-harakatlari bilan tabiatni asrashga oʻrganadi.

b) Ekologik oʻyin texnologiyalari. Tabiat haqidagi oʻyinlar (“Gullar olami”, “Hayvonni top”, “Suvni tejaymiz”) orqali bola oʻrganadi va eslab qoladi. Oʻyin orqali oʻrganilgan bilimlar uzoq muddatli xotirada mustahkamlanadi.

--⊱⊱ 64 ⊰⊰--

c) Muammoli taʼlim metodi. Bola oldiga ekologik muammo qoʻyiladi: masalan, “Nega daraxtlarni kesish mumkin emas?” Bola tahlil qiladi, fikr yuritadi, dalil keltiradi — natijada ekologik tafakkur shakllanadi.

d) Interfaol suhbat va debat. Guruhda ekologik muhokama oʻtkaziladi. Bu metod bolalarda oʻz fikrini himoya qilish, boshqalarni tinglash va xulosa chiqarish koʻnikmasini rivojlantiradi.

e) Sayohat darslari. Tabiat qoʻynida oʻtkaziladigan kuzatuvlar (park, bogʻ, oʻrmon) bolalarda tabiat bilan toʻgʻridan-toʻgʻri muloqot oʻrnatadi. Natijada ekologik bilimlar hayotiy tajriba bilan boyiydi.

Interfaol metodlardan foydalanishning psixologik ahamiyati Bolalar oʻz his-tuygʻularini ifoda etishni oʻrganadi. Tabiatni sevish, unga gʻamxoʻrlik qilish hissi kuchayadi. Tabiatga nisbatan masʼuliyat hissi — ichki motivatsiyaga aylanadi.

Guruhda ishlash orqali ijtimoiy muloqot, hurmat, hamkorlik koʻnikmalari rivojlanadi. Interfaol metodlardan samarali foydalanishda pedagog yoʻnaltiruvchi, tashkilotchi va hamkor sifatida ishtirok etadi. U bolalarda ekologik qiziqishni uygʻotadi, muammoli vaziyatlar yaratadi, har bir bolaga oʻz fikrini bildirish imkonini beradi, faoliyat natijalarini birgalikda tahlil qiladi.

Xulosa qilib aytganda, bolalarda ekologik kompetensiyani shakllantirishda interfaol metodlarning ahamiyati beqiyosdir. Bu metodlar taʼlim jarayonini jonlantiradi, bolalarda tabiatga mehr va masʼuliyatni uygʻotadi, ekologik ongni rivojlantiradi. Maktabgacha taʼlim muassasalari pedagoglari oʻz faoliyatlarida interfaol metodlardan muntazam foydalanish orqali ekologik tarbiyani yanada samarali yoʻlga qoʻyishlari mumkin.

Interfaol metodlar maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik kompetensiyani shakllantirishning eng samarali vositalaridan biridir. Ular taʼlim jarayonini qiziqarli, mazmunli va bolalar uchun esda qolarli qiladi. Shuningdek, bola tabiatga nisbatan mehr, javobgarlik va ehtiyotkorlik bilan munosabatda boʻlishni oʻrganadi. Pedagoglar interfaol metodlarni tizimli ravishda qoʻllab, ekologik taʼlimni zamonaviy yondashuvlar asosida olib borsalar, ekologik ongli, masʼuliyatli, tabiatni sevuvchi avlodni tarbiyalashga erishadilar.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Yashil makon” umummilliy loyihasini amalga oshirish toʻgʻrisidagi qarori.

2. “Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ekologik tarbiya dasturi”, Toshkent, 2023.

3. Tursunova X. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik madaniyatni shakllantirish metodikasi. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2022.

4. Qodirova O. Interfaol metodlar orqali bolalarda ekologik ongni rivojlantirish. – Ilmiy maqola, 2021.

5. Valiyeva F.R., Sharipova G.N. Innovative technologies in improving the management of preschool educational organizations//International Journal of Early Childhood Special Education

(INT-JECSE) DOI:10.9756/INTJECSE/V14I5.94 ISSN: 1308-5581 Vol 14, Issue 05 2022

6. Abdullayeva N.Sh. Leader competency and its specific characteristics in managing the school education system// American Journal Of Social Sciences And Humanity Research eISSN:2771- 2141Pages:152-158|Crossref DOI:https://doi.org/10.37547/ajsshr/Volume04Issue02-23 Published Date: 2024-02-29http://theusajournals.com/index.php/ajsshr/article/view/2548

7. Abdullayeva N.Sh. Improving the preschool education system on the basis of cluster technologies// Turkish Journal of Physiotherapy and Rehabilitation, B. 36872-36886 2021 y