BUG’ QOZON TURBINASINING ISITISH TIZIMINI AVTOMATLASHTIRISH

AVTOMATLASHTIRISH

Mamatqulov T.CH assistent, Termiz muhandislik-texnologiya instituti

Salohiddinov J.A assistent, Termiz muhandislik-texnologiya instituti

Karabayev I.T, assistent, Termiz muhandislik-texnologiya instituti

Samatov J.S, talaba, Termiz muhandislik-texnologiya instituti

Annotatsiya: Energetika sanoatini rivojlanishda fizik va matematik

sohalarda nazariy va amaliy izlanishlar katta etiborga loyiq. Energo

uskunalarning qurilishi prinsiplari, ularning boshqarish tizimlari, buning

yordamida esa katta energotizimlardagi jarayonlarni modellashtirishni amalga

oshirish mumkin bo’ldi.

Texnologik jarayonlarrni keng avtomatlashtirish o‘zini aksini

elektrostansiyalarga kompleksli avtomatlashtirishda topdi, shunindek energo

tizimlarda turli xil telemexanikaviy jihozlarni qo‘llanilishi, masalan

elektrsignalizatsiyalar va elektrtizimlarni dispetcherlik boshqaruv va boshqa

holatlarda .

Kalit so’zlar: Qozonxona, bug’ turbina, harorat, bosim, turbogenerator, bug’ sarfi, nazorat qilish, avtomatlashtirish, modellashtirish, avtomatik rostlash sistemasi.

Elektrenergetik uskunalarni avtomatik boshqarishning asosiy vazifasi

belgilangan holatlarning hammasida ishni bajarishdir. Energo uskunalarning

ishlash holatlari o’lchovlarning bitta yoki bir nechta belgilari bilan xarakterlanadi.

Shu jumladan bug‘li qozonning ishlash holatlari qozondan chiqayotgan bug‘ning

bosimi va darajasi bilan xarakterlanadi. Turbinalarning ishlash holatlari – turbina

rotorining aylanish tezligi bilan va kondensatsion turbogenerator uchun esa

generator klemmalaridagi kuchlanish bilan aniqlanadi. Tashqi iste’molchi

tomonidan belgilanadigan energouskunalarning holatlari tashqaridan

boshqariladigan parametrlar deb ataladi. Turbogeneratorlar uchun tashqi

parametrlar bu rotorning aylanishi, generatorning klemmalarida kuchlanish va

iste’molchiga bug‘ni ajratishdagi bosim ta’sir qiladi. Qozonxonalar uchun –

bosim, harorat va yangi bug‘ sarflanishi nazorat qilinadi. Ichki boshqariladigan

parametrlar ko‘pincha reglament holatini va elektrstansiyalarning yordamchi

uskunalarning ishini aniqlovchi hisoblanadi.

Ushbu kurs ishida E-1,6 GN qozonxona uskunasida ishlab chiqarish

jarayonini modellashtirish va avtomatlashtirish bajariladi.

Texnologik jarayon sxemasini tavsifi

Qozonxona uskunalari deb, suv bug‘ini va issiq suvni ishlab chiqarish uchun moslashtirilgan jixozlar va mexanizmlarga aytiladi. Suv bug‘i bug‘ dvigatellarini ishga tushirish uchun, qishloq xo’jaligi va sanoat talablariniqondirishga, xonalarni isitishga ishlatiladi. Issiq suvni, ishlab chiqarish, jamoat turar binolarni isitishga va aholining komunal ehtiyojlarigaishlatiladi. Bu murakkab qurilmaning asosiy qismi bug‘ qozoni hisoblanadi, uning ichida suvni to‘yingan bug‘ga aylanishi amalga oshadi. Ammo hozirgi vaqtda qozonxona uskunasining harajatlarini kamaytirish uchun quyidagi qismlar bilan to’ldiriladi : bug‘isitgichi 3, suvli ekonomayzer bilan 5, havo isitgichi 6 bilan bug‘ isitgichi bug‘ning haroratini va entalpiyasini ko’paytirish uchun moslangan. Bug‘ qozonda, bug‘ kuchlanishli uskunani tejamkorligini oshirish maqsadida, paydo bo‘ladi. Suvli ekonomayzers, suvniisitish uchun qozondan chiqib ketadigan tutunli gazlarning issig‘i ishlatiladi. Suvli ekonomayzer yoki havoisitgichi bittadan ba’zida esa ikkalasi baravariga joylashtiriladi. Birinchi holat kichik ishlab chiqarish kuchiga ega qozonxona uskunalarida ikkinchi holat esa katta va o‘rta ishlab chiqarish kuchiga ega qozonxona uskunalarida bo‘ladi.

Qozon, bug‘isitgichi, suv ekonamayzers, havo isitgichi va o‘choq ularga

bog‘langan bug‘ va suv o’tkazgichlari, bog’lovchi gaz va havo o’tkazgichlari ham

armatura bilan to’liq qozonxona uskunasini hosil q iladi. Qozonxona uskunasi

ustki qobiqni zinalar va ustunlar (ta’mirlash ishlari uchun) bilan obmurovka

ichiga joylashtiriladi. Qozonxona uskunasining metalli ustilari bir tomondan

tutunli gazlar bilan ikkinchi tomondan suvga, bug‘ga yoki havoga tegib turadi.

Shuning uchun issiqlikni tutunli gazlardan suvga, bug‘ga yoki havoga o’tkazish

uchun xizmat qiladi va isitish usti deb ataladi.

Zamonaviy qozonxona uskunasiga bir qator yordamchi mexanizmlar xizmat

qiladi. Ular yakka – bitta uskunalar xizmat qilsa, va bir nechta uskunalar xizmat

qilsa.

1-rasm. Bug‘li qozonda bug‘ ishlab chiqishning texnologik sxemasi.

Qozonxona uskunasini oziqlanishini va barabandagi bosimninig bug‘

holatini boshqarilishi asosan bug‘ni ketkazilishi bilan suv etkazib berishi

orasidagi balansni ushlab turishdan iborat. Balansni aniqlovchibalans, bu qozon

barabanidagi suvning miqdori. Qozonxona uskunasining mustaxkamligi asosan

miqdorni boshqarishga bog’liq. Bosim ko‘payib, miqdorni belgilanganidan

pasayishda ekranli kovurlarda sirkulyasiyani buzilishiga va natijada isitilayotgan

kovurlarning devorlari q izib kuyishiga olib kelishi mumkin.

Qozonning to‘g‘ridan – to‘g‘ri sirkulyasiyali barabanlari ko’pgina

akkumulyatsion xususiyatlariga ega. Agar statsionar holatda barabandagi

suvning holati balans holati bilan aniqlansa o ’ tkinchi holatlarda suvning

holatiga ko’p ta’sirlar bo‘ladi. Bulardan asosiysi oziqlantiruvchi suvning

ishlatilishini o‘zgarishi, qozonning bug‘ini olinishi ist’emolchi tomonidan

yuklanishni o‘zgartirishida yoki o‘choq yuklanishini o‘zgarishida sodir bo’ladi.

Gaz havo munosabatlarini boshqarilishi ham fizikaviy,ham iqtisodiy jixatdan

muhim hisoblanadi. Ma’lumki qozonxona uskunasidagi jarayonlardan biri bu

yoqilg‘ini yonishi hisoblanadi. Kimyoviy tomondan yonishi bu yonuvchan

moddalarni kislorod molekulalari bilan okislyatsiyasidir. Yonish uchun

atmosferadag kislorod ishlatiladi. Havo o‘choqqa ventilyator yordamida

belgilangan miqdorda gaz bilan birga yuboriladi. Gaz-havo nisbati 1 – 1.4 ni

tashkil qiladi. Uzoqda havo etarli darajada bo’lmasa yonilg‘i oxirigacha yonib

bitmaydi. Yonib bo‘lgan gaz atmosferaga chiqib ketadi. Bu esa ekologik jixatdan

ham, iqtisodiy tarafdan ham mumkin emas. Havo ko‘payib ketganida uzoq sovib

ketadi, gaz butunlay yonib ketsa ham, natijada inson hayotiga zararli gaz hosil

bo‘lib, atmosferaga chiqib ketadi.

Oziqlantiruvchi suvda tuzlar eritilgan, ularninig miqdori me’yorlangan.

Bug‘ hosil bo‘lish jarayonida tuzlar qozon suvlarida qoladi va sekin yig‘iladi.

Ba’zilari shlam hosil qiladi, bu qozon suvida kristallashadigan qattiq modda.

Shlamning og‘ir qismi barabanning quyi qismlarida va kollektorlarida to’planadi.

Qozon suvlaridagi tuzlarni ortishi ularni bug‘ isitishida o’tib ketishiga olib

kelishi mumkin. Shuning uchun qozon suvlarida yig’ilgan tuzlar to’xtovsiz

puflash bilan yo‘qotiladi. Puflanishning hisob qiymati parageneratordagi suvga

qo‘shimchalarning balans tenglamasi bilan aniqlanadi. Shunday qilib puflanish

suvi bilan oziqlantiruvchi suvdagi qo‘shimchalarning nisbatiga bog’liq.

Oziqlantiruvchi suvning sifati qancha yaxshi bo‘lsa va qo‘shimchalarning

me’yori qancha baland bo‘lsa puflanish kamroq bo‘ladi.

Qozonni to‘xtashiga ta’sir qiluvchi va himoyalovchi signalizatsiya juda

zarur, chunki qozon operatori ishlayotgan qozonning hamma parametrlariga

turolmaydi. Natijada avariyaviy holat yuzaga kelishi mumkin. Masalan,

sirkulyatsiya ishdan chiqishi natijasida quvurlarni qizib ketishi yuzaga kelishi

mumkin. Bunda ishlagan himoya parogeneratorni saqlab qoladi, yoki

parageneratordagi yuklanish kamayganda o‘choqdagi olov kamayadi, yonish

o‘zgaruvchan bo‘lib qoladi, bu esa cho‘g‘ni o‘chib qolishidan saqlab turadi.Bug‘

ishlab chiqarish jarayonining boshqaruv ob’ekti sifatidagi tahlili

Bug‘ ishlab chiqilishi vaqtida bo‘lib o’tadigan prsessarni avtomatik

boshqaruvi tizimini ko’rish ishini holatini tanlash

uchun, texnologik jarayonni kiruvchi va chiquvchi patoklarni tahlilini

o’tkazish va boshqaruv

ob’ektini matematik belgilanishini aniqlash.

2-rasm. E-1.6 gN qozonxona uskunasining soddalashtirilgan sxemasi.

Badiiy qo‘llanmalarning tahlili va ishlab chiqarishdagi tajribalargaasoslanib,

shu aniqlandiki E-1.6gN uskunasidagi bug‘ ishlab chiqarish jarayonida asosiy

chiqaruvchi parametr P- bu bug‘ning bosimidir .

Ishlab chiqarish jarayonidagi kiruvchi ta’sirlar bu yonilg‘i uzatilish vaqtida

klapanning ochilishi darajasi M2, bug‘ olinishi chizig‘ida klapan ochilishi M1

(yoki sarflanuvchi bug‘ning midori dh) uzatiluvchan yonilg‘i aralashmasi

harorati. Bxtb sm va oziqlantiruvchi suv harorati bxtb, yonilg‘i uzatish chizig’ida

bosim PT va bug‘ ist’emol qilish chiqishidagi bosim P pot (3rasm).

Bug‘ ishlab chiqarilishining asosiy qo‘zg‘atuvchisi bu bug‘ istemolchisi

chizig’ida bug‘ning to’yinish to’lqinlanishi.

Avtomatlashtirish masalalarining qo‘yilishi.

Bug‘ ishlab chiqarishni, boshqaruv obe’kti sifatida, tahlil qilish asosida

avtomatlashtirishning quyidagi masalalarini belgilasa bo‘ladi.

1. Yonilg‘ini harakatini o‘zgartirish hisobiga, qozonxona uskunasidan

chiqish vaqtida bug‘ning bosimini bir xilda ushlab turishni amalga oshirish.

2. Oziqlantiruvchi suvni harakatini o‘zgartirish hisobiga barabandagi

suvning miqdorini bir xilda ushlab turilishini amalga oshirish.

3. Yonilg‘ini harakatini o‘zgartirish hisobiga, qozonxona uskunasidan

chiqish vaqtida bug‘ning bosimini bir xilda ushlab turishni amalga oshirish.

3-rasm. Kiruvchi va chiquvchi parametrlarining bog‘lanishi.

4. Yonilg‘ini harakatini o‘zgartirish hisobiga, qozonxona uskunasidan

chiqish vaqtida bug‘ning bosimini bir xilda ushlab turishni amalga oshirish.

5. Oziqlantiruvchi suvni harakatini o‘zgartirish hisobiga barabandagi

suvning miqdorini bir xilda ushlab turilishini amalga oshirish.

6. Yonilg‘ini butunlay yondirish uchun, yonilg‘ini va havoning harakatini

nisbatini boshqarish.

7. Yonilg‘ining harakatini, oziqlantiruvchi suvning, bug‘ning harorati va

bosimni texnologik nazoratini amalga oshirish.

8. Qozonxona uskunasining barabanidagi suvning maksimal va minimal

holatini, magistral quvurdagi yonilg‘ini bosimini texnologik signalizatsiyasini

amalga oshirish.

Boshqaruv ob’ektini matematik modellashtirish.

Boshqaruv ob’ektining matematik tavsifi shunday texnologik jarayonlar

ko‘rsatilgan badiiy manbalardan olinadi. Agar badiiy manbalarda kerakli

matematik tasvirlar topilmasa ularni ishlab chiqish zarur. Namuna sifatida

qozonxona uskunasining boshqaruv ob’ekti sifatida matematik tasviri keltirilgan.

1. Suvning hajmi va bug‘ning hajmi bir nuqtada birlashgan parametrli

hisoblanadi va hajmdagi ideal aralashishi qabul qilinadi.

2. Isitishning issiqlik idishning ustiga e’tibor bermaymiz.

3. Bug‘ ichi ideal gaz sifatida qabul qilinadi.

4. Qaynash haroratidan past haroratda bug‘ paydo bo’lmaydi.

5. To’siqlar orqali tashqi muhitga issiqlik chiqib ketmaydi.

6. Suv bilan bug‘ning harorati bir xil.

7. Suv, bug‘, gaz havo aralashmasining issiqlik sig‘imi o‘zgarmas bo‘ladi.

8. Yonish kamerasida bosim o‘zgarmaydi.

Boshqaruv ob’ektining imitatsion tadqiqoti

Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish qilish vaqtida to‘g‘ri

hisoblar, boshqarilayotgan ob’ektning statik va dinamik xususiyatlari haqidagi

ma’lumotlar asosida bajariladi.Bu ma’lumotlarni olish uchun ob’ektning

matematik modelidan foydalanib, uning statik va dinamik xususiyatlari

belgilanadi.

Bug‘ ishlab chiqarish jarayonining chiqish parametrlarini sezgirligini

tahlilini bajarish uchun va boshqaruvchi ta’sirlarni tanlash uchun,jarayonning

statik xususiyatlarini tuzamiz.

4-rasm. Qozonxona uskunasining statik xususiyatlari.

Statik xususiyatlarini aniqlash uchun kiruvchi ta’sirlar ±20% oraliqda,

o’zining nominal qiymatidan, o‘zgartirildi.(nominal qiymatlar reglamentda).

Statik xususiyatlar jadvali 4-rasmda ko‘rsatilgan.

Sozlash tizimining tuzilish sxemasini tanlash

Himoyaning ishonchligi uning soni bilan taqqoslanadi va undagi asbob

uskunalarni himoya darajasiga bog’liq. O‘z turi va xususiyatiga ko’ra himoya bir

necha turga bo’linadi, bug‘ generatorini to‘xtatilishi; bug‘ generatorining ishlab

chiqarishini pasaytirilishi; lokal buyruqning bajarilishi.

Oldin aytilganidek birinchi bug‘xonani avtomatlashtirish bir necha

ko‘rsatkich bo’yicha olib boriladi :

• Doimiy bug‘ bosimi ushlanib turishi bo’yicha ;

• Qozonda doimiy suv miqdorini ushlab turilishi ;

• «gaz - havo» nisbatini doimiy ravishda ushlab turilishi ;

Oldin aytib o‘tilganlarni hisobga olganda bug‘ qozonlari uchun qo‘yilgan

shartlar, bu ishda texnologik jarayonni avtomatlashtirish funksional sxemasi

berilgan(5-rasm).

1) Bug‘ qozonidan chiqayotgan to‘yingan bug‘ bosimini rostlash

sxemasi shunday tuzilganki, unda bug‘ bosimi o‘zgarganda, bir vaqt o’zida

yoqilg‘i yuborilishi ham havo va yoqilg‘i sarfi nisbatiga ko’ra o‘zgaradi. Shu

maqsadimizga etish uchun «Honeywell» korxonasining STG 941 – EIG (poz 1-

1) chiqish signali bilan Ichik=4-20mA katta bosim o’lchaydigan intellektual

datchik. Bug‘ bosimi haqidagi ma’lumot «Honeywell» ga tegishli bo‘lgan DCS

taqsimlovchi boshqaruv(poz 1-2) sistemasiga yuboriladi. Bug‘ bosimi signal

rostlagich blokida bizga kerakli bo‘lgan qiymatlar bilan taqqoslanadi va

ma’lumotlar kelgan signal bilan to‘g‘ri kelmasa, rostlagich boshqaruv signalini

yuboradi, va PI – boshqaruv qonuni bo’yicha bu signal pnevmo signalga

aylantiriladi. Keyin esa elektropnevmatikEPP (poz 1-4) yordamida, C 90 114 540

N2 (poz 1-5) turidagi pnevmatik rostlagich klapaniga yuboriladi, bu klapan qozon

yoqilg‘i yoqish liniyasiga qo’yilgan.

2) Oldin aytilganidek yoqilg‘ini tejamkor sarf qilinishi uchun gaz

yondirish liniyalarida gaz va havo sarfi nisbatini ushlab turilishi lozim 1: 1,5 ;. Bu

nisbatni saqlash uchun o‘zgaruvchan bosim usulini tanladik. Shuning uchun gaz

va havo yuborish yo’llarida kichiklashtiruvchi DKC – 1.0 – 50A/B3 kamerni

diafragma o’rnatamiz (poz2-1,2-3), bu diafragmadan bosimning pasayishi

ko‘rinishida signal yuboriladi. Bu signal differensial bosim intellektual datchigi

CTD-924EIH (poz2-4,2-5) yuboriladi. Bu bosimdatchiklari joyida o’rnatilgan,

ulardan ma’lumot sarf nisbatini rostlash rostlagichiga boradi bu rostlagich DCS

boshqaruv blokida joylashgan. Berilgan sarf nisbatidan chetlashtirilsa signal EPP

(poz 2-5) yuboriladi, undan pnevmatik rostlash klaponi DKS-1.0 – 50A/B3 (poz2-

6). Bu klapon havo uzatish liniyasiga qo’yilgan.

3) O‘choqda suyuqlanishni o‘zgarishi yoqilg‘i, havo hamda isitish

o’chog’idan chiquvchi tutunning kimyoviy ko‘rsatkichlariga ta’sir etadi. Shu

sababdan o‘choqda doimiy dielektrlagich bo‘ladi bu ko‘rsatgich 2mm.suv.us. Shu

ko‘rsatgichga etish uchun suyuqlanish datchigi sifatida SNB-924-EIH(poz3-1)

intellektual datchik tanladik. Datchikdan signal DCS boshqaruv blokiga

yuboriladi. Kiritilgan ko‘rsatkichlardan kelayotgan ko‘rsatkichlar farqi bo‘lsa,

EPP ga boshqaruv signali elektr toki sifatida boradi (poz 3-2), u pnevmatik

chiqish signaliga aylantirib P=00,2-0,1MPa va pnevmatik boshqaruv klapaniga

uzatadi S90 114 540 N2 (poz3-3), bu klapan qozondan chiqish truba yo’llariga

quyiladi.

4) Sxemada maxsulot ravonligini barabandagi suv ko‘rsatkichini

boshqarish yo’li bilan ta’minlanadi. Suv ko‘rsatkichini o ’ lchash uchun biz

«KRONNE» koxonasining LT 100/R/RC/E Ex chiqish signali Ichik=4-20 mA

(poz5-1) po’kakli suv ko‘rsatgichi datchigi qo’yilgan. Kiritilgan

ko‘rsatkichlardan farqli ko‘rsatkichlar olsak boshqaruv bloki ishga tushadi PI

qoidasi bo’yicha. Bu signal EPP dan o’tib (poz5-2) pnevmatik boshqaruvchi

klapan S90 114 540 N2(poz 5-1). Bu klapan barabanga suv berish trubalari

yo’lida quyiladi.

Bu funksional sxemada nafaqat g’alayonlanish konturlari bor balki qizib

ketgan bug‘ni boshqarish konturi, qozonga berilayotgan suvning sarfini

boshqarish mumkin. Aytib o’tilgan kursatgichlarda «Honeywell»datchiklari

ishlatilishi tavsiya etiladi. Ishimizda yoqilg‘i berish to‘xtatish tizimi ham ko’zda

tutilgan. O‘choqda olov o’chib qolsa kesuvchi klapan yordamida o’chiriladi.

Bug‘ bosimi ARS ning hisobi

O‘zining boshqaruv obektidan tashqi boshqaruv tizimiga sezgir modda (d)

kiradi va bajaruvchi mexanizmi bilan boshqaruv organi(IM)ga

yuboriladi.Shuning uchun ARS ilovasiga datchikni xarakteristikasini

aytuvchi, bajaruvchi mexanizmi va boshqaruvchi matematik tenglamalar

kiradi.

4- rasm. Bug‘ bosimini boshqaruv tizimining strukturaviy sxemasi

X-ob’ektning kirishi; R-bosim – boshqariladigan chiquvchi kattalik; R3-

berilgan haroratning ahamiyati; R4-o‘lchangan harorat ahamiyati;

e-boshqaruv xatoligi

Bu qoida bo’yicha bir turkumli ARS hisoblanishi optimal deb hisoblanadi.

Sifat mezoni bo‘lib ko‘pincha integral kvadrat kriterisi olinadi,

O’chish chegarasi bo‘lganida:

ARS da jarayonlarni o‘tish sifat ko‘rsatkichlari

Rostlash sifatini to‘g‘ridan to‘g‘ri son ko‘rsatkichlari orqali ko‘rsatish

mumkin. Biz ularni o’tuvchi jarayonlar ARS grafigidan ko’rishimiz mumkin.

Shu tariqa bir turkumli ARSni qo‘llanilishi, kerakli bo‘lgan chiquvchi bug‘

bosimini va boshqarilish sifatini ko‘rsatadi. Shuning uchun avtomatlashtirishda

PI – qonunlarini ishlatgan holda bir konturli ARS ishlatilishi tavsiya etiladi. Tashqi ta’sir G’alayonlanish 420 - 0,1 0,86 Buyruq o’zgarishi 350 0,035 - 0,91

Rasm 7. Buyruq o‘zgarganida ARS o‘tish jarayoni.

Rasm 8. G‘alayonlanish ta’sirida ARSda o‘tish jarayoni

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Маматкулов, Т. Ч., Салохиддинов, Ж. А., & Саматов, Ж. С. (2023). Система контроля и управления территориально-распределенными технологическими объектами водного хозяйство. Journal of Universal Science Research, 1(12), 79-87.

2. 1Yusupbekov N.R., Muxamedov B.I., G‘ulomov Sh.M. Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish. Oliy o‘quv yurti talabalari uchun darslik.

3. Yusupbekov N.R., Muxamedov B.I., G‘ulomov Sh.M. Texnologik jarayonlarni boshqarish sistemalari. Oliy o‘quv yurti talabalari uchun darslik. – Toshkent: O‘qituvchi

4. Ruziyev U.A. Rajabov A.T.,. Samadov E.E. “Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish” fanidan kurs ishini bajarish bo‘yicha uslubiy ko‘rsatma

5. Маматкулов Т.Ч, Салохиддинов Ж.А. Мониторинг И Управление Технологических Объектов Водохозяйственных Систем. “Ilm Fan va Ta’lim” Respublika ilmiy jurnali. 8-nashr.

6. Alisher o’g’li, J. S., & Tursunpo’latovich, A. S. (2023). SUN’IY

INTELLEKTNING TA’LIMDAGI INQILOBI: CHATBOTLARNING TA’LIM

OLISHDAGI ROLI. Journal of Universal Science Research, 1(12), 77-78.