DAVLAT INVESTITSIYA DASTURLARINING SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI

OSHIRISH ISTIQBOLLARI

Temirov Xolboy Chorshanboyevich

Iqtisodiyot va axborot texnologiyalari fakulteti iqtisodiyot mutahasisligi

1-bosqich magistranti

Annotatsiya. Ushbu maqolada davlat investitsiya dasturlarining iqtisodiy mazmuni, ularni shakllantirish va amalga oshirish mexanizmlarining samaradorligi, shuningdek, O‘zbekiston sharoitida mazkur dasturlar natijadorligini oshirish istiqbollari IMRAD metodologiyasi asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, investitsiya dasturlari oddiy moliyalashtirish rejasidan ko‘ra kengroq funksiyani bajaradi: ular hududiy rivojlanish, sanoat kooperatsiyasi, infratuzilma modernizatsiyasi, bandlik yaratish, eksport salohiyatini oshirish va ijtimoiy xizmatlar sifatini yaxshilashning amaliy instrumenti hisoblanadi.

Maqolada O‘zbekiston Respublikasining investitsiya siyosatiga oid normativhuquqiy asoslari, xususan, “O‘zbekiston — 2030” strategiyasi, Investitsiya dasturini shakllantirish tartibi, 2023–2025-yillarga mo‘ljallangan investitsiya dasturi, investitsiya faoliyati va davlat-xususiy sheriklikka oid qonunchilik hujjatlari tahlil qilindi. Kalit so‘zlar: davlat investitsiya dasturi, investitsiya loyihasi, samaradorlik, davlatxususiy sheriklik, hududiy rivojlanish, raqamli monitoring, iqtisodiy qaytim, KPI, investitsiya siyosati. KIRISH. Davlat investitsiya dasturlari har qanday mamlakatda iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish, ishlab chiqarish va ijtimoiy infratuzilmani yangilash, hududlar o‘rtasidagi rivojlanish tafovutlarini qisqartirish hamda strategik tarmoqlarda uzoq muddatli raqobatbardoshlikni shakllantirishning asosiy vositalaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasida investitsiya dasturini shakllantirish tartibi maxsus normativ-huquqiy asos bilan belgilangan. Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-yanvardagi 16-son qarorida Investitsiya dasturi tarmoq va hududiy rivojlanish konsepsiyalari bazasida shakllantirilishi, tabiiy, mineral xomashyo, moliyaviy, moddiy va mehnat resurslaridan oqilona foydalanishga hamda iqtisodiyot tarmoqlarini tarkibiy o‘zgartirishga yo‘naltirilgan kompleks chora-tadbirlar majmui ekani qayd etiladi [2]. Demak, investitsiya dasturining samaradorligi uning qancha mablag‘ o‘zlashtirgani bilan emas, balki resurslarni ustuvor yo‘nalishlarga qanchalik to‘g‘ri yo‘naltirgani, loyihalarning iqtisodiy va ijtimoiy natijalarini qanchalik ta’minlagani bilan belgilanadi.

Mavzuning dolzarbligi yana shundaki, “O‘zbekiston — 2030” strategiyasi davlat boshqaruvida natijadorlik, ochiqlik, aholi manfaatlariga yo‘naltirilganlik va yillik dasturlar ijrosini tizimli muvofiqlashtirish talablarini kuchaytirdi [1]. Strategik rivojlanish sharoitida investitsiya dasturlari alohida-alohida obyektlar ro‘yxati emas, balki milliy maqsadli ko‘rsatkichlarga xizmat qiluvchi portfel sifatida ko‘rilishi kerak. Bu yondashuv har bir loyiha bo‘yicha “nima qurildi?” degan savol bilan cheklanmasdan, “qanday iqtisodiy natija yaratildi?”, “qanday ijtimoiy muammo hal qilindi?”, “loyiha hududning uzoq muddatli salohiyatiga qanday ta’sir ko‘rsatdi?” kabi savollarni markazga olib chiqadi.

O‘zbekistonning 2023–2025-yillarga mo‘ljallangan investitsiya dasturi markazlashgan va markazlashmagan investitsiyalarni o‘zlashtirish, tarmoqlar hamda hududlar kesimida investitsiya va kreditlar bo‘yicha maqsadli ko‘rsatkichlarni belgilashi bilan muhim ahamiyatga ega [3]. Mazkur yondashuv dasturiy rejalashtirishni kuchaytirgan bo‘lsa-da, amaliyotda samaradorlikni oshirish uchun bir qator masalalar dolzarb bo‘lib qolmoqda. Jumladan, loyiha tanlash bosqichida iqtisodiy qaytimni yetarli darajada asoslash, hududiy ehtiyoj va tarmoq ustuvorliklarini uyg‘unlashtirish, loyiha qiymatining oshib ketishi, muddatlarning cho‘zilishi, xarid jarayonlaridagi shaffoflik, foydalanishga topshirilgan obyektlarning real quvvatda ishlashi va post-loyiha monitoringi kabi masalalar eng muhim zaif bo‘g‘inlar sifatida ko‘rinadi.

Tadqiqotning maqsadi davlat investitsiya dasturlari samaradorligini oshirishning ilmiy-amaliy yo‘nalishlarini aniqlash, mavjud mexanizmlarni baholash va O‘zbekiston sharoitida natijaga yo‘naltirilgan investitsiya boshqaruvini kuchaytirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: davlat investitsiya dasturlarining iqtisodiy mohiyatini yoritish; normativ-huquqiy asoslarni tahlil qilish; samaradorlikni baholash mezonlarini aniqlash; mavjud risk va cheklovlarni tizimlashtirish; investitsiya dasturlarida DXSH, raqamli monitoring, korrupsiyaga qarshi ekspertiza va KPI tizimidan foydalanish istiqbollarini asoslash.

METODOLOGIYA

Tadqiqotda sifat va miqdoriy tahlil elementlarini birlashtiruvchi kompleks metodologik yondashuv qo‘llanildi. Birinchi bosqichda davlat investitsiya dasturlariga oid normativ-huquqiy hujjatlar kontent-tahlil qilindi. Xususan, “O‘zbekiston — 2030” strategiyasi, Investitsiya dasturini shakllantirish tartibi, 2023–2025-yillarga mo‘ljallangan investitsiya dasturi, “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun, “Davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risida”gi Qonun hamda yirik investitsiya loyihalarida korrupsiyaga qarshi va raqobat standartlarini joriy etish bo‘yicha hujjatlar asosiy manba sifatida tanlandi [1; 2; 3; 4; 5; 6]. Bu manbalar davlat investitsiya dasturlarining huquqiy ramkasi, boshqaruv subyektlari, loyiha tanlash jarayoni, monitoring va hisobdorlik mexanizmlarini aniqlash imkonini berdi. Davlat investitsiya dasturi alohida loyihalar yig‘indisi emas, balki o‘zaro bog‘langan portfel sifatida baholandi. Bu yondashuvda har bir loyiha hududiy rivojlanish, tarmoq modernizatsiyasi, bandlik, eksport, import o‘rnini bosish, ekologik barqarorlik va budjetga qaytim kabi ko‘rsatkichlar bilan bog‘landi. Tizimli yondashuv davlat investitsiya dasturining samaradorligi faqat loyiha darajasida emas, balki portfel darajasida ham baholanishi kerakligini ko‘rsatadi. Chunki ayrim loyiha iqtisodiy jihatdan past rentabelli bo‘lishi mumkin, ammo u boshqa tarmoqlar uchun zarur infratuzilma yaratib, umumiy multiplikativ ta’sirni kuchaytiradi. 1-jadval. Davlat investitsiya dasturlari samaradorligini baholash indikatorlari

Baholash

yo‘nalishi

Asosiy indikator Mazmuni Kutiladigan natija

Moliyaviy

samaradorlik

NPV, IRR, qoplash

muddati

Loyihaning kapital

qo‘yilmaga

nisbatan iqtisodiy

qaytimi

Resurslar eng

yuqori qaytim

beruvchi

yo‘nalishlarga

ajratiladi.

Ijtimoiy

Yaratilgan ish

o‘rinlari, xizmat

qamrovi

Aholi bandligi va

ijtimoiy

infratuzilma sifati

o‘lchanadi.

Hududlarda

turmush sifati va

daromadlar oshadi.

Hududiy ta’sir Tafovutni

qisqartirish indeksi

Loyiha hududlar

o‘rtasidagi

iqtisodiy

Past salohiyatli

hududlarda

nomutanosiblikni

kamaytirishi

iqtisodiy faollik

kuchayadi.

Institutsional sifat Ochiq tender,

monitoring, audit

Xaridlar va ijro

jarayonida

shaffoflik darajasi

aniqlanadi.

qiymat oshishi

xatarlari kamayadi.

Ekologik

barqarorlik

Energiya

tejamkorlik,

emissiya ta’siri

Loyiha yashil

iqtisodiyot

tamoyillariga

mosligi baholanadi.

Resurs tejamkor va

ekologik xavfsiz

infratuzilma

shakllanadi. Manba: muallif tomonidan normativ-huquqiy hujjatlar va investitsiya boshqaruvi mezonlari asosida ishlab chiqildi [1; 2; 6]. NATIJALAR. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda davlat investitsiya dasturlarining institutsional bazasi bosqichma-bosqich takomillashmoqda. Investitsiya dasturini shakllantirish tizimini tartibga soluvchi nizomning mavjudligi loyiha portfelini tarmoq va hududiy rivojlanish konsepsiyalari bilan bog‘lashga xizmat qiladi [2]. Biroq samaradorlikni oshirish uchun bu jarayonning shakliy tartibga solinishi yetarli emas. Eng muhim masala — loyiha tanlash mezonlarining iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik natijalar bilan bevosita bog‘lanishidir. Agar loyiha faqat reja hajmini to‘ldirish yoki qisqa muddatli qurilish faolligini oshirish uchun kiritilsa, bunday investitsiya uzoq muddatda budjet yukini ko‘paytirishi, ekspluatatsiya xarajatlarini oshirishi va hududiy rivojlanishga kutilgan ta’sirni bermasligi mumkin.

Monitoring mexanizmini xarajatdan natijaga o‘tkazish zaruratidir. 2023–2025- yillarga mo‘ljallangan investitsiya dasturi bo‘yicha oylik monitoring va kompleks tarmoq jadvallarining bajarilishi yuzasidan axborot kiritish tartibi belgilangan [3]. Bu ijro intizomini kuchaytiradi. Ammo samaradorlik nuqtai nazaridan monitoring faqat mablag‘ o‘zlashtirish, qurilish foizi yoki ishga tushirish sanasiga qaratilsa, loyiha natijasi to‘liq ko‘rinmaydi. Real baholash uchun loyiha foydalanishga topshirilganidan keyin kamida 1– 3 yil davomida quvvatdan foydalanish darajasi, yaratilgan ish o‘rinlarining barqarorligi, budjet tushumlari, xizmatlar qamrovi, mahsulot tannarxi, eksport hajmi va hududiy multiplikativ ta’sir kuzatilishi kerak. Davlat-xususiy sheriklik mexanizmlaridan foydalanish investitsiya dasturlarining moliyaviy yukini kamaytirishi mumkin. “Davlatxususiy sheriklik to‘g‘risida”gi Qonun davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash, qo‘shimcha kafolatlar va sheriklik bitimlari orqali xususiy kapitalni ijtimoiy-iqtisodiy loyihalarga jalb qilish imkonini beradi [5]. Biroq DXSH mexanizmi avtomatik ravishda samaradorlikni kafolatlamaydi. Agar talab prognozi noto‘g‘ri tuzilsa, davlat kafolatlari haddan tashqari keng berilsa yoki xususiy sherikning javobgarligi sust belgilansa, loyiha yakunda davlat budjeti uchun yashirin majburiyatga aylanishi mumkin. Shu sababli DXSH loyihalarida risklarni tomonlar o‘rtasida adolatli taqsimlash, xizmat sifati indikatorlarini shartnomaga kiritish va uzoq muddatli fiskal majburiyatlarni ochiq hisobga olish zarur.

Korrupsiyaga qarshi ekspertiza va raqobatga ta’sirni baholash davlat investitsiya dasturlarida markaziy o‘rin egallashi kerak. 2026-yilda qabul qilingan 44-son qaror yirik investitsiya loyihalarini tayyorlash va amalga oshirish jarayonida korrupsiyaga qarshi hamda raqobatni ta’minlovchi standartlarni majburiy tartibda joriy etishni nazarda tutadi [6]. Bu juda muhim o‘zgarishdir, chunki yirik investitsiya loyihalarida loyiha qiymatining sun’iy oshirilishi, cheklangan raqobat, manfaatlar to‘qnashuvi va tender shartlarining tor bois bunday ekspertiza qog‘ozdagi rasmiy tartib emas, balki loyiha konsepsiyasi, tender hujjatlari, shartnoma qiymati, texnik parametrlar va ijro monitoringiga bog‘langan real boshqaruv instrumenti bo‘lishi lozim.

Oltinchi natija hududiy investitsiya dasturlarining amaliy ahamiyati bilan bog‘liq. Rasmiy xabarlarga ko‘ra, 2025-yilda hududiy investitsiya dasturi doirasida sanoat, xizmatlar va qishloq xo‘jaligi yo‘nalishlarida umumiy qiymati 12,6 mlrd AQSh dollariga teng 9 868 ta investitsiya loyihasi ishga tushirilgani qayd etilgan [7]. Bu raqamlar investitsiya faolligi kengayganini ko‘rsatadi. Ammo bu ko‘rsatkichlarni samaradorlik mezonlari bilan to‘ldirmasdan turib yakuniy baho berish noto‘g‘ri bo‘ladi. Masalan, loyihalar sonining ko‘pligi har doim ham yuqori iqtisodiy qaytimni anglatmaydi; ayrim hollarda kam sonli, lekin yuqori texnologiyali va eksportga yo‘naltirilgan loyihalar ko‘proq qiymat yaratishi mumkin. Demak, investitsiya dasturlarida “ko‘p loyiha” emas, “sifatli loyiha portfeli” tamoyili ustun bo‘lishi kerak.

MUHOKAMA

Davlat investitsiya dasturlarining samaradorligini oshirish bo‘yicha muhokama qilinishi zarur bo‘lgan birinchi masala — ustuvorliklar tanlovidir. Har bir hudud va tarmoq bir vaqtning o‘zida ko‘plab ehtiyojlarga ega: yo‘l, ichimlik suvi, kanalizatsiya, elektr tarmoqlari, maktab, shifoxona, sanoat maydonlari, logistika markazlari, irrigatsiya tizimi, turizm infratuzilmasi va boshqa yo‘nalishlar. Resurslar esa cheklangan. Shuning uchun davlat investitsiya dasturi ehtiyojlar ro‘yxati emas, balki qat’iy tanlov mexanizmi bo‘lishi kerak. Bu yerda zaif nuqta shundaki, siyosiy yoki ma’muriy bosim ostida strategik qaytimi past loyihalar dasturga kirib qolishi mumkin.

Raqamli monitoring platformalarini real boshqaruv qarorlariga bog‘lashdir. Raqamli platformalar faqat hisobot yuklash vositasi bo‘lib qolsa, ularning samarasi cheklangan bo‘ladi. Ular loyiha jadvali, xarid jarayoni, moliyalashtirish, foto va geolokatsiya dalillari, shartnoma o‘zgarishlari, texnik nazorat xulosalari, audit natijalari va KPI bajarilishini yagona tizimda ko‘rsatishi kerak. Eng muhim shart — platformadagi signal boshqaruv qaroriga olib kelishi lozim. Masalan, loyiha qiymati 10 foizdan ortiq oshsa, avtomatik qayta ekspertiza; muddat 30 kundan ortiq kechiksa, sabablar bo‘yicha idoralararo ko‘rib chiqish; KPI bajarilmasa, keyingi bosqich moliyalashtirishni shartli to‘xtatish mexanizmlari ishlashi zarur. 2-jadval. Davlat investitsiya dasturlari samaradorligini oshirish bo‘yicha taklif etilayotgan mexanizm

Muammo Taklif etilayotgan

yechim

Amalga oshirish

vositasi

Kutiladigan

samara

Loyiha tanlashda

mezonlari zaif

Har bir loyiha

uchun majburiy

KPI pasportini joriy

etish

NPV, ish o‘rni,

eksport, xizmat

qamrovi, ekologik

ta’sir indikatorlari

Dastur portfeli sifat

jihatdan

yaxshilanadi

Mablag‘

o‘zlashtirishga

haddan tashqari

urg‘u berilishi

Monitoringni

xarajatdan natijaga

o‘tkazish

Post-loyiha

monitoringi va 1–3

yillik natija auditi

Real iqtisodiy va

ijtimoiy qaytim

aniqlanadi

Qiymat oshishi va

muddat kechikishi

Raqamli

ogohlantirish tizimi

Avtomatik qayta

ekspertiza va

shartnoma

Moliyaviy intizom

kuchayadi

o‘zgarishlarini

ochiqlash

Budjet yukining

ortishi

DXSH va xususiy

kapital ulushini

oshirish

Risklarni

taqsimlash, xizmat

sifati bo‘yicha

to‘lov modeli

Davlat mablag‘i

multiplikatori

ortadi

cheklangan raqobat

xatarlari

Korrupsiyaga

qarshi ekspertiza va

raqobat bahosini

majburiy qilish

Loyiha

konsepsiyasi,

tender va

shartnomani

baholash

Ochiqlik va

xaridlar sifati

oshadi Manba: muallif tomonidan tahlil natijalari asosida ishlab chiqildi [2; 5; 6].

XULOSA

Davlat investitsiya dasturlarining samaradorligini oshirish O‘zbekiston iqtisodiy siyosatining eng muhim masalalaridan biridir. Tahlil shuni ko‘rsatdiki, mamlakatda investitsiya dasturlarini shakllantirish va amalga oshirish bo‘yicha huquqiy-institutsional asos mavjud, biroq samaradorlikni oshirish uchun boshqaruv yondashuvini yanada chuqurlashtirish talab etiladi. Investitsiya dasturi mablag‘ o‘zlashtirish rejasi emas, balki iqtisodiy o‘sish, hududiy rivojlanish, sanoat modernizatsiyasi, bandlik va ijtimoiy farovonlikni ta’minlovchi strategik loyiha portfeli sifatida boshqarilishi kerak. Mazkur shartlar bajarilganda investitsiya dasturlari faqat mablag‘ sarflash vositasi emas, balki iqtisodiy transformatsiyani tezlashtiruvchi, hududlarning real salohiyatini ochuvchi va aholi farovonligini oshiruvchi samarali davlat siyosati instrumentiga aylanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

[1] O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi PF-158-son

Farmoni. “O‘zbekiston — 2030” strategiyasi to‘g‘risida. – Lex.uz, 2023. [2] O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 14-yanvardagi 16-son

qarori. O‘zbekiston Respublikasi Investitsiya dasturini shakllantirish tizimini yanada

takomillashtirish va samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. – Lex.uz,

2023. [3] O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-dekabrdagi PQ-459-son qarori.

O‘zbekiston Respublikasining 2023–2025-yillarga mo‘ljallangan investitsiya dasturini

amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. – Lex.uz, 2022. [4] O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 25-dekabrdagi O‘RQ-598-son Qonuni.

Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to‘g‘risida. – Lex.uz, 2019. [5] O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 10-maydagi O‘RQ-537-son Qonuni. Davlat-

xususiy sheriklik to‘g‘risida. – Lex.uz, 2019. [6] O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 3-fevraldagi 44-son

qarori. Yirik investitsiya loyihalarini tayyorlash va amalga oshirish jarayonida

korrupsiyaga qarshi hamda raqobatni ta’minlovchi standartlarni joriy etish chora-

tadbirlari to‘g‘risida. – Lex.uz, 2026. [7] O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi. Hududiy

investitsiya dasturi doirasida amalga oshirilgan investitsiya loyihalari bo‘yicha hisobot

ma’lumotlari. – Gov.uz, 2026.