Huquqiy tarbiya - huquqiy ong va huquqiy madaniyat shakllanishining asosiy vositasi.

Huquqiy tarbiya - huquqiy ong va huquqiy madaniyat shakllanishining asosiy

vositasi.

Abdusalimova Shahnoza

Termiz davlat pedagogika instituti Tarix fakulteti Milliy g‘oya, ma’naviyat

asoslari va huquq ta’limi yo‘nalishi 1-bosqich talabasi.

Annotatsiya: Ushbu maqolada huquqiy ong va huquqiy madaniyatni jamiyatimiz aʼzolarining ongida shakllantirish va bu toʻgʻrisida tushunchaga ega boʻlishini taʼminlashda huquqiy tarbiya muhim vosita ekanligi yoritilgan. Shuningdek, huquqiy davlatni shakllantirishda ham, huquqiy ong, madaniyat va huquqiy tarbiyaning ahamiyati koʻrsatilgan.

Kalit soʻzlar: huquqiy tarbiya, huquqiy ong, huquqiy madaniyat, demokratik davlat, huquqiy taʼlim.

KIRISH

Yangi O‘zbekistonda demokratik davlat qurar ekanmiz, eng avvalida, jamiyatimizdagi har bir shaxsning ongiga huquqiy tarbiya tushunchasini singdirishimiz zarurdir. Huquqiy tarbiya asosidagina huquqiy ong va huquqiy madaniyat shakllanadi. Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek “Biz qanchalik mukammal qonunlarni yaratmaylik, qanday islohotlar o‘tkazmaylik, agar fuqarolarning huquqiy bilimi, ongi va madaniyati yetarli boʻlmasa kutilgan natijalarga erishish mushkul”. Huquqiy bilimlarni fuqoralarning yoshligidan boshlab oʻrgatila boshlashi huquqiy demokratik davlat yaratish uchun muhim boʻlgan omillardan biri desak ham xato boʻlmaydi. Masalan, maktabgacha taʼlim muassasalaridan birida konstitutsiyaga bagʻishlab tadbir oʻtkazilmoqda. Albatta tadbir davomida bolalar konstitutsiyaning moddalaridan misol aytishadi. Demak, bogʻchalarda oʻtkaziladigan bu kabi tadbir ham bolalarda huquqiy bilimga ega boʻlishini malum bir jihatdan taʼminlaydi.

Materiallar va metodlar

Jamiyatimiz aʼzolarining huquqiy madaniyatini va huquqiy ongi darajasini yuksaltirish eng avvalida , huquqiy tarbiyaning shakllanishi va rivojlanishiga ham bogʻliq . Abdulla Avloniy oʻzining “Turkiy guliston yohud axloq” asarida tarbiyaga quyidagicha taʼrif beradi :

“Tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo momot , yo najot – yo halokat , yo saodat – yo falokat masalasidir” .

Huquqiy tarbiya – bu jamiyat a’zolarining yurish – turish madaniyatiga va ongiga huquq haqidagi bilimlarni doimiy ravishda maqsadga muvofiq ta’sir etish orqali singdirib borish jarayonidir [1 - 118].

Har bir jarayonning o’z maqasadiga muvofiq boʻlgan vazifalari boʻladi. Masalan, tarbiyaning ijtimoiy vazifasi shaxsni foydali faoliyatga oʻrgatish hisoblansa, huquqiy tarbiyaning asosiy vazifasi fuqarolarning ongida qonunlarni anglash, ularni tushunish, huquq normalariga rioya qilish kabi bir qator jarayonlarni yuzaga keltirishdan iboratdir.

Hammamizga maʼlumki, qonunlarga rioya qilish uchun , avvalo , ularni bilish kerak. Aynan qonunlarni bilish toʻgʻrisidagi tasavvurlarni, yoʻl – yoʻriqlarni shakllantirish ham huquqiy tarbiyaning bir vazifasidir.

Huquqiy tarbiyaning vazifasi – odamlar ongida huquqning ahamiyatini, maqsadini toʻgʻri tushunishni, uning talablarining haqiqatligini, ularga ongli ravishda rioya qilish zarurligini shakllantirishdan iborat [2 - 115].

Biz yuqorida Yangi Oʻzbekistonda demokratik davlat qurish toʻgʻrisida gap boshlagan edik. Bunday ulugʻ vazifani oʻzimizga maqsad qilar ekanmiz davlatimizni har tomonlama rivojlantirishimiz kerak va qonunbuzarliklarga, huquqbuzarliklarning turli koʻrinishlariga oʻrin qoldirmasligimiz zarur. Bizning fikrimizcha, jamiyatda har bir shaxsning ongiga huquqiy tarbiyani chuqurroq singdirilsa bunday huquqbuzarliklarga yoʻl qoʻyilmaydi. Prezidentimiz ta’biri bilan aytganda “Konstitutsiya va qonunlarga hurmat, huquqiy ong va madaniyat har bir fuqaroning, har bir mansabdor shaxsning hayot va faoliyat tarziga aylanmogʻi kerak”. Aynan oʻshandagina jamiyat aʼzolari qonunlarning jamiyat va inson hayotida muhim oʻrin tutishini bilishadi.

Huquqiy ta’lim-tarbiya hamisha davlatning siyosiy, iqtisodiy va axloqqa nisbatan oʻz nuqtayi nazarini aholiga aniq yetkazib berish borasidagi eng ishonchli yoʻl hisoblanadi [3 - 42]. Davlat mana shu yoʻl orqali fuqarolarda huquqiy ongni va huquqiy madaniyatni shakllantirishga erishadi. Huquqiy taʼlim – tarbiya esa vosita hisoblanadi. Huquqiy madaniyat demokratik davlat qurish va rivojlantirishning muhim xususiyati hisoblanadi. Huquqiy tarbiya qanchalik mukammal boʻlsa, huquqiy madaniyat yaratish shunchalik oson boʻladi.

Huquqiy tarbiyani rivojlantiruvchi qator vositalar mavjud. Sh.A. Saydullayev “Davlat va huquq nazariyasi” darsligida quyidagilarni sanab oʻtadi:

• Huquqiy taʼlim;

• Huquqiy targʻibot va tashviqot;

• Yuridik amaliyot;

• Oʻz – oʻzini tarbiyalash.

Huquqiy taʼlimni olgan shaxs uni nafaqat oʻzining hayotiga, balki, jamiyat hayotiga ham tadbiq eta olishi kerak. Huquqiy taʼlim bu – huquqiy bilim va tamoyillar normalarni uzatish, toʻplash va oʻzlashtirish, shuningdek, huquq va unga amal qilish amaliyotiga munosib munosabatni shakllantirish, oʻz huquqlaridan foydalanish, taqiqlarga rioya qilish va uni bajarish qobiliyatidir [4 - 120].

Huquqiy tarbiyani rivojlantiruvchi vositalardan yana biri huquqiy targʻibotdir. Oʻzbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimovning 1997-yil 25-iyunda qabul qilingan “Huquqiy tarbiyani yaxshilash aholini huquqiy darajasini yuksaltirish, huquqshunos kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish, jamoatchilik fikrini oʻrganish ishini yaxshilash haqida”gi PF – 1791-sonli farmonida huquqiy maʼrifat targʻiboti markazining vazifalari va faoliyat yoʻnalishlari koʻrsatilgan edi. Ular quyidagilar:

• Mamlakatda huquqiy ta’limni tashkil qilishga yordamlashish, aholi oʻrtasida huquqiy bilimlarni targʻib qilish, huquqiy sohadagi taʼlim ishlarini uslubiy jihatdan taʼminlash .

• Aholi turli ijtimoiy guruhlarining huquqiy madaniyatini oshirish, huquqiy tarbiya va taʼlimning zamonaviy turlarini tadbiq etish borasida tavsiyalar ishlab chiqish.

• Huquqiy taʼlimning holatini umumlashtirish va tashkil qilib borish, ularni yaxshilash yuzasidan takliflarni ishlab chiqish .

• Joylarda huquqiy targʻibot ishlarini muvofiqlashtirish .

Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev tomonidan 2019-yil 9-yanvarda qabul qilingan “Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish tizimini tubdan takomillashtirish toʻgʻrisida”gi PF – 5611 sonli farmonida oʻquvchi yoshlar oʻrtasida huquqiy taʼlim va tarbiya berishni takomillashtirish ularning huquqiy bilimini oshirishga qaratilgan chora – tadbirlar ham oʻrin olgan [5].

Bundan koʻrishimiz mumkinki, korrupsiyaga qarshi kurash ham koʻp hollarda huquqiy bilimga bogʻliq boʻlar ekan. Bizning huquqiy tarbiya va huquqiy bilimimiz yuqori boʻlsa, fuqarolarning ongidan yetarlicha joy egallasa, korrupsiyani ham tugata olar ekanmiz.

Farmonda maktabgacha taʼlim tizimidagi bolalar orasida ham huquqiy ongni shakllantirish masalasiga alohida eʼtibor berilgan.

Huquqiy tarbiya oʻz tarixiga ega. Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Rim huquqiy tarbiya aholiga yoshligidan singdirila boshlagan. Masalan, Qadimgi Rimda bolalar voyaga yetguniga qadar ya’ni 14 yoshga kirgunicha 12 ta mis jadvalni yod olgan boʻlishi kerak boʻlgan.

Huquqiy tarbiyaning oʻziga xos tizimi mavjud. Bular:

• Maktabgacha huquqiy tarbiya.

• Maktabda huquqiy tarbiya.

• Oʻrta maxsus taʼlimda huquqiy tarbiya.

• Oliy taʼlimda huquqiy tarbiya.

• Darsdan tashqari huquqiy tarbiya [6 - 22].

Natija va tahlil

Hozirgi kunda fuqarolik hamiyati haqida gap ketar ekan , huquqiy taʼlim hamda tarbiyani jamiyatimiz hayotida oliy qadriyat sifatida kiritishimiz lozim .

“Huquqiy tarbiya ijtimoiy amaliyot va real hayot hamohang boʻlganida u insonlarning ongi va qalbidan tegishlicha joy oladi va ularning xulq – atvoriga , dunyoqarashiga taʼsir etadi”[7 – 578 ] . Huquqiy tarbiyaning insonlar ongidan joy olishi degani huquq toʻgʻrisidagi oʻz qarashlariga ega boʻlish, oʻzining shaxsiy, ijtimoiy va siyosiy huquqlarini bilishi , undan foydalana olishi , qanday erkinliklari va burchlari borligidan xabardor boʻlishi kerakligi hamdir. Insonlarning dunyo qarashiga taʼsir etishi esa huquqbuzarliklarning oldini olishga koʻmaklashadi. Jamiyatimiz aʼzolarining dunyoqarashi qonuniylik asosida yaʼni qonunlarga rioya qilish ularni hurmat qilish kabi tushunchalar singdirilgan boʻlsa bu maqsadga erishish ancha oson kechadi. Huquqiy tarbiyaning real hayot bilan hamohangligi tushunchasi mazmuniga kelsak, huquqiy tarbiya olgan inson uni hayotida ham qoʻllay olishi kerak. Aynan amaliyot boʻlganda bilim mustahkamlanadi, tajriba ortadi. Huquqiy bilimlarni amalda qoʻllash natijasida huquqiy madaniyat shakllanadi.

Xulosa

Xulosa qilib aytganda kelajagimiz poydevori boʻlmish yoshlarimizga nafaqat huquqiy tarbiya berib, huquqiy ongni shakllantirishimiz shu bilan bir qatorda ularni real hayotda ham qoʻllay olishiga koʻmaklashishimiz kerak. Huquqiy tarbiya qanchalik mukammal boʻlsa, huquqiy madaniyat eng yuqori darajada shakllangan boʻlsa jamiyatga, shaxslarga va davlatga ziyon beruvchi huquqbuzarliklar soni shuncha kamayadi. Huquqiy savodxon boʻlgan kishi huquqni, qonunni, konstitutsiyani oʻz hayot tarzining bir qismiga aylantiradi. Kishilarning huquqiy savodxon boʻlishi uchun esa ularga huquqiy tarbiya berish va bu orqali huquqiy madaniyatni rivojlantirish zarur.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Sh.A. Sadullayev. Davlat va huquq nazariyasi . – T.: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2022.

2. X.T. Odilqoriyev (tahriri ostida) – Davlat va huquq nazariyasi . – T.: Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2010.

3. Huquqiy madaniyat va huquqiy tarbiya asoslari – Maʼruza matni. Guliston, 2021.

4. Huquqiy madaniyat va huquqiy tarbiya asoslari. Maʼruzalar matni. Namangan, 2022.

5. “Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish tizimini tubdan takomillashtirish tizimini tubdan takomillashtirish toʻgʻrisida”gi 09.01.2019 yilgi PF – 5618 sonli farmonidan. 1 – ilova. 10 – band.

6. Huquqiy madaniyat va huquqiy tarbiya asoslari. Maʼruzalar matni. Guliston, 2021.

7. Z. M. Islomov. Davlat va huquq nazariyasi. Toshkent.: Adolat, 2007.