INSON RESURSLARINI BOSHQARISH TUSHUNCHASI VA UNING MAKTABGACHA TAʼLIM TIZIMIDAGI OʻRNI

--⊱⊱ 31 ⊰⊰--

TAʼLIM TIZIMIDAGI OʻRNI

Usmonov Abrorjon Baxtiyorovich

Oʻzbekiston Respublikasi Maktabgacha va

vaktab taʼlimi vazirligining bosh

mutaxassisi, Toshkent shahridagi Puchon

universitetining 1-bosqich magistratura

talabasi

Annotatsiya: Ushbu maqolada inson resurslarini boshqarish (IRB) tushunchasi, uning nazariy asoslari hamda maktabgacha taʼlim tizimidagi oʻrni ilmiy asosda keng yoritiladi. Xorijiy, MDH va Markaziy Osiyo olimlari tomonidan ishlab chiqilgan ilmiy qarashlar asosida pedagogik kadrlarni tanlash, oʻqitish, malakasini oshirish, motivatsiyalash, baholash va ularni boshqarish jarayonlarining taʼlim sifatiga taʼsiri tahlil qilinadi. Maktabgacha taʼlimda inson resurslarini boshqarishning ahamiyatini oshiruvchi omillar, mavjud muammolar va ularni bartaraf etishning ilmiy-amaliy yoʻllari koʻrsatib beriladi.

Kalit soʻzlar: inson resurslarini boshqarish, maktabgacha taʼlim, pedagogik kompetensiya, motivatsiya, malaka oshirish, baholash tizimi, taʼlim sifati, raqamlashtirish.

Аннотация: В данной статье на научной основе широко освещается понятие управления человеческими ресурсами (УЧР), его теоретические основы и роль в системе дошкольного образования. На основе научных взглядов, разработанных зарубежными, учеными СНГ и Центральной Азии, анализируется влияние процессов отбора, обучения, повышения квалификации, мотивации, оценки и управления педагогическими кадрами на качество образования. Показаны факторы, повышающие значение управления человеческими ресурсами в дошкольном образовании, существующие проблемы и научно-практические пути их устранения.

Ключевые слова: управление человеческими ресурсами, дошкольное образование, педагогическая компетенция, мотивация, повышение квалификации, система оценки, качество образования, цифровизация.

Abstract: This article extensively covers the concept of human resource management (HRM), its theoretical foundations, and its role in the preschool education system on a scientific basis. Based on the scientific views developed by foreign, CIS, and Central Asian scientists, the influence of the processes of selection, training, advanced training, motivation, assessment, and management of pedagogical personnel on the quality of education is analyzed. Factors increasing the importance of human resource management in preschool education, existing problems, and scientific and practical ways to eliminate them are shown.

Keywords: human resource management, preschool education, pedagogical competence, motivation, professional development, assessment system, quality of education, digitalization.

XXI asr sharoitida inson kapitali har qanday davlat taraqqiyotining eng muhim omili sifatida qaralmoqda. Zamonaviy iqtisodiyotning innovatsion modelga oʻtishi, ijtimoiy institutlarning tubdan

--⊱⊱ 32 ⊰⊰-- yangilanishi taʼlim tizimida inson resurslari boshqaruvini strategik darajada qoʻllashni taqozo etmoqda. Chunki taʼlim tizimi nafaqat bilim beruvchi, balki jamiyatning kelajak intellektual salohiyatini shakllantiruvchi asosiy institutdir. Ayniqsa, maktabgacha taʼlim tizimi bolalar intellektual, emotsional, ijtimoiy va jismoniy rivojlanishining poydevorini yaratishi bilan ajralib turadi. Gʻarb olimlari P.Drucker, M.Armstrong, G.Dessler, J.Storeylarning taʼkidlashicha, taʼlim sohasidagi tashkilotlar oʻz faoliyatini muvaffaqiyatli olib borishi uchun inson resurslarini boshqarish tizimiga alohida eʼtibor qaratishi zarur. MDH va Rossiya ilmiy maktabi vakillari V.A.Slastenin, N.V.Kuzmina, A.K.Markova, E.S.Romanovalarning tadqiqotlarida pedagogik jarayonning samaradorligi aynan pedagog shaxsining kasbiy salohiyati bilan belgilanadi. Markaziy Osiyo tadqiqotchilari A.Jabborov, O.Turaev, K.Shadibekovlar esa maktabgacha taʼlim xodimlarining kompetensiyaviy modeli, ularning motivatsiyasi va uzluksiz rivojlanishi mamlakat taʼlim tizimi raqobatbardoshligini belgilovchi omil ekanini qayd etadilar. Maktabgacha taʼlimda inson resurslarini boshqarish yuqori malakali kadrlarni tanlash, ularni tayyorlash, ragʻbatlantirish, samaradorligini baholash va uzluksiz rivojlantirish bilan bogʻliq murakkab jarayon boʻlib, taʼlim tizimining sifat va natijadorlik koʻrsatkichlariga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Shu sababli mazkur mavzu nazariy hamda amaliy ahamiyatga ega.

Inson resurslarini boshqarish tushunchasi boshqaruv nazariyasida XX asrning oʻrtalaridan shakllana boshlagan boʻlib, dastlab mehnat munosabatlarini tartibga solish bilan bogʻliq boʻlgan. Biroq Armstrong, Storey va Desslerlarning ilmiy qarashlari inson resurslarini boshqarishni organizmdagi barcha jarayonlarni uygʻunlashtiruvchi, tashkilotning strategik maqsadlariga moslashtirilgan, odam omiliga tayanadigan dinamik tizim sifatida talqin qiladi. IRBning asosiy vazifalari-kadrlarni rejalashtirish, tanlash, joylashtirish, motivatsiya, oʻqitish, baholash, mehnat munosabatlarini boshqarish-maktabgacha taʼlim tizimida yanada nozik va masʼuliyatli mazmun kasb etadi.

Maktabgacha taʼlimda ishlovchi pedagoglarning kasbiy kompetensiyasi nafaqat metodik bilimlar darajasi, balki bolalarni sevish, ularga mehr koʻrsatish, muloqot koʻnikmalariga ega boʻlish, psixologik barqarorlik, ijodkorlik kabi shaxsiy sifatlar bilan ham belgilanadi. Slastenin va Markovaning taʼkidlashicha, maktabgacha taʼlim xodimlari oʻz faoliyatida ikki tomonlama vazifani bajaradi: birinchidan, ular bolaning taʼlim-tarbiyasini tashkil etadi; ikkinchidan, bola shaxsining allaqachon shakllanayotgan fazilatlariga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Bu jarayonni samarali tashkil etish esa mazkur mutaxassislarning tanlanishi va boshqarilishiga jiddiy talablar qoʻyadi.

Kadrlarni tanlash jarayonida xalqaro tajribalar muhim metodologik asos boʻla oladi. Masalan, Finlyandiyada pedagoglar faqat magistr darajasiga ega boʻlgan, maxsus psixologik tayyorgarlikdan oʻtgan mutaxassislar orasidan tanlab olinadi. Singapurda kadrlar kompetensiyalar matricasi asosida, Yaponiya esa emotsional intellektni oʻlchovchi psixologik testlar orqali saralanadi. Oʻzbekiston olimlarining fikriga koʻra, milliy taʼlim tizimida ham kompetensiyalar asosida tanlov tizimini joriy etish maktabgacha taʼlim muassasalarida pedagogik faoliyat sifatini oshirishga xizmat qiladi.

Pedagoglarning malakasini oshirish inson resurslarini boshqarishning eng muhim boʻgʻinlaridan biri sanaladi. UNESCOning 2016-yildagi tadqiqotlarida maktabgacha taʼlimda pedagoglarning malakasini oshirish nafaqat mashgʻulotni sifatli oʻtishga, balki bolalarning psixologik va ijtimoiy rivojlanishiga ham bevosita taʼsir koʻrsatishi qayd etilgan. Zamonaviy oʻqitish dasturlari Montessori, Reggio Emilia texnologiyalari, STEAM yondashuvi, inklyuziv taʼlimning metodik asoslari maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlashda yuqori samaradorlikka ega. Bu metodlarni oʻzlashtirish esa pedagogning kasbiy kompetensiyasini rivojlantirishga qaratilgan malaka oshirish tizimining muntazamligini taqozo etadi.

--⊱⊱ 33 ⊰⊰--

Motivatsiya IRBda alohida eʼtibor talab etuvchi masaladir. Herzberg, McGregor va Maslow nazariyalariga koʻra, har qanday tashkilotda, jumladan maktabgacha taʼlim muassasalarida ham motivatsiya moddiy va nomoddiy omillarning uygʻunligi orqali taʼminlanadi. Moddiy ragʻbatlantirishga ustamalar, mukofot pullari, malaka toifasiga koʻra qoʻshimcha toʻlovlar kirsa, nomoddiy ragʻbatlantirishga eʼtirof, ijodiy tashabbuslarni qoʻllab-quvvatlash, kasbiy oʻsish imkoniyatlarini yaratish, jamoada qulay psixologik muhit tashkil etish kiradi. Markaziy Osiyo tadqiqotchilari Shadibekov va Nazarovlar mahalliy sharoitda pedagoglarning motivatsiyasi koʻproq ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash, hurmat, jamoada tan olinishi bilan chambarchas bogʻliq ekanini qayd etadilar.

Maktabgacha taʼlimda pedagog mehnatining samaradorligini baholash masalasi ham inson resurslarini boshqarishning muhim boʻlimidir. Kuzminaning nazariy qarashlari boʻyicha baholash pedagogning kasbiy kompetensiyasi, kommunikativ salohiyati, tarbiyaviy ishlar sifati, bolalar rivojlanish koʻrsatkichlari, ota-onalar bilan ishlash darajasi kabi mezonlar asosida amalga oshirilishi zarur. Hozirgi davrda Yevropa va Osiyo davlatlarida “360 daraja baholash”, portfoliolar tizimi, raqamli kuzatuv texnologiyalari kabi usullar keng qoʻllanilmoqda. Bu esa baholash jarayonining shaffofligi va obyektivligini taʼminlaydi.

Raqamlashtirish inson resurslarini boshqarishning zamonaviy rivojlanish bosqichidir. Elektron portfoliolar, raqamli baholash tizimlari, onlayn metodik platformalar pedagoglar haqida toʻliq maʼlumotlar bazasini yaratish, ularning rivojlanish dinamikasini kuzatish, malaka oshirish jarayonini monitoring qilish imkonini beradi. Raqamli inson resurslarini boshqarish tizimi Estoniya, Janubiy Koreya, Xitoy kabi davlatlarda taʼlim sifatini oshirishda muhim omil sifatida eʼtirof etilgan.

Xorijiy tajribalar inson resurslarini boshqarishning maktabgacha taʼlimdagi oʻrni va samaradorligini yanada yorqin koʻrsatadi. Finlyandiya modeli pedagogik erkinlik, ishonchga asoslangan boshqaruv, yuqori kasbiy talablar bilan ajralib turadi. Singapurda har bir pedagog uchun shaxsiy rivojlanish dasturi mavjud boʻlib, davlat tomonidan moliyalashtiriladi. Yaponiya tajribasi esa emotsional rivojlanishga yoʻnaltirilgan taʼlim falsafasi bilan eʼtiborlidir. Bu mamlakatlar amaliyoti Oʻzbekiston taʼlim tizimida inson resurslarini boshqarishni modernizatsiya qilishda metodologik asos boʻlib xizmat qilishi mumkin.

Maktabgacha taʼlimda inson resurslarini boshqarishning dolzarb muammolari qatoriga malakali kadrlar yetishmasligi, motivatsiya tizimining takomillashmaganligi, baholashning subʼektivligi, raqamli koʻnikmalar pastligi, metodik xizmatning samarador emasligi kiradi. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun kompetensiyalar asosida tanlov tizimini joriy etish, raqamli malaka oshirish platformalarini kengaytirish, pedagoglar uchun psixologik qoʻllab-quvvatlash markazlari tashkil etish, innovatsion metodikalarni milliy tizimga moslashtirish lozim.

Yuqoridagi tahlillar maktabgacha taʼlim tizimida inson resurslarini boshqarish taʼlim sifati va samaradorligini oshirishning asosiy omili ekanini koʻrsatadi. Pedagogik kadrlarni tanlash, oʻqitish, ragʻbatlantirish, baholash va rivojlantirish jarayonlari tizimli va ilmiy asoslangan holda tashkil etilsa, maktabgacha taʼlim sifatida sezilarli oʻsish kuzatiladi. Xalqaro tajribalar esa inson resurslarini boshqarishning toʻgʻri yoʻlga qoʻyilishi taʼlim tizimining raqobatbardoshligini oshirishini yana bir bor tasdiqlaydi. Shunday ekan, Oʻzbekiston maktabgacha taʼlim tizimida inson resurslarini boshqarishni modernizatsiya qilish, raqamlashtirish, kompetensiyaviy boshqaruvga oʻtish va pedagoglar uchun qulay mehnat sharoitlarini yaratish dolzarb vazifa boʻlib qolmoqda.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

1. Jabborov A. Maktabgacha taʼlim boshqaruvining zamonaviy asoslari. Toshkent, 2020.

--⊱⊱ 34 ⊰⊰--

2. Turaev O. Kadrlar salohiyatini rivojlantirishning nazariy asoslari. Toshkent, 2019.

3. Shadibekov K. Pedagogik kompetensiyalar tizimi. Samarqand, 2021.

4. Nazarov R. Taʼlim menejmenti va inson resurslari boshqaruvi. Buxoro, 2020.

5. Slastenin V.A. Педагогика профессионального образования. Москва, 2004.

6. Kuzmina N.V. Профессионализм деятельности педагога. Москва, 2002.

7. Markova A.K.Психология профессиональной компетентности. Москва, 1996.

8. Romanova Y.S. Менеджмент в дошкольном образовании. Санкт-Петербург, 2012.

9. Armstrong M. Armstrongʻs Handbook of Human Resource Management Practice. Kogan Page, 2014.

10. Dessler G. Human Resource Management. Pearson Education, 2013.

11. Drucker P. Management Challenges for the 21st Century. Harper Business, 1999.

12. UNESCO. ECEC Global Guidelines. 2016.