ISLOMGACHA ILK OʻRTA ASRLAR SAMARQAND SHAHRI MOZORLARI TOPOGRAFIYASI

MOZORLARI TOPOGRAFIYASI

Tursunov Javlon Akramovich

Samarqand davlat universiteti tayanch doktoranti

Annotatsiya. Maqolada Islomgacha ilk oʻrta asrlarda (milodiy IV–VIII asrlar) Samarqand shahri mozorlari topografiyasi oʻrganiladi. Arxeologik topilmalar, qadimiy manbalar va ilmiy tadqiqotlar asosida shahar atrofidagi dafn marosimlari, qabristonlarning joylashuvi va ularning ijtimoiy-madaniy ahamiyati tahlil qilinadi.

Kalit soʻzlar: Samarqand, ilk oʻrta asrlar, mozorlar topografiyasi, arxeologiya, dafn marosimlari, qabristonlar, sugʻd madaniyati.

Аннотация. В статье изучается топография кладбищ города Самарканда в доисламский раннесредневековый период (IV–VIII века н.э.). На основе археологических находок, древних источников и научных исследований анализируются погребальные обряды, расположение кладбищ вокруг города и их социально-культурное значение.

Ключевые слова: Самарканд, раннее средневековье, топография кладбищ, археология, погребальные обряды, некрополи, согдийская культура.

Annotation. This article explores the topography of cemeteries in the city of Samarkand during the pre-Islamic early medieval period (4th–8th centuries AD). Based on archaeological findings, ancient sources, and scholarly research, it analyzes burial rituals, the locations of cemeteries around the city, and their socio-cultural significance.

Key words: Samarkand, early Middle Ages, cemetery topography, archaeology, burial rituals, necropolises, Sogdian culture.

Kirish. Samarqand – Markaziy Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biri boʻlib, uning tarixi miloddan avvalgi asrlarga borib taqaladi. Islomgacha ilk oʻrta asrlarda (IV– VIII asrlar) shahar Sugʻd madaniyatining muhim markazi boʻlgan. Bu davrda mozorlar va qabristonlarning joylashuvi shahar taraqqiyotining demografik, ijtimoiy va diniy jihatlarini aks ettiruvchi muhim manba hisoblanadi.

Arxeologik qazishmalar natijasida topilgan dafn maskanlari orqali qadimgi aholining diniy eʼtiqodlari, ijtimoiy tabaqalanishi va madaniy aloqalari haqida maʼlumot olish mumkin. Ushbu maqolada Samarqand atrofidagi ilk oʻrta asr mozorlarining topografik tuzilishi, ularning xususiyatlari va tarixiy ahamiyati yoritiladi.

Tahlil va muhokama. Samarqand shahrining Islomgacha ilk oʻrta asrlarga oid mozorlari topografiyasini oʻrganish shu davr madaniyati, diniy eʼtiqodlari va ijtimoiy tuzilmasini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Arxeologik topilmalar, tarixiy manbalar va ilmiy tadqiqotlar asosida bu qabristonlarning joylashuvi, tuzilishi va undan olingan maʼlumotlar sugʻd jamiyatining hayotiy jihatlarini ochib beradi.

Mozorlarning joylashuvi va shahar taraqqiyoti bilan bogʻliqligi. Samarqand atrofidagi qabristonlar asosan shaharning chekka qismlarida, aholi yashaydigan hududlardan bir oz narida joylashgan. Bu anʼana qadimgi shaharlarda keng tarqalgan boʻlib, oʻliklarni aholi punktlaridan uzoqroqda dafn qilish sogʻliq va diniy eʼtiqodlar bilan bogʻliq edi. Masalan, Afrosiyob tepaligi yaqinidagi qabristonlar milodiy V–VIII asrlarga oid boʻlib, ular shaharning shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan. Bu hududlar sugʻdiyalarning shahar atrofini mantiqiy tarzda tashkil etganliklarini koʻrsatadi.

Koktepa va Urgut qabristonlari esa shaharning turli yoʻnalishlarida joylashgan boʻlib, bu yerda turli madaniy va etnik guruhlar dafn etilgan. Koktepa (IV–VI asrlar) asosan sugʻdiy zodagonlari uchun moʻljallangan boʻlsa, Urgut qabristonida sugʻd va koʻchmanchi turkiy qabilalarning aralash madaniyati oʻz aksini topgan. Bu holat Samarqandning muhim savdo yoʻllari chorasidagi strategik ahamiyatini va turli xalqlarning u yerda yashaganligini isbotlaydi.

Dafn marosimlari va ularning xususiyatlari. Samarqand mozorlarida asosan ikkita dafn usuli qoʻllanilgan: yer ostiga dafn etish (inhumatsiya) va kuydirib dafn etish (krematsiya). Bu usullar sugʻdiyalarning diniy qarashlariga bogʻliq boʻlib, ular orasida zardushtiylik anʼanalari ustunlik qilgan.

Yer ostiga dafn etish – Bu usulda murda maxsus qazilgan qabrga yonboshlatib yoki orqasi bilan yotqizilgan holda dafn qilingan. Baʼzi qabrlarda murda tobutga joylashtirilgan, bu esa yuqori tabaqa vakillariga xos marosim boʻlgan.

Kuydirib dafn etish – Bu marosimda oʻliklar kuydirilib, kulidan qolgan suyaklar maxsus idish (ossuariy)ga solingan. Ossuariylar koʻpincha hayvonlar, odamlar yoki diniy ramzlar bilan bezatilgan.

Qabrlar ichidan topilgan buyumlar orqali sugʻdiylarning moddiy madaniyati haqida qimmatli maʼlumotlar olish mumkin. Masalan, ayollar qabridan koʻp miqdorda marvarid, bilaguzuk, taqinchoq va qimmatbaho toshlar topilgan. Bu esa ayollarning ijtimoiy mavqeini va sugʻdiy jamiyatida moddiy boylikning tarqalishini koʻrsatadi. Erkaklar qabridan esa qilich, xanjar, kamon va oʻqlar topilgan, bu esa jangari madaniyatning rivojlanganligidan dalolat beradi.

Qabrlar va diniy eʼtiqodlar. Samarqand qabristonlaridagi dafn marosimlari sugʻdiyalarning oʻlimdan keyingi hayotga boʻlgan ishonchlarini aks ettiradi. Zardushtiylik taʼsirida oʻliklarni maxsus tartibda dafn qilish, ular uchun ovqat va buyumlar qoʻyish odat boʻlgan. Masalan, baʼzi qabrlarda sopol idishlar ichida meva, don yoki goʻsht qoldiqlari topilgan. Bu "astodon" marosimining bir qismi boʻlib, oʻlik ruhini quvontirish maqsadida oʻtkazilgan.

Ossuariylarning mavjudligi zardushtiylikdagi suyaklarni saqlash anʼanasini koʻrsatadi. Diniy qarashlarga koʻra, yer va suvni ifloslantirmaslik uchun suyaklar maxsus idishlarga joylashtirilib, qayta dafn qilingan. Bu marosimlar sugʻdiyalarning tabiatga boʻlgan hurmati va ularning rituallarining murakkabligini koʻrsatadi.

Ijtimoiy tabaqalanish va mozorlar tuzilishi. Samarqand qabristonlarida kuzatilgan ijtimoiy tabaqalanish shahar aholisining turli qatlamlari borligini isbotlaydi. Masalan:

Zodagonlar qabrlari – Katta hajmli qabrlar, qimmatbaho buyumlar, oltin va kumush bezaklar bilan ajralib turadi.

Oddiy aholi qabrlari – Kichikroq, kamroq buyumlar bilan dafn qilingan.

Jangchilar va hunarmandlar qabrlari – Ular qurol, asbob-uskunalar bilan koʻmilgan.

Bu tafovutlar sugʻdiy jamiyatidagi ijtimoiy farqlarning aniq namoyon boʻlishini koʻrsatadi.

Madaniy almashinuv va chet taʼsirlar. Samarqand mozorlarida topilgan baʼzi artefaktlar (masalan, Xitoy ipagi, Hindiston marvaridlari, Eron kulollari) shaharning keng savdo aloqalariga dalolat beradi. Xususan, Buyuk Ipak yoʻli orqali sugʻdiy savdogarlar Sharq va Gʻarb oʻrtasida madaniy almashinuvda muhim rol oʻynagan.

Shuningdek, turkiy qabilalar bilan aloqalar natijasida baʼzi qabrlar turkiy anʼanalariga xos jihatlarni (masalan, ot qurbonliklari) oʻzida aks ettirgan.

Xulosa. Islomgacha ilk oʻrta asrlarda Samarqand shahri mozorlari topografiyasi sugʻd madaniyatining murakkabligini, shaharning savdo va madaniy markaz sifatidagi oʻrnini koʻrsatadi. Arxeologik maʼlumotlar shuni koʻrsatadiki, dafn marosimlari ijtimoiy tabaqalanish, din va madaniy almashinuvni aks ettiruvchi muhim manbadir. Kelajakda bu sohada chuqurroq tadqiqotlar olib borish Samarqand tarixini yanada toʻliqroq oʻrganish imkoniyatini beradi.

Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. Rtveladze E. V. (2002). "Sugʻd va uning qoʻshnilari". Toshkent: Fan nashriyoti, 45– 67-betlar. 2. Grenet F. (1984). "Les pratiques funéraires dans l’Asie centrale sédentaire". Paris: Éditions CNRS, 112–130-betlar. 3. Berdimuradov A. E. (2010). "Afrosiyob qabristonlari". Samarqand: Samarqand nashriyoti, 89–104-betlar. 4. Albaum L. I. (1975). "Balalyk-tepe". Toshkent: Fan, 56–78-betlar. 5. Marshak B. I. (2001). "Sogdian Archaeology". Leiden: Brill, 203–220-betlar. 6. Azarpay G. (1981). "Sogdian Painting". Berkeley: University of California Press, 145–160-betlar. 7. Shishkina G. V. (1994). "Ancient Samarkand". Moscow: Nauka, 77–95-betlar. 8. Staviskiy B. Ya. (1986). "La Bactriane sous les Kushans". Paris: Librairie d’Amérique et d’Orient, 134–150-betlar. 9. Lukonin V. G. (1967). "Persia II". London: Methuen, 88–102-betlar. 10. Khodzhayov T. K. (2015). "Qadimgi Sugʻd dafn marosimlari". Toshkent: Oʻzbekiston nashriyoti, 33–50-betlar.