JÁHÁNSHA DÁSTANINDA FRAZEOLOGIZMLERDIŃ QOLLANILIWI

JÁHÁNSHA DÁSTANINDA FRAZEOLOGIZMLERDIŃ QOLLANILIWI

G.Allambergenova

Qaraqalpaq mámleketlik universiteti docenti

O.Kalmurzaeva

Lingvistika Qaraqalpaq tili qánigeligi magistrantı

Annotaciya. Frazeologizm - eki yamasa onnan da kóbirek sózlerden quralıp, bir máni bildirip keletuǵın til birligine aytıladı. Frazeologizmler tilde tayar hal8nda boladı. Bul maqalada xalıq áwizeki dóretpelerinen bir bolǵan “Jáhánsha” dástanında frazeologizmlerdiń qollanılıwı sóz etiledi. Dástanda qollanılǵan somatikalıq frazeologizmler mánileri ashıp berilgen.

Tayanısh sózler: frazeologizm, frazeologiyalıq sóz dizbekleri, somatikalıq frazeologizmler.

Tilde bar bolǵan hárqanday sóz, sóz dizbekleri yáki frazeologizmler birden payda bolǵan emes, olar ásirler dawamında áwladtan-áwladqa ótip, xalıq áwizeki dóretpelerinde, kórkem shıǵarmalarda jumsalıp búginge kúnge shekem jetip kelgen dep aytsaq boladı. Sonıń ishinde frazeologiyalıq sóz dizbekleri pikirdi tolıq, anıq, obrazlı hám tásirli jetkerip beretuģın tildiń kórkemligin kórsetiwshı tildiń qaymaǵı sıpatında baha bere alamız.

Eki yamasa onnan da kóbirek sózlerden quralǵan, bir tutas máni bildiretuǵın, qurılısı hám orın tártibi boyınsha turaqlasqan, qurastırıwlı tayın túrde qollanılatuǵın til birligi frazeologiyalıq sóz dizbkeleri dep ataladı. Frazeologiya – grekshe phrasis “sóylem” hám logos – “ilim” degen sózlerden qáliplesken atama. Frazeologizmler quramında dizbeklesip kelgen sózlerdi gáp aǵzalarına ajıratıwǵa bolmaydı. Olar neshe sózden dúzilse de, leksikalıq mánisi jaǵınan bir sózdiń mánisin beredi hám bir gáp aǵzasınıń xizmetin atqaradı. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri tilde tayar halında ushırasadı, olardı ajıratıp qarawǵa bolmaydı. Biz oǵan óz qálewimizshe basqa sózlerdi qosıp yáki ondaǵı sózlerdi alıp taslap, ózgertip qollana almaymız. Mısalı, iyt ólgen jer frazeologizmin alıp qarayıq. Biz bul frazeologizmdegi iyt sózin alıp taslap onıń ornına pıshıq yáki ógiz dep almastırıp qollana almaymız. Eger biz frazeologiyalıq sóz dizbeginiń qálegen bir komponentinıń ornına basqa sózdi qoyıp paydalansaq, ol sózdiń tásirshenligi joǵaladı hám biz frazeologiyalıq sóz dizbeklerine qarata saqlanǵan qatań normanı buzǵan bolamız.

Til biliminde frazeologiyalıq sóz dizbeklerin izertlew boyınsha bırqansha jumıslar alıp barılǵanı belgili. Sonın ishinde orıs til bilimnde frazeologizmler boyınsha izertlewler ótken ásirdiń ortalarınan baslanǵanıń kóriwimizge boladı. N.M.Shanskiy[1] A.I.Molotkov[2] hám basqa bırqansha ilimpazlar miynetlerinde ushıratamız.

Qaraqalpaq til biliminde frazeologizmler arnawlı ótken ásirdıń 60-jıllarınan baslap arnawlı izertlene baslanģan. Dáslepki izertlewlerden S.Nawrızbaeva[3] miyneti keyingi dáwirde frazeologizmge baylanıslı izertlewlerge tiykar boldı. Keyingi dáwirlerde G.Aynazarova[4], A.Pirniyazovalar [5], B.Yusupova[6] hám G.Allambergeova[7] ózleriniń bahalı ilimiy miynetleri menen qaraqalpaq frazeologiyasinıń rawajlanıwına úles qospaqta.

Frazeologizmler folklorlıq shıǵarmalarda da, kórkem shıǵarmalarda da jiyi qollanıladı. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri shıǵarmanıń kórkemligiń, tásirshenligin asırıp, emocional-ekspressivlik mánide kúsheytip, shıǵarmanıń kórkemlik boyawın asırıp súwretleydı. Qaraqalpaq til biliminde kórkem shıǵarmadaǵı frazeologizmler arnawlı izertlengen, al folklorlıq shıǵarmadaǵı frazeologizmler boyınsha izertlewler az.

“Jáhánsha” dástanında tildiń sózlik quramınıń qaymaǵı esaplanatuǵın, kúshli tásirlikke iye frazeologiyalıq sóz dizbekleri qollanılǵan. Tilimizdń sózlik quramınıń qaymaǵı esaplanatuǵın emocional-ekspresssivlik tásiri kúshli frazeologiyalıq sóz dizbekleri dástanda qosıq qatarlarında kóbirek súwretlengen. Dástanda jumsalǵan frazeologiyalıq sóz dizbeklerdiń kelip shıǵıwı hám alınǵan derekleri kóz qarasınan izertlew úlken áhimiyetke iye. Bul baǵdarda úyreniw, dástannıń ózine tán ózgesheliklerin anıqlawǵa járdem beredi. Dástanda qollanılǵan frazeologizmlerdi izertlep qaraǵanımızda, dástanda somatikalıq frazeologizmler jiyi qollanılǵanıń kóriwimizge boladı. Bul dástanda kóz, qulaq, bawır, bel, júz, qabaq sıyaqlı dene músheleriniń qatnasınan frazeologizmler orın alǵan.Mısalı:

Kózleri ottay jaynaw – ashıwlanıp, kúshke tolıw;

Buxarı qamshı qolında,

Tıyıǵınan uslap Jáhánsha,

Kózleri ottay jaynadı[8;11].

Ishi ottay janıw – qáhárleniw, ashıwlanıw

Sáwran menen Sayramnan,

Nebir shabandozları,

Ishleri ottay janadı[8;11].

Bul mısallarda kózleri ottay jaynaw hám ishi ottay janıw frazeologiyalıq sóz dizbekleri qollanılǵan. Bul frazeologizmler bir qaraǵanda bir-birine quramı jaǵınanda, mánisi jaǵınanda jaqınday kórinedi. Biraq, bular arasında parıq bar. Birinshi mısaldaǵı kózleri ottay jaynaw frazeologizmi arqalı qaharmannıń ashıwlanıp kúshke tolıwı berilse, al ekinshi mısalda ishleri ottay janıw frazeologizmi arqalı qaharmannıń ashıwlanıwı, Jáhánshanı kóre qalmawshılıqtan qáhárleniwi súwretlengen. Bul frazeologizmniń bawırı

Bawırı qan bolıw – qıynalıw, azap shegiw;

Qorlıǵındi kórip boldı bawrım qan,

Bul hallarǵa shıdamaydı ata-anań[8;12].

Bawırı janıw – qıynalıw, azaplanıw;

Jalǵızlıqta meniń bawrım janadı,

Jalǵızlıqta hárkim árman saladı[8;12].

Kózden qanlı jas aģıw – qıynalıw;

Sol sebepten aqtı kózden qanlı jas,

Oqıw edi, ata, meniń ármanım. [8;14)].

Qan jutıw – qıynalıw

Qayǵı menen qan jutıp,

Qaytıp ketti eline[8,15].

Joqarıdaǵı mısalarda qıynalıw, azap shegiw mánisin beretuǵın bawırı qan bol bolıw, kózden qanlı jas aǵıw hám qan jutıw frazeologizmleri qollanılǵan. Bul frazeologizmlerdiń mánisi birdey bolsa da, qollanıwı jaǵınan azda bolsa ózgeshelikke iye. Bunda bawırı qan bolıw frazeologizmi arqalı qıynalıw ayrıqsha tásirlilikke iye bolǵan bolsa, al kózden qanlı jas aǵıw, qan jutıw frazeologizmi arqalı qaharmannıń qıynalıwı kúshlı, ótkir mánide súwretlenip berilgen. Jáne bawırı qan bolıw frazeologizmınıń bawırı

Qulaq salıw – tıńlaw;

Arzımdı esit, qulaq salıp, atajan,

Qartayǵan nege bolasań ladan[8;13].

Jan atajan, qulaq salǵıl arzıma,

Kún tuwǵanda heshkim kelmes janıma[8;12]

Qulaq qoymadı – tıńlamaw, aytqandı qılmaw;

Jáhánshaday márt jigit,

Hasla qulaq qoymadı[8;16]

Tiliń alıw – aytqanıń qılıw, aytqanıń tınlaw;

Tússe dúnya ıshqına,

Sonda tilin aladı[8;13].

Sen qıdırıp hár sháhárde, perzentim

Tilim alsań, bolǵıl deymen sawdager[8;13].

Bul mısallarda tıńlaw, aytqanıń qılıw mánilerindegi qulaq salıw, qulaq qoymadı, tiliń alıw frazeologizmleri qollanılǵan. Bunda qulaq salıw tıńlaw mánisinde qollanılǵan bolıp, keyingi mısalda qulaq salǵıl dep tıńlawdı ótinish etip tur. Qulaq qoymadi frazeologizmı da tıńlamadı degen mánini ańlatıw ushın jumsalǵan. Al, tiliń alıw frazeologizmi aytqanıń qılıw mánisin beredi.

Aqsha júzi solıw – qapalanıw, qayģırıw;

Sol waqıtta atası biyshara arshaların ashıp, aqsha júzin soldırıp, wádemnen shıǵıp qalayın, — dep, mıń tillaǵa toltırıp, Jahanshanıń qolına dúnyanı berip, perzentine qarap, kelgen ketkenińdi heshkim bilmesin, — dep, sáhár waqıtta balasın atqa mindirip, bir-eki awız násiyat ayttı….. [8;24]

Qabaģınan qar jawıw – ashıwlanıw, qapa bolıw;

Sángilbay aytqanınan qaytpaytuǵın bir ójet ǵarrı edi, qabaǵınan qar jawıp, kempirine arazlanıp bir sóz aytadı…. [8;37]

Júregine ot salıw – qayǵı-uwayım shegiw, ǵazepleniw;

Malımnan ayırıp maǵan dárt saldı,

Abıray tógip, júregime ot saldı,[8;35].

Joqarıda aqsha júzi solıw, qabaǵınan qar jawıw, júregine ot salıw frazeologizmleri qollanılǵan mısallar berilgen. Bundaǵı júregine ot salıw frazeologizmı qapalanıw,qıynalıwdı mánisin berse, aqsha júzi solıw frazeologizmi qattı qapalanıw mánisinde kúshli ekspressivlikke iye bolıp kelgen. Qabaǵınan qar jawıw frazeologizmi bir nárseden qattı ashıwlanıw mánisinde qollanılǵan.

Bel baylaw – bir iske kirisiw;

“Sázende, góyende bolsam hám palwan da bolsam, hám jaw qaytaratuǵın batır bolsam, hám túrli ilimlerdi, bilimlerdi úyrensem, burınǵı oqıwlarımda bir oqıw edi. Bunda bes oqıwdıń atı bar. Usı oqıwdı oqıyın”, – dep bel baylap, esikti urıp turdı[8;19].

Bawırı qatıw – úmitin úziw, bir nárseni yáki birewdi kútiwdi toqtatıw;

Sángilbaydan kóp adam súyinshi sorap, kóp zatın alıp aldaǵan edi, balasınan gúder úzip, bawırı qatqan edi, bul saparı súyinshi sorap turǵan qońsı Qarabay edi[8;77].

Bul mısallarda bel baylaw, bawırı qatıw frazeologizmleri qollanılǵan. Bel baylaw frazeologizmi arqalı adamnıń bir iske kirisiwi, bir jumıstı baslawı názerde tutılǵan. Bawırı qatıw frazeologizmi bolsa úmitin úziw, gúderin úziw mánisinde qollanılǵan.

Joqarıdaǵı “Jáhánsha” dástanında qollanılǵan birqansha frazeologizmlerden mısallar keltirilgen. Dástanda joqarıdaǵı mısallardan kórinip turǵanday, adam múshelerine baylanıslı frazeologizmler jiyi qollanılǵanıń kóriwimizge boladı. Bulardan kózleri ottay janıw, bawırı qan bolıw, ıshı ottay janıw, qulaq salıw bel baylaw, kózden qanlı jas aǵıw, aqsha júzi solıw, qabaǵınan qar jawıw, júregine ot salıw, bawırı qatıw sıyaqlı frazeologizmler qollanılǵan. Bul frazeologizmler dástannıń ele de kórkemligin asırıp, dástannıń tásirshenligin arttırıwǵa xizmet qılıp tur. Bul frazeologizmler ishinde adamnıń psixikalıq halatın bildiretuǵın frazeologizmler de ónimli qolllanılǵan. Mısalı, dástanda qaharmanıń basınan keshirgen qıyınshılıqlardı ótkirlestirip beriw ushın qan jutıw frazeologizmi qollanılǵan. Bunnan tisqarı dástan tıńlamadı degen mánini beriw ushın qulaq qoymadı, qıynalıw mánisin beriw ushın bawırı janıw frazeologizmleri ózgeshe formada jumsalǵanıń kóriwimizge boladı.

Juwmaqlap aytqanda, frazeologizmler kórkem shıģarmalar menen bir qatarda xalıq áwizeki dóetpelerden esaplanģan dástanlarda ónimli qollanılģan. “Jáhánsha” dástanında kelgen frazeologizmler sózdiń tásirligin beriwde, qaharmanlardıń emociyasın ashıwda, pikirdiń tujırımlı, ótkirligin jetkerip beriwde frazeologizmlerdiń qollanǵanlıǵın kóriwimizge boladı.

Paydalanılģan ádebiyatlar: 1. Shanskiy N.M. Фразеология современного русского языка. — Москва:

Специальная литература, 1996. 2. Molotkov A.I. Фразеологический словарь русского языка. — Москва: Наука,

1967. 3. Nawrızbaeva S. Типи именных фразазеологических единиц қаракалпакского

языка и их отражение в қаракалпакского-русском словаре Автореферат дис.на

соискание ученой степени кандидата филологицеских наук АН СССР.Ин-т

языкознани, – Москва, 1967. 4. Aynazarova G. Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler, – Nókis,

“Qaraqalpaqstan”, 2020. 5. Pirniyazova A. Qaraqalpaq tili frazeologiyalıq sisteması hám onıń stilistikalıq

ımkanıyatları, - Nókis, “Qaraqalpaqstan”, 2020 6. Yusupova B. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası, – Toshkent, “Tafakkur qanoti”, 2014 7. Allambergenova G. I.Yusupov shıǵarmalarında frazeologizmlerdiń stillik qollanılıwı

– Nókis, 2019 8. Qaraqalpaq folklori kóp tomlıq. XX tom. Nókis, “Qaraqalpastan", 1990 9. Қарақалпақ фольклорындағы мал шарўашылығы лексикасы А Гулжахан Эл

аралык Алтай элдери симпозиуму VIII. Абстракттар, 2019 10.Стилистическое использование соматических фразеологизмов в поэзии И.

Юсупова Гулжахан Айтбаевна Алламбергенова Вестник Челябинского

государственного университета, 15-19, 2018 11.Түркий тиллеринде фразеологизмлердиң изертлениўи.« А Гулжахан Ижтимоий-

гуманитар фанларнинг долзарб масалалари: ривожланиш истиқболлари, 2018 12.Айназарова, Г., & Алламбергенова , Г. (2016). АДЪЕКТИВЛИК

ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕР ҚУРАМЫНДА КЕЛБЕТЛИКЛЕРДИҢ ЖУМСАЛЫЎЫ

. ВЕСТНИК КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО

УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 32(3), 131–133. извлечено от

13.Алламбергенова, Г. (2017). И.ЮСУПОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДА АДЪЕКТИВ

ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕРДИҢ СТИЛЬЛИК ҚОЛЛАНЫЛЫЎЫ . ВЕСТНИК

КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ

БЕРДАХА, 35(2), 153–155. извлечено от 14.И. Юсупов шығармаларында фразеологизмлер менен психологиялық халаттың

берилиўи. Ilim ha’m ja’miyet А Гулжахан No’kis 1, 16-17, 2017

15.Алламбергенова , Г. (2016). ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗ ДИЗБЕКЛЕРИНДЕГИ

СИНОНИМИЯ (И.Юсупов шығармалары мысалында). ВЕСТНИК

КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ

БЕРДАХА, 33(4), 119–122. извлечено от 16.Фразеологиялық сөз дизбеклериниң көркемлеў қураллары хызметинде

қолланылыўы А Гулжахан Актуальные вызовы современный науки. VI

Международная научная конференция, 2016 17.Юсупов асарларида синоним фразеологизмларнинг услубий қўлланилиши АИ

Гулжахан Ilm sarchashmalari. Urganch 6, 71-75 18.Фраземалардың узуал стильлик функцияларда қолланылыўы Мумтоз адабиёт ва

жамиятни маънавий янгилаш масалалари» А Гулжахан Халқаро илмий, 2017 19.Выражение психологических состояний посредством фразеологизмов в

произведениях И. Юсупова Гулжахан Айтбаевна Алламбергенова Российская

тюркология, 58-64, 2018 20.Юсупов поэзиясында соматикалық фразеологизмлердиң стильлик қолланыўы

АИ Гулжахан Ilim ha’m ja’miyet. No’kis 4, 11-13