МAKTABGACHA TAʼLIM TASHKILOTI RAHBARINING BOSHQARUV FAOLIYATINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

--⊱⊱ 170 ⊰⊰--

FAOLIYATINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

Kamilova Nigoraxon Ruzimaxamatovna

Toshkent shahridagi Puchon universiteti

magistratura bosqich talabasi

Annotatsiya: Ushbu maqolada maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbarining boshqaruv faoliyatidagi psixologik omillar, shaxslararo munosabatlarni yoʻlga qoʻyish, emotsional intellekt, liderlik qobiliyati va jamoadagi psixologik iqlimni shakllantirishga doir masalalar yoritilgan. Shuningdek, rahbarning pedagoglar, bolalar va ota-onalar bilan ishlashdagi psixologik kompetensiyalari ilmiy-nazariy asosda tahlil qilingan.

Аннотatsiя: В данной статье рассматриваются психологические факторы управления руководителем дошкольной образовательной организatsiи, вопросы, связанные с установлением межличностных отношений, эмоциональным интеллектом, лидерскими качествами, формированием психологического климата в коллективе. Также на научнотеоретической основе анализируются психологические компетенции руководителя в работе с воспитателями, детьми и родителями.

Abstract: This article discusses the psychological factors in the management of the head of a preschool educational organization, issues related to establishing interpersonal relationships, emotional intelligence, leadership skills, and the formation of a psychological climate in the team. Also, the psychological competencies of the head in working with educators, children, and parents are analyzed on a scientific and theoretical basis.

Kalit soʻzlar: Emotsional intellekt, shaxslararo munosabatlarni boshqarish, liderlik, konstruktiv muloqot, stress.

Ключевые слова: эмоциональный интеллект, управление межличностными отношениями, лидерство, конструктивное общение, стресс.

Keywords: Emotional intelligence, interpersonal relationship management, leadership, constructive communication, stress.

Zamonaviy maktabgacha taʼlim tizimida rahbarning roli faqatgina maʼmuriy va tashkiliy vazifalar bilan cheklanib qolmaydi. U mehnat jamoasi, bolalar va ota-onalar oʻrtasida muloqotni muvofiqlashtiruvchi, rivojlantiruvchi muhit yaratishda yetakchi boʻlgan shaxs sifatida namoyon boʻladi. Shu sababli rahbarning psixologik bilimlari va boshqaruv madaniyati taʼlim sifatiga bevosita taʼsir etuvchi omil hisoblanadi.

Rahbar boshqaruv faoliyatidagi asosiy psixologik kompetensiyalar maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbarining muvaffaqiyati avvalo uning psixologik kompetentligiga bogʻliq. Bular quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

1.Emotsional intellekt- Rahbar emotsional holatlarni anglay olishi, oʻz ehtiroslarini boshqarishi va atrofdagilar his-tuygʻusiga taʼsir koʻrsatishi zarur. Yuqori EQ quyidagi imkoniyatlarni taʼminlaydi:

stress holatlarda toʻgʻri qaror qabul qilish;

jamoani ruhlantirish; konstruktiv muloqot olib borish;

--⊱⊱ 171 ⊰⊰-- muammo va nizolarni yumshatish.

2. Shaxslararo munosabatlarni boshqarish

Pedagoglar, texnik xodimlar, bolalar va ota-onalar bilan har kunlik muloqot rahbardan yuqori darajadagi kommunikativ qobiliyatni talab qiladi. Shu maʼnoda ishonchli va ochiq muloqot, faol eshitish, fikrlar xilma-xilligini qabul qilish, muloqotda diplomatiya, rahbar faoliyati samaradorligini oshiradi.

Liderlik va tashkilotdagi psixologik iqlim maktabgacha taʼlim tashkilotidagi psixologik iqlim jamoaning ish unumdorligini, bolalarning emotsional rivojini va ota-onalar bilan muloqot darajasini belgilaydi.

Rahbarning psixologik liderlik xususiyatlari:

adolatli qaror qabul qilish;

muammolarni hal qilishda xolislik;

jamoada oʻzaro hurmat va qoʻllab-quvvatlash muhitini yaratishdan iborat.

Ijobiy psixologik iqlim - bolalarda quvnoq holat, pedagoglarda ishga qiziqish, ota-onalarda esa ishonch paydo boʻlishiga xizmat qiladi.

Pedagoglar bilan ishlashda psixologik yondashuv pedagog kadrlar — har bir maktabgacha taʼlim tashkilotining asosiy qimmatli resursi. Shuning uchun rahbar ularning psixologiyasi, ehtiyojlari va qobiliyatlarini yaxshi anglashi kerak.

Muhim psixologik yoʻnalishlar:

pedagogning kasbiy motivatsiyasini qoʻllab-quvvatlash;

ruhiy charchoq (professional burnout) holatining oldini olish;

innovatsiyalarga qiziqish uygʻotish;

konstruktiv tanqidni toʻgʻri yetkazish;

jamoa ichida hamjihatlikni taʼminlash.

Bolalar bilan ishlashdagi psixologik kompetentlik maktabgacha yoshdagi bolalar individual, emotsional va kognitiv jihatdan faol rivojlanadigan davrda boʻladi. Shunga koʻra rahbar bolalar psixologiyasiga oid bilimga ega boʻlishi shart.

Bu bilimlar quyidagilarda yordam beradi:

rivojlantiruvchi muhitni toʻgʻri tashkil etish;

inklyuziv taʼlimda muayyan yondashuvlarni qoʻllash;

bolalarning ehtiyoj va qiziqishlarini anglash;

tarbiyachilarga ilmiy-psixologik maslahat berish.

Ota-onalar bilan hamkorlikda psixologik ishlar

Ota-onalar bilan toʻgʻri munosabat oʻrnatish — rahbar faoliyatining eng nozik tomonlaridan biri. Chunki har bir ota-onaning xarakteri, tarbiyaga munosabati va kutgan natijalari turlicha boʻlganligi sababli.

Bu jarayonni amalga oshirishda rahbar quyidagi psixologik koʻnikmalarga ega boʻlishi lozim: Jumldan, taʼsirchan va muloyim muloqot, qiyin vaziyatlarda psixologik barqarorlik, ota-onada ishonch uygʻotish, muammoli vaziyatlarni konstruktiv hal etishdir

Maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbarining boshqaruv faoliyati psixologik bilimlarsiz mukammal amalga oshmaydi. Uning emotsional intellektual qobiliyati, shaxslararo munosabatlarni toʻgʻri yoʻlga qoʻyishi, pedagog va ota-ona bilan konstruktiv muloqot olib borishi, bolalar psixologiyasini chuqur tushunish kabi omillar taʼlim muassasasi faoliyatining umumiy samaradorligini belgilaydi.

--⊱⊱ 172 ⊰⊰-- Psixologik jihatdan yetuk rahbar: jamoada ijobiy muhit yaratadi; pedagoglar faoliyatini ragʻbatlantiradi;

Maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbari (direktor) – taʼlim-tarbiya jarayonini tashkil etuvchi, jamoani boshqaruvchi va bolalar rivojlanishi uchun qulay psixologik muhit yaratuvchi yetakchi shaxsdir. Uning faoliyati nafaqat tashkiliy va meʼyoriy ishlarni, balki psixologik bilim va kompetensiyalarni ham talab qiladi. Chunki maktabgacha yoshdagi bolalar, pedagoglar va ota-onalar bilan samarali muloqot oʻrnatish rahbarning asosiy vazifalaridan biridir.

1. Rahbar faoliyatidagi shaxslararo munosabatlarni boshqarish Rahbarning psixologik qobiliyatlari eng avvalo jamoa ichidagi munosabatlar va emotsional muhitga taʼsir koʻrsatadi. Asosiy psixologik koʻnikmalar: Empatiya: tarbiyachi va bolalar his-tuygʻusini tushunish. Eshitish madaniyati: pedagog, ota-ona va xodimlarni tinglay olish. Konfliktlarni boshqarish: nizolarni barvaqt aniqlash va konstruktiv yechim topish. Motivatsiya: jamoani ragʻbatlantirish, ijobiy muhit yaratish.

2. Liderlik va emotsional intellek mataktabgacha taʼlim tashkilotida inson omili birinchi oʻrinda turadi. Shuning uchun rahbarning emotsional intellekti (EQ) yuqori boʻlishi zarur. Liderlikning psixologik jihatlari: ishonch uygʻotish; oʻz his-tuygʻularini boshqara bilish; stress holatlarida tiniq fikrlay olish; yangi gʻoya va innovatsiyalarga ochiq boʻlish. Bunday rahbar jamoada ijodiy muhit yaratadi va pedagoglarning ruhiy charchashini oldini oladi.

3.Pedagoglar bilan ishlashda psixologik yondashuv maktabgacha taʼlim tashkiloti mehnat jamoasida pedagoglarning emotsional holati bolalar taʼlim sifatining asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Rahbar psixologiyasi quyidagi vazifalarni qamrab oladi: pedagogning shaxsiy salohiyatini aniqlash va qoʻllab-quvvatlash; mehnat faoliyatida motivatsiya va ish unumdorligini oshirish; stress, kasbiy charchoq (burnout) holatlarini kamaytirish; konstruktiv tanqid va muloqot madaniyatini yoʻlga qoʻyish.

4. Bolalar bilan ishlashda psixologik kompetentlik Rahbar pedagog yoki psixolog kabi toʻgʻridan-toʻgʻri bolalar bilan ishlamasa ham, bolalar ehtiyojlarini tushunishga majbur. Bunda quyidagi bilimlar muhim: bolalar psixologiyasi asoslari; yoshga oid rivojlanish bosqichlari; individual xususiyatlarni inobatga olish; inklyuziv taʼlim psixologiyasi. Rahbar shunday muhit yaratishi lozimki, bola oʻzini xavfsiz, qoʻllab-quvvatlangan va erkin his qilsin.

5. Ota-onalar bilan hamkorlikda psixologik jihatlar

Ota-ona bilan muloqot, ayniqsa, maktabgacha taʼlimda katta ahamiyatga ega.

Psixologik koʻnikmalar:

--⊱⊱ 173 ⊰⊰--

ishonchli muloqot oʻrnatish;

bola rivojiga oid masalalarni muloyim va qiziqish bilan tushuntirish;

qiyin vaziyatlarda stressni yumshatish;

yopiq va tanqidiy ota-onalar bilan diplomatik ishlash.

6. Boshqaruv faoliyatida qaror qabul qilish psixologiyasi

Rahbar har kuni oʻnlab qarorlar qabul qiladi. Maʼlumotlarni tahlil qilish bilan birga:

intuitiv fikrlash;

vaziyatni his qilish;

xavf va imkoniyatni baholash;

stress sharoitida qaror qabul qilish

kabi psixologik omillar ham muhim rol oʻynaydi.

7. Boshqaruv madaniyati va psixologik iqlim

Maʼlumki, maktabgacha taʼlim muassasasidagi psixologik iqlim jamoaning kayfiyati, oʻquv jarayoni va hatto bolalarning emotsional holatiga taʼsir qiladi.

Ijobiy psixologik iqlim yaratish uchun rahbar:

odilona munosabat koʻrsatadi;

ochiq muloqot muhitini taʼminlaydi;

tan olish va ragʻbatlantirish tizimini yoʻlga qoʻyadi;

innovatsiyalarga qiziqish uygʻotadi;

jamoada oʻzaro hurmat va qoʻllab-quvvatlash muhitini shakllantiradi.

Maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbarining boshqaruv faoliyati psixologik bilimlarsiz toʻliq amalga oshmaydi. U pedagoglar, bolalar va ota-onalar bilan ishlashda yuqori emotsional intellekt, muloqot madaniyati, konfliktlarni boshqarish va motivatsiya beruvchi liderlik sifatlariga ega boʻlishi zarur.

Bunday rahbar: jamoada samarali ish muhitini yaratadi;

bolalar rivoji uchun xavfsiz va quvnoq muhitni taʼminlaydi;

taʼlim sifati va innovatsion rivojlanishni taʼminlaydi.

1. Oʻzbekiston Respublikasi Foydalangan adabiyotlar:

“Maktabgacha taʼlim va tarbiya toʻgʻrisida”gi Qonuni. – T.: 2019.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PF–60–son Farmoni “Taʼlim-tarbiya tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi toʻgʻrisida”. – T.: 2023.

3.Ziyomuhammedov, B. “Taʼlim menejmenti asoslari”. – Toshkent: “Oʻqituvchi”, 2020.

4. Sharipov, Sh. “Pedagogik psixologiya”. – Toshkent: “Fan”, 2018.

5.Haydarov, R., Toʻraeva, G. “Menejment va pedagogik liderlik”. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021.

6. Goziev, E. “Psixologiya”. – Toshkent: “Oʻzbekiston”, 2016.

7. Maxmudova, D. “Maktabgacha taʼlim menejmenti”. – Toshkent: “Isteʼdod”, 2022.

8. Vыgotskiy, L.S. “Pedagogicheskaya psixologiya”. – Moskva: Eksmo, 2020.

9. Bolalar psixologiyasi boʻyicha oʻquv qoʻllanma. – Toshkent: “Oʻqituvchi”, 2021.