MAKTABGACHA TAʼLIM TASHKILOTLARIDA PROFESSIONAL SEGREGATSIYANI BARTARAF ETISHDA BOSHQARUV VA IJTIMOIY HAMKORLIKNING INTEGRATIV YONDASHUVI

--⊱⊱ 395 ⊰⊰--

HAMKORLIKNING INTEGRATIV YONDASHUVI

Tolipova Noilaxon Nodir qizi

Maktabgacha taʼlim tashkilotlari direktor

va mutaxassislarini qayta tayyorlash va

ularning malakasini oshirish institutining

tayanch doktoranti

ORCID: 0009-0005-0628-5523

ANNOTATSIYA

Maqolada maktabgacha taʼlim tashkilotlarida professional segregatsiya muammosi hamda uni kamaytirishda boshqaruv va ijtimoiy hamkorlikning integrativ yondashuvi tahlil qilinadi. Tadqiqot zamonaviy boshqaruv modellari, institutlararo hamkorlik mexanizmlari va ular orqali segregatsiyani yumshatish imkoniyatlarini yoritadi.

Kalit soʻzlar: professional segregatsiya, maktabgacha taʼlim, boshqaruv, ijtimoiy hamkorlik, integrativ yondashuv.

ANNOTATION

The paper examines professional segregation in preschool institutions and evaluates the integrative approach of management and social partnership in addressing it. The study outlines modern management models, mechanisms of inter-institutional cooperation, and their relevance for reducing segregation.

Key words: professional segregation, preschool education, management, social partnership, integrative approach.

АННОТАЦИЯ

В статье рассматривается проблема профессиональной сегрегации в дошкольных организациях и анализируется интегративный подход управления и социального партнерства для её снижения. Представлены современные модели управления, формы межинституционального взаимодействия и их потенциал в уменьшении сегрегации.

Ключевые слова: профессиональная сегрегация, дошкольное образование, управление, социальное партнерство, интегративный подход.

KIRISH

Bugungi globallashuv sharoitida maktabgacha taʼlim tizimi jamiyatning barqaror ijtimoiyiqtisodiy rivojlanishida muhim strategik boʻgʻin sifatida namoyon boʻlib, bunda kadrlar salohiyati, kasbiy taqsimot va mehnat resurslaridan samarali foydalanish masalalari alohida ahamiyat kasb etadi. Biroq professional segregatsiya — kasblar va lavozimlar boʻyicha gender va ijtimoiy guruhlar oʻrtasidagi nomutanosib taqsimlanish — hali ham maktabgacha taʼlim tashkilotlarida sezilarli darajada saqlanib, taʼlim sifati, boshqaruv samaradorligi va teng imkoniyatlar tamoyillariga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Bu holat kadrlar siyosatida muvozanatsizlik, rahbarlik lavozimlarida gender disbalansi, erkak mutaxassislarning kamligi hamda hududlar boʻyicha tafovutlar koʻrinishida namoyon boʻladi. Shu bois professional segregatsiyani kamaytirish zamonaviy boshqaruv yondashuvlari va ijtimoiy hamkorlik mexanizmlarini integratsiyalashni talab etadi. Mazkur maqolaning maqsadi — maktabgacha taʼlim tashkilotlarida professional segregatsiyani bartaraf etishda boshqaruv va ijtimoiy hamkorlikning integrativ yondashuv

--⊱⊱ 396 ⊰⊰-- imkoniyatlarini ilmiy-nazariy va amaliy asosda tahlil qilishdan iborat boʻlib, bu jarayonda segregatsiya fenomenining ilmiy talqini, amaldagi boshqaruv va hamkorlik modellarining oʻrganilishi, integrativ yondashuvning samaradorligi hamda soha uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqilishi koʻzda tutiladi.

1. PROFESSIONAL SEGREGATSIYA TUSHUNCHASI VA MAZMUNI

Professional segregatsiya — bu kasblar, lavozimlar va funksional rollarning jins, yosh yoki ijtimoiy-demografik omillar asosida notekis taqsimlanishi boʻlib, xalqaro adabiyotlarda u gorizontal (kasblar boʻyicha jinsiy taqsimot) va vertikal (rahbarlik pozitsiyalaridagi nomutanosiblik) shakllarda izohlanadi (Baskakova, 2023; WEF, 2020). Gender Role Theory (Eagly, 1987) ushbu hodisaning asosida jamiyat tomonidan tarixan shakllangan gender rollari yotishini taʼkidlaydi: parvarish va kommunikativ faoliyatning “ayollarga xos” sifatida qaralishi natijasida maktabgacha taʼlim sohasi koʻplab mamlakatlarda feminizatsiyalashgan, erkaklarning bu kasbga kirishi esa stereotipik toʻsiqlar bilan cheklanadi (Warin, 2018). Kasbiy ixtisoslashuv nazariyalari ham segregatsiyani ijtimoiy konstruksiya sifatida talqin qilib, maktabdagi gender tasavvurlar bolalarning kasbiy tanloviga erta bosqichdan taʼsir qilishini koʻrsatadi (Duru-Bellat, 2014). Oʻzbekiston va Markaziy Osiyoda professional segregatsiya gender stereotiplari, mahalla institutining taʼsiri, ayollarning uy mehnatiga bogʻliqligi hamda mehnat bozoridagi tarixiy meros bilan izohlanadi (Saidi, 2025; Durrani et al., 2025). UNICEF (2022) maʼlumotlariga koʻra, maktabgacha taʼlim sohasida pedagoglarning aksariyati ayollar boʻlib, erkaklar koʻproq rahbarlik va texnik vazifalarda toʻplangan. Mahalliy tadqiqotlar (Rozikova, 2023) gender tarbiyasi bolalarning kasb haqidagi tasavvurlarini shakllantirishini koʻrsatadi; oliy taʼlimda pedagogika yoʻnalishida ayollar ustunligi esa tizimning oʻzida gender nomutanosiblikni qayta ishlab chiqaradi. Xalqaro empirika (Mistry & Sood, 2013; Bhana et al., 2022; Moosa, 2023) erkak pedagoglarning kamligini stereotiplar, ota-onalarning ishonchsizligi, ish haqi pastligi va professional oʻsish imkoniyatlarining cheklanganligi bilan izohlaydi. Ushbu omillar Oʻzbekistonda ham namoyon boʻlib, sektorning gorizontal (ayollar ustunligi) va vertikal (rahbarlik pozitsiyalarida gender disbalansi) segregatsiyasini shakllantirmoqda.

2. Maktabgacha taʼlimda boshqaruv va ijtimoiy hamkorlik modellari.

Maktabgacha taʼlimda zamonaviy boshqaruv koʻp subyektli hamkorlikka asoslanib, davlat, xususiy sektor, ota-onalar, mahalla, NNTlar va xalqaro tashkilotlarning birgalikdagi ishtirokini talab qiladi. UNICEF (2022) Oʻzbekistonda sohaning rivojlanishi aynan shu kooperativ yondashuv bilan bogʻliqligini taʼkidlaydi. Davlat–xususiy sheriklik taʼlim sifati va boshqaruv samaradorligini oshirsa-da, tadqiqotlar (Durrani et al., 2025) uning professional segregatsiyani oʻz-oʻzidan kamaytirmasligini koʻrsatadi. Shu bois integrativ boshqaruv ota-onalar, mahalla va fuqarolik jamiyati bilan hamkorlikni kuchaytirishni talab etadi. Reggio Emilia yondashuvi otaonalarni faol subyekt sifatida jalb etish orqali stereotiplarni yumshatish va erkak tarbiyachilarga nisbatan ijtimoiy qarshilikni kamaytirishni qoʻllab-quvvatlaydi (Moosa, 2023; Bhana et al., 2022). NNTlar — xususan UNICEF, UNESCO, USAID — pedagoglar malakasini oshirish, gender tenglikni targʻib qilish va innovatsiyalarni joriy etishda muhim rol oʻynaydi. Mahalla esa bolalarni MTTga jalb qilish, oilalarni qoʻllab-quvvatlash va kasbiy stereotiplarni yumshatish orqali tizim barqarorligini mustahkamlaydi. Umuman olganda, koʻp subyektli boshqaruv professional segregatsiyani kamaytirishda va genderga sezgir taʼlim muhitini yaratishda asosiy omil hisoblanadi.

3. Integrativ yondashuv asosida segregatsiyani kamaytirish mexanizmlari

--⊱⊱ 397 ⊰⊰--

Integrativ yondashuv professional segregatsiyani kamaytirishga xizmat qiluvchi boshqaruv, kadrlar siyosati, genderga sezgir yondashuvlar va pedagogik innovatsiyalarning uygʻunlashuviga asoslanadi. Tadqiqotlar (Mistry & Sood, 2013; Bhana et al., 2022; Moosa, 2023) feminizatsiyalashgan maktabgacha taʼlim sohasida erkaklarni jalb etish uchun faqat targʻibot emas, balki tizimli qoʻllab-quvvatlash va jamiyat ongini oʻzgartirish zarurligini koʻrsatadi. Integrativ mexanizmlar tarkibiga genderga sezgir kadrlar siyosati, kompetensiyaga asoslangan rahbar tanlovi, erkak pedagoglar uchun qoʻllab-quvvatlovchi dasturlar va mentorlik tizimi kiradi. UNICEF, UNESCO va USAID tomonidan oʻtkaziladigan treninglar gender stereotiplarni kamaytiradi, ota-onalar bilan samarali muloqotni rivojlantiradi va inklyuziv yondashuvlarni mustahkamlaydi. “Boys in Care” loyihasi erkaklarning parvarish kasblariga kirishidagi ijtimoiypsixologik toʻsiqlarni kamaytirishga doir amaliy metodlarni taklif etadi. Ragʻbatlantirish tizimi — innovatsion faoliyatni mukofotlash, inklyuziv kadrlar siyosatini qoʻllab-quvvatlash va yosh mutaxassislarga imtiyozlar berish — gender balansini yaxshilashga yordam beradi. Shu bilan birga, erkak pedagoglarning muvaffaqiyatli tajribalarini ommalashtirish va kasbning ijtimoiy maqomini oshirish segregatsiyani shakllantiruvchi stereotiplarni yumshatadi.

Xulosa

Xulosa qilib aytganda, maktabgacha taʼlim tizimidagi professional segregatsiya koʻp omilli ijtimoiy hodisa boʻlib, uni kamaytirish uchun koʻp subyektli va genderga sezgir integrativ boshqaruv modeli zarur. Tadqiqot segregatsiyaning gorizontal va vertikal shakllari gender stereotiplari, mehnat bozoridagi cheklovlar va kadrlar siyosatidagi nomutanosibliklar bilan bogʻliqligini koʻrsatdi. Davlat–xususiy sheriklik, ota-onalar, mahalla va NNTlar ishtirokidagi hamkorlik bu muammoni yumshatishda muhim resurs hisoblanadi. Integrativ yondashuvga tayanadigan genderga sezgir kadrlar siyosati, mentorlik, treninglar va ragʻbatlantirish tizimi nafaqat kasbiy tarkibni muvozanatlashtiradi, balki jamiyat ongini transformatsiya qilib, tarbiyachilik kasbining jozibadorligini oshiradi. Natijada, integrativ boshqaruv professional segregatsiyani kamaytirish va maktabgacha taʼlimning barqaror rivojlanishini taʼminlashning eng samarali strategiyasi sifatida namoyon boʻladi.

Adabiyotlar roʻyxati

1. Bhana, D., Moosa, S., Xu, Y., & Emilsen, K. (2022). Men in early childhood education and care: On navigating a gendered terrain. European Early Childhood Education Research Journal, 30(4), 543–556.

2. Boys in Care. (2019). Strengthening boys to pursue care occupations. European Commission.

3. Duru-Bellat, M. (2014). School: The first vector of professional segregation? Regards Croisés sur lʼÉconomie, 15(2), 85–98.

4. Durrani, N., Kuzhabekova, A., & Kataeva, Z. (2025). Policy context for gender equality reforms in education in Central Asia. Eurasian Studies Series.

5. Eagly, A. H. (1987). Sex differences in social behavior: A social-role interpretation. Lawrence Erlbaum.

6. European Commission. (2019). Boys in Care: Strengthening boys to pursue care occupations. EC Publications. (Agar siz buni 2-band bilan takror deb hisoblatsangiz, 2-bandni yoki 6-bandni oʻchirib beraman.)

7. Mistry, M., & Sood, K. (2013). Under-representation of males in the early years: The challenges leaders face. Management in Education, 27(2), 63–69.

--⊱⊱ 398 ⊰⊰--

8. Moosa, S. (2023). Men who teach early childhood education. Teaching and Teacher Education, 124, 104–116.

9. Rozikova, G. H. (2023). Gender education of preschool children. World of Science, 4(12).

10. Saidi, F. A. (2025). Gender and education in Central Asia: A review. Eurasian Research Journal, 7(4), 447–449.

11. UNESCO. (2023). Gender equality in and through the teaching profession. UNESCO Publishing.

12. UNICEF. (2022). Uzbekistan Education Sector Analysis 2021. UNICEF.

13. USAID. (2021). Gender assessment report for education sector. USAID.

14. Warin, J. (2018). Men in early childhood education and care: Gender balance and flexibility. Palgrave Macmillan.

15. World Bank. (2018). Gender analysis in education sector of Mongolia: Focus on boysʼ education. World Bank.

16. World Economic Forum. (2020). Global Gender Gap Report. WEF.