MAKTABGACHA TAʼLIM TIZIMIDA SUNIY INTELEKTDAN FOYDALANISHNI TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI

--⊱⊱ 507 ⊰⊰--

TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI

Yarkulova Nasima Anvar qizi

Toshkent viloyati Bekobod tumani 9-sonli

DMTT direktori

Annotatsiya: ushbu maqolada suniy intelektlar tarixi va maktabgacha taʼlim tashkilotlarida qoʻllaniladigan suniy intelektlar, qoʻllanish sohalari, imkoniyatlari haqida maʼlumot berib oʻtilgan.

Аннотация: В статье представлена информация об истории возникновения и использования искусственного интеллекта в дошкольных образовательных организациях, областях его применения и его возможностях.

Abstract: This article provides information about the history of artificial intelligence and the use of artificial intelligence in preschool educational organizations, its areas of application, and its capabilities.

Kalit soʻzlar: Sunʼiy intellekt, Raqamli texnologiyalar, Maktabgacha taʼlim, AKT vositalari, Aqlli tizimlar ,AI asosidagi dasturlar ,Sunʼiy intellektning afzalliklari.

Ключевые слова: Искусственный интеллект, цифровые технологии, дошкольное образование, ИКТ-инструменты, интеллектуальные системы, программы на основе ИИ, преимущества искусственного интеллекта.

Keywords: Artificial Intelligence, Digital Technologies, Preschool Education, ICT Tools, Intelligent Systems, AI-Based Programs, Advantages of Artificial Intelligence.

Soʻnggi yillarda dunyo boʻylab raqamli texnologiyalar jadal rivojlanib, taʼlim sohasida tub islohotlarni amalga oshirmoqda. Xususan, sunʼiy intellekt (SI) tizimlarining paydo boʻlishi va ommalashuvi taʼlim jarayonini yangi bosqichga olib chiqdi. Bugungi kunda SI nafaqat oliy va umumiy oʻrta taʼlimda, balki maktabgacha taʼlim tizimida ham keng qoʻllanila boshladi. Chunki aynan maktabgacha yosh — bolaning tafakkuri, nutqi, idroki, ijodkorligi va emotsional rivojlanishi shakllanadigan eng muhim davrdir. Ushbu jarayonni zamonaviy texnologiyalar yordamida qoʻllabquvvatlash taʼlim samaradorligini bir necha barobar oshirishi isbotlangan.

Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida sunʼiy intellekt tizimlarini qoʻllash — pedagogik jarayonni avtomatlashtirish, individual taʼlim trayektoriyalarini shakllantirish, bolalarning rivojlanish dinamikasini muntazam tahlil qilish, xavfsizlikni taʼminlash hamda oʻyin faoliyatini yanada qiziqarli va mazmunli tashkil etish imkonini beradi. Sunʼiy intellekt yordamida yaratilgan interaktiv oʻyinlar, aqlli dasturlar, multimediya vositalari bolalarning motivatsiyasini oshirib, ularni mustaqil oʻrganishga undaydi. Shu bilan birga, SI texnologiyalari tarbiyachilarning mehnat jarayonini osonlashtirib, kunlik hisobotlar, rejalashtirish, baholash va tahlil jarayonlarini avtomatlashtiradi. Bugungi kunda dunyoning koʻplab mamlakatlarida maktabgacha taʼlimga sunʼiy intellektni integratsiya qilish boʻyicha yirik tashabbuslar amalga oshirilmoqda. Masalan, nutq buzilishlarini aniqlovchi aqlli tizimlar, bolaning emotsional holatini tahlil qiluvchi kamera va sensorlar, interaktiv robot-oʻqituvchilar, dinamik oʻquv platformalari kabi innovatsion loyihalar joriy etilmoqda. Bunday yondashuvlar Oʻzbekiston taʼlim tizimi uchun ham dolzarb ahamiyatga ega boʻlib, davlat tomonidan

--⊱⊱ 508 ⊰⊰-- MTTlarning raqamli transformatsiyasini jadallashtirish boʻyicha bir qator strategik vazifalar belgilangan.

Shu sababli, maktabgacha taʼlim tashkilotlarida sunʼiy intellekt tizimlaridan foydalanish masalasi nafaqat texnik innovatsiya, balki pedagogik samaradorlik, boshqaruvning sifatini oshirish va bolalar rivojlanishiga sharoit yaratish nuqtai nazaridan ham muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. SI texnologiyalarining imkoniyatlarini chuqur oʻrganish, uni taʼlim-tarbiya jarayoniga bosqichma-bosqich joriy etish, pedagoglarning raqamli kompetensiyasini oshirish va bolalarning yosh xususiyatlariga mos holda qoʻllash dolzarb masalalar hisoblanadi.

Bugungi raqamli transformatsiya davrida taʼlim tizimining barcha boʻgʻinlariga, jumladan, maktabgacha taʼlim tashkilotlariga (MTT) zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari jadal kirib kelmoqda. Shulardan eng innovatsion yoʻnalishlardan biri — sunʼiy intellekt (SI) texnologiyalaridan foydalanishdir. Sunʼiy intellekt tizimlari bolalarning rivojlanish dinamikasini kuzatish, individual yondashuvni kuchaytirish, taʼlim jarayonini avtomatlashtirish, tarbiyachilar faoliyatini optimallashtirish hamda ota-onalar bilan muloqotni yaxshilash imkonini beradi. Sunʼiy intellekt haqidagi bahs-munozaralar qariyb 50 yildan beri davom etib kelmoqda. Mutaxassislar hanuzgacha bir toʻxtamga kelishgani yoʻq. Baʼzilar ularning ommalashib odamlar oʻrnini egallab borayotgani natijasida ommaviy ishsizlik koʻrsatkichlari oshib ketishi mumkinligidan tashvishdalar. Mutaxassislarning boshqa bir guruhi esa Sunʼiy intellekt ga ijobiy munosabatda boʻlish kerakligini uqtirishmoqda. Hatto IT- sohasidagi milliarderlar orasida ham turli qarashlar mavjud. Jumladan, SpaceX asoschisi Ilon Mask Sunʼiy intellekt ning butun boshli sivilizatsiyani barbod qilishiga ishonchi komil. Sunʼiy intellekt tadqiqotlari yuqori texnologiyali va ixtisoslashgan soha boʻlib, u koʻpincha bir-biri bilan aloqa qila olmaydigan kichik sohalarga „chuqur“ boʻlinadi. Ixtisoslashgan muammolarni hal qilish, ixtisoslashgan muassasalar, individual tadqiqotchilar ishi va juda turli xil vositalardan foydalanish va sunʼiy intellektni qanday amalga oshirish kerakligi haqidagi uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlgan fikr farqlari atrofida kichik sohalar paydo boʻldi. SIning zamirida fikrlash, bilish, rejalashtirish, oʻrganish, muloqot qilish, his qilish, obyektlarni boshqarish va harakatlantirish qobiliyati kabi koʻnikmalar toʻplami mavjud.

Sunʼiy intellekt yoki Sunʼniy idrok (SI; inglizcha: artificial intelligence, AI) – inson intellektiga taqlid qilishga qodir boʻlgan mashinalar yaratishga qaratilgan fan va texnologiya sohasi.

MTT uchun qoʻllanilishi mumkin boʻlgan sunʼiy intellekt vositalari

➢ ChatGPT – tarbiyachilar uchun dars senariylari va metodik materiallar yaratish;

➢ Khan Academy Kids AI – bolalar uchun aqlli rivojlantiruvchi oʻyinlar;

➢ Speech Blubs / Lingokids – nutq rivojlantirishda SI asosidagi dasturlar;

➢ Aqlli kameralar (AI CCTV) – xavfsizlik va monitoring;

➢ AI Story Generator – bolalar uchun ertaklar yaratish;

➢ AI Assessment Tools – bolaning rivojlanish parametrlarini tahlil qilish.

Maskning fikricha, “Sunʼiy intellekt insoniyat sivilizatssiyasi uchun asosiy xavfdir. sunʼiy intellekt mehnat bilan bogʻliq ommaviy muammolarni keltirib chiqaradi. Sababi, robotlar hamma

--⊱⊱ 509 ⊰⊰-- ishni bizdan koʻra yaxshiroq bajara olishadi. Ilgʻor texnologiyalar ortidan quvish natijasida, kompaniyalar sunʼiy intellekt ortidan kelib chiqadigan xavf- xatarni koʻrmay qolishlari mumkin”.

Sunʼiy intellekt tushunchasi va uning MTTdagi oʻrni

➢ taʼlimiy oʻyinlar orqali bolalarning qiziqishini oshirish;

➢ individual rivojlantiruvchi topshiriqlar yaratish;

➢ nutq, tafakkur, mantiqiy rivojlanishdagi oʻzgarishlarni monitoring qilish;

➢ pedagogik jarayonni rejalashtirishda yordam berish;

➢ xavfsizlik va nazorat tizimlarini avtomatlashtirish.

Maktabgacha yosh davri bolaning bilish jarayonlari: idrok, xotira, diqqat, tafakkur, nutq hamda ijodiy qobiliyatlarning shakllanishida asosiy poydevor boʻlib xizmat qiladi. Anʼanaviy taʼlim uslublari bilan bir qatorda zamonaviy raqamli texnologiyalarni qoʻllash bolalarning qiziqishini kuchaytiradi, ularda mustaqil fikrlash, oʻrganishga boʻlgan motivatsiyani rivojlantiradi va oʻquv jarayonini yanada interaktiv hamda samarali qiladi. Sunʼiy intellekt asosidagi oʻquv dasturlari bolalarning yosh va individual xususiyatlariga mos ravishda moslashtirilgan topshiriqlarni taqdim etishi, rivojlanish surʼatini tahlil qilishi va pedagoglarga aniq tavsiyalar berishi bilan ajralib turadi.

Sunʼiy intellekt turlari va ulardan kasbiy faoliyatda foydalanish

➢ ChatGPT haqida umumiy maʼlumot;

➢ Gemini haqida umumiy maʼlumot;

➢ Midjourney qanday sunʼiy intellekt;

➢ Sunʼiy intellektga toʻgʻri prompt (buyruq) kiritish;

ChatGPT - Open AI tomonidan yaratilgan yuqori qobiliyatli, foydalanuvchi soʻrovlariga javob berish uchun katta hajmdagi maʼlumotlarni qayta ishlash va tahlil qilishga moʻljallangan sunʼiy intellekt dasturi. ChatGPT inson tilini ogʻzaki va yozma ravishda tushuna oladi. ChatGPT matnlar bilan ishlaydi yaʼni unga kirtiladigan soʻrovlarni matn shaklda qabul qiladi va javob qaytaradi.

Geminidan real vaqtda internet va qidiruv ulanishidan, shuningdek, Xaritalar va YouTube kabi mashhur Google vositalari uchun asosiy kengaytmalardan foydalanishlari mumkin. Pulli rejalar va biznes foydalanuvchilari qoʻshimcha imkoniyatlardan, jumladan, Google Workspace uchun foydalanishlari mumkin. Geminida soʻrovni tahrirlab takomillashtirish va faktlarni tekshirish uchun Google Qidiruv tugmasidan foydalanish xususiyatlari ham mavjud.

Midjourney matnli koʻrsatmalarini tasvirga aylantira oladigan sunʼiy intellekt turlaridan biridir. Midjourney yordamida siz oddiy matnga asoslangan taʼriflardan yuqori sifatli tasvirlar yaratishingiz mumkin. Midjourneydan foydalanish uchun sizga hech qanday maxsus apparat yoki dasturiy taʼminot kerak emas, chunki u butunlay Discord chat ilovasi orqali ishlaydi.

Sunʼiy intellektga toʻgʻri prompt (buyruq) kiritish ChatGPT- kabi texnologiyalarning tez paydo boʻlishi bilan samarali sunʼiy intellekt promptlarini yozishni oʻzlashtirish zarurati paydo boʻldi. Yaʼni bu yangi prompt engeneering yoʻnalishi kelib chiqishga ham turtki boʻldi. Prompt foydalanuvchilar sunʼiy intellektga oʻz xohishlarini bildirish uchun kiritadigan buyrugʻi hisoblanadi.

Xulosa shuki: Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida sunʼiy intellektni qoʻllash — taʼlim sifati, samaradorligi va interaktivligini oshirishga xizmat qiladigan eng zamonaviy yoʻnalishlardan biridir. AI texnologiyalari tarbiyachilarning ish yukini kamaytiradi, bolalarga individual yondashuvni kuchaytiradi, ota-onalar bilan tizimli aloqani yoʻlga qoʻyadi. Kelajakda SI asosidagi taʼlim tizimlari MTTning ajralmas qismi boʻlib, maktabgacha yoshdagi bolalarning har tomonlama rivojlanishiga katta hissa qoʻshadi.

--⊱⊱ 510 ⊰⊰--

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Abdullayeva, D. Maktabgacha taʼlimda AKTdan foydalanish metodikasi. — Toshkent: TDPU nashriyoti, 2022.

2. Qoʻldosheva, M. Raqamli pedagogika: taʼlim jarayonida zamonaviy texnologiyalar. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.

3. Karimov, J. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va taʼlimda innovatsiyalar. — Toshkent: Istiqlol, 2020.

4. UNESCO. Artificial Intelligence in Education: Challenges and Opportunities. Paris, 2019.

5. OECD. AI in Early Childhood Education and Care. OECD Publishing, 2021.

6. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. Artificial Intelligence in Education. Center for Curriculum Redesign, 2019.