MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA MILLIY QADRIYATLAR ASOSIDA TARBIYAVIY KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISH

--⊱⊱ 95 ⊰⊰--

TARBIYAVIY KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISH

Abidova Kamola Nigmatulla qizi, Eshmurodova Baxtigul Saidmurodovna

Toshkent viloyati pedagogik mahorat

markazi “Maktabgacha, boshlangʻich va

maxsus taʼlim metodikasi” kafedrasi

oʻqituvchilari

Annotatsiya:

Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda milliy qadriyatlar asosida tarbiyaviy kompetensiyalarni shakllantirishning pedagogik asoslari yoritilgan. Milliy qadriyatlarning mazmuni, ularning bola shaxsining shakllanishidagi roli hamda tarbiyaviy kompetensiyalarni rivojlantirishda samarali taʼlim-tarbiya metodlari tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida ilmiy adabiyotlar, pedagogik tajribalar, kuzatuv va suhbat metodlari asosida olingan natijalar muhokama qilinadi. Maqola maktabgacha taʼlim tashkilotlari pedagoglari uchun amaliy ahamiyatga ega.

Kalit soʻzlar: Milliy qadriyatlar, tarbiyaviy kompetensiya, maktabgacha yosh, maʼnaviy tarbiya, oila, xalq ogʻzaki ijodi, pedagogik jarayon, madaniy meros, milliy oʻyinlar, taʼlim-tarbiya.

Аннотация:

В статье рассматриваются педагогические основы формирования образовательных компетенций у детей дошкольного возраста на основе национальных ценностей. Анализируются содержание национальных ценностей, их роль в формировании личности ребёнка, а также эффективные педагогические методы развития образовательных компетенций. В процессе исследования обсуждаются полученные на основе научной литературы результаты, педагогического эксперимента, методов наблюдения и интервьюирования. Статья имеет практическое значение для педагогов дошкольных образовательных организаций.

Ключевые слова: национальные ценности, образовательные компетенции, дошкольный возраст, духовное воспитание, семья, народное устное творчество, педагогический процесс, культурное наследие, национальные игры, воспитание.

Abstract:

This article discusses the pedagogical foundations of the formation of educational competencies in preschool children based on national values. The content of national values, their role in the formation of the childʼs personality, and effective educational methods for the development of educational competencies are analyzed. In the process of research, the results obtained based on scientific literature, pedagogical experiments, observation and interview methods are discussed. The article is of practical importance for teachers of preschool educational organizations.

Keywords: National values, educational competencies, preschool age, spiritual education, family, folk oral art, pedagogical process, cultural heritage, national games, education.

Kirish

Bugungi kunda taʼlim tizimida oʻquvchilarning maʼnaviy-axloqiy tarbiyasini shakllantirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Maktabgacha taʼlim davri bolaning shaxs sifatida shakllanishi uchun

--⊱⊱ 96 ⊰⊰-- eng muhim bosqich hisoblanadi. Shu bois, milliy anʼanalar asosida tarbiya berish ularning milliy gʻururi, qadriyatlarimizga hurmati va vatanparvarlik tuygʻularini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.

Milliy anʼanalar – millat hayotining turli sohalarida namoyon boʻladigan tushunchalar, belgilar, xususiyatlar, qadriyatlar, faoliyat turlari, odatlar va xislatlarning avloddan avlodga oʻtishi hamda meros boʻlib qolishini ifodalovchi tushuncha. Milliy anʼanalar umuminsoniy anʼanalarning bir millat darajasida namoyon boʻlishidir. Ular orqali har bir millatning muayyan davrdagi oʻziga xos xususiyat, hayot tarzi, madaniyati, fani, adabiyoti va boshqa sohalardagi erishilgan natijalar va yutuqlari boshqa davrda yashayotgan avlodlarga yetkaziladi. Milliy anʼanalar rang-barangdir. Ularda har bir millatga xos xususiyatlar namoyon boʻladi. Masalan, butun dunyo xalqlariga xos mehmondoʻstlik anʼanasi oʻzbeklarda boshqa xalqlardan farq qiladi. Milliy anʼanalar millatni birlashtirish avlodlararo vorislikni taʼminlash vositasidir. Muayyan milliy anʼanalarni bajarishda kishilar ijtimoiy kelib chiqishidan qatʼi nazar, bir xilda harakat qiladi. Milliy anʼanalarda millatning betakrorligi, millat hayotining oʻziga xosligi, vorislikning muhim milliy jihatlari namoyon boʻladi.

Maktabgacha taʼlim yoshidagi tarbiyalanuvchilarni milliy qadriyatlar asosida tarbiyalash ularning dunyoqarashi va tarbiyaviy kompetensiyasiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.

Tarbiyaviy kompetensiya — bu bolaning oʻzini tutish madaniyati, ijtimoiy munosabatlar, axloqiy meʼyorlarga amal qilish va milliy qadriyatlarga asoslangan xulq-atvorni namoyon etish qobiliyatidir.

Maktabgacha yoshdagi bolalarda tarbiyaviy kompetensiyalar quyidagi koʻrinishlarda namoyon boʻladi:

1. Axloqiy kompetensiya – hurmat, poklik, mehribonlik, adolatga rioya qilish.

2. Madaniy kompetensiya – milliy bayramlar, anʼanalar, milliy kiyim va oʻyinlar haqida tushunchaga ega boʻlish.

3. Ijtimoiy kompetensiya – jamoada ishlash, hamkorlik, doʻstlarga mehrli boʻlish.

4. Kommunikativ kompetensiya – odobli gaplashish, salomlashish, minnatdorchilik bildirish.

Bu kompetensiyalar bolaning jamiyatga moslashuvida muhim rol oʻynaydi.

Adabiyotlar tahlili va tadqiqot metodikasi

Milliy qadriyatlar masalasi koʻplab ilmiy-pedagogik manbalarda yoritilgan. Sharq mutafakkirlari — Ibn Sino, Alisher Navoiy, Ahmad Donish — bolani maʼnaviy tozalikka, halollik, mehr-oqibat va tarbiyaga asoslangan shaxs sifatida kamol toptirishni eng muhim vazifa deb bilgan. Zamonaviy olimlar (O. Hasanboeva, N. Raxmonov, S. Nishonova va boshqalar) milliy qadriyatlarni maktabgacha taʼlim tizimiga integratsiya qilish orqali bolalarda ijtimoiy moslashuv, madaniy identifikatsiya va maʼnaviy kompetensiyalar rivojlanishini taʼkidlaydilar.

Oʻtgan yillardagi ilmiy izlanishlarda xalq ogʻzaki ijodi, milliy oʻyinlar va anʼanaviy marosimlar bolalarning ruhiy-emotsional rivojlanishida ijobiy taʼsir koʻrsatishi qayd etilgan. Shuningdek, UNESCOning 2019-yilgi tavsiyalarida ham madaniy meros va milliy qadriyatlarni bolalikdan oʻrgatish insoniyatning umumiy maʼnaviy barqarorligiga xizmat qilishi taʼkidlangan.

Tadqiqot jarayonida quyidagi metodlardan foydalanildi:

1. Kuzatuv – maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiyalanuvchilarning xulq-atvori, muloqoti, oʻzaro munosabati va oʻyin jarayonlaridagi faolligi kuzatildi.

2. Suhbat – tarbiyachilar, ota-onalar va bolalar bilan qisqa suhbatlar oʻtkazilib, milliy qadriyatlar bilan bogʻliq tarbiyaviy faoliyatning holati oʻrganildi.

--⊱⊱ 97 ⊰⊰--

3. Pedagogik tajriba – tajriba-sinov mashgʻulotlari orqali milliy oʻyinlar, ertaklar, xalq qoʻshiqlari va anʼanaviy bayramlar asosida tarbiyaviy kompetensiyalarni rivojlantirish amaliyoti sinovdan oʻtkazildi.

4. Adabiyotlarni oʻrganish – mavzuga oid ilmiy maqolalar, monografiyalar, davlat dasturlari va metodik qoʻllanmalar tahlil qilindi.

5. Tahlil va umumlashtirish – olingan maʼlumotlar solishtirilib, ilmiy xulosalar chiqarildi.

Adabiyotlar tahlili shuni koʻrsatadiki, milliy qadriyatlar vositasida tarbiyaviy kompetensiyani shakllantirish maktabgacha taʼlim tizimida asosiy pedagogik muammolardan biri boʻlib, uni ilmiy asosda oʻrganish muhimdir.

Muhokama va natijalar

Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun milliy qadriyatlar nafaqat tarbiyaviy, balki ijtimoiy-psixologik rivojlanishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi.Milliy qadriyatlarning tarbiyaviy taʼsiri quyidagilarda namoyon boʻldi:

Axloqiy kompetensiyaning rivojlanishi – bolalarda halollik, hurmat, poklik, mehribonlik kabi sifatlar barqarorlashdi.

Madaniy identifikatsiya mustahkamlandi – bolalar milliy kiyimlar, milliy taomlar, anʼanalar, bayramlar va urf-odatlar haqida boshlangʻich tasavvurlarga ega boʻldilar.

Ijtimoiy kompetensiyalar shakllandi – milliy oʻyinlar jamoada ishlash, navbat kutish, hamkorlik qilish kabi koʻnikmalarni rivojlantirdi.

Nutq va muloqot madaniyati yaxshilandi – xalq ertaklari, hikoyalar va maqollar bolalarda toʻgʻri gapirish, odobli muloqot qilishni rivojlantirdi.

Emotsional-intellektual rivojlanish faollashdi – xalq ijodi va sanʼati bolaning tasavvurini, his-tuygʻularini va estetik didini kuchaytirdi.

Xulosa

Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, maktabgacha yoshdagi bolalarda milliy qadriyatlar asosida tarbiyaviy kompetensiyalarni shakllantirish — ularning shaxs sifatida kamol topishida hal qiluvchi omillardandir. Xalq ogʻzaki ijodi, milliy oʻyinlar, anʼanalar, marosimlar, milliy sanʼat unsurlarini mashgʻulotlarga integratsiya qilish bolalarda axloqiy, ijtimoiy, madaniy va kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantiradi. Milliy qadriyatlar asosida tashkil etilgan mashgʻulotlar oddiy darslarga nisbatan bolalarda koʻproq qiziqish uygʻotadi.Ota-onalar bilan hamkorlik kuchaysa, tarbiyaviy natijalar yanada barqaror boʻladi.Milliy qadriyatlarni oʻrgatish jarayonida koʻrgazmalilik, oʻyin texnologiyalari va amaliy faoliyat yuqori samara beradi.Bu esa,bolaning maʼnaviy barqarorligi,milliy oʻzligini anglash,jamiyatda munosib oʻrin egallash, keng dunyoqarashga ega boʻlish uchun mustahkam poydevor yaratadi.Shu bois maktabgacha taʼlim tizimida milliy qadriyatlar asosidagi tarbiyaviy faoliyatni zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilan uygʻunlashtirish muhim amaliy ahamiyatga ega.