МЕДИА МАТНЛАРИ САРЛАВҲАЛАРИДАГИ ЗАМОНАВИЙ ТЕНДЕНЦИЯЛАР

ТЕНДЕНЦИЯЛАР

Сеитназарова Гулжаҳан Суханатдиновна,

Қорақалпоқ давлат университети катта ўқитувчиси,PhD.

Жақсимуратова Гулжаҳан Женисбай қизи,

Қорақалпоқ давлат университети студенти

АННОТАЦИЯ

Мазкур мақолада журналистик матннинг таъсирчанлигини таъминлайдиган бирламчи восита – сарлавҳалар ҳақида сўз боради. Шунингдек, Қорақалпоғистонда чоп этиладиган маҳаллий даврий нашрларда фойдаланилган сарлавҳаларнинг қандай вазифаларни бажарганлигини ва уларнинг хусусиятларига тўқталган.

Калт сўзлар: сарлавҳа, хабар бериш, реклама қилиш, ишонтириш, кўрсатма бериш, мурожаат қилиш вазифаси, прецедент матн яратиш.

Медиа матнларига диққат қаратишнинг ва таъсирчанликни таъминлашнинг унсурлари кўп. Шулар орасидаги энг аҳамиятли ва бирламчи воситалардан бири – сарлавҳа ҳисобланади. «Сарлавҳа – ўқувчи-газетхон билан нутқий алоқа боғлаш (контакт яратиш)нинг ниҳоятда муҳим ва бирламчи воситасидир. У қанчалик жозибали бўлса, алоқа боғлаш ҳам шунчалик тез ва самарали бўлади. Салавҳа – газета саҳифасининг юзи, қиёфаси»[1]. Сарлавҳалар асосан, «уч вазифани бажаради. Булар: мақолани номлаш, мақола мазмунини билдириш ҳамда реклама қилиш вазифаларидир»[2]. Шу билан бирга, айрим тадқиқотчилар газета саҳифаларида сарлавҳалар «аташ, фарқлаш, хабар бериш, реклама қилиш, ишонтириш, кўрсатма бериш, изоҳлаш, ташвиқ ва мурожаат қилиш»[1] каби вазифаларни ҳам бажариши мумкинлигини таъкидлашган.

Мазкур таснифлар асосида Қорақалпоғистонда чоп этиладиган маҳаллий даврий нашрларда фойдаланилган сарлавҳаларнинг қандай вазифаларни бажарганлигини ўргандик. Таҳлил натижалари ичидан кўп ишлатилган сарлавҳаларни келтирамиз:

– хабар бериш вазифаси: «Жаслар – таңлаўда» (ҚЖ, 2017, 19 январь), «Жеңимпаз шаңарақ «Жүзимбағ»тан» (ЕҚ, 2019, 10 август), « «Зайнабтың машинасы екеў болды» (ҚЖ, 2018, 8 март), «Мойнақтан 200 километр алыста – Аралдың қурыған ултанында душшы суў табылды» (ЕҚ, 2019, 29 январь);

– реклама қилиш вазифаси: «Жоқ жемистиң өзи жоқ» (ҚЖ, 2018, 24 май), «Халық банк халқ хызметинде» (ҚЖ, 2021, 24 июнь), «Китап оқып «SPARK» минген Нурсулыў» (УЖ, 2019, 8 январь);

– ишонтириш вазифаси: «Өнер ҳеш ўақытта жерде қалдырмайды» (ҚЖ, 2017, 19 январь), «Мийнет – даңққа бөлейди» (ҚЖ, 2020, 17 сентябрь), «Интенсив бағ – мол дәрамат дереги» (ЕҚ, 2017, 18 апрель), «Үй қапталы қыйтақ жерлери – күн-көрис дереги» (ЕҚ, 2019, 6 июль);

– кўрсатма бериш вазифаси: «Аў мылтық – өзиңе жаў мылтық» (ҚЖ, 2017, 4 май), «Жол қағыйдасы - өмир пайдасы» (ЕҚ, 2018, 3 май), «Бала саламат өссин десеңиз» (ҚЖ, 2020, 27 август), «Өрт – бийпәрўалықты кеширмейди» (ЕҚ, 2017, 5 январь), «Есиктен кирип шыққанда бәле жоқ» (ЕҚ, 2016, 4 июнь);

– мурожаат қилиш вазифаси: «Бизди мини роботлар басқара ма?» (ҚЖ, 2018, 11 октябрь), «Санитария шыпакериның ўазыйпасы неден ибарат?» (ЕҚ, 2017, 12 январь), «Мәскүнемшилик ҳаялларға тән пазыйлет пе?» (ҚЖ, 2018, 28 июнь), «Үрп-әдет пе яки артықша дәбдебе ме?» (ҚЖ, 2017,17 апрель) ва бошқ.

Соҳа мутахассисларнинг таъкидлашича, таъсирчанликни ошириш мақсадида сарлавҳада ибора, мақол, шиор, шеър, иқтибос ва бошқа турдаги «прецедент матндан фойдаланиш чорловчи вазифасини бажариши ҳам мумкин»[3]. Қуйида газета материалларига сарлавҳа учун танланган прецедент матнлар қуйидагича:

– иборалар: «Жаслардың бос ўақты, душпанның ис ўақты» (ЕҚ, 2017, 10 январь), «Шымшық сойса да қассап сойсын» (ҚЖ, 2018, 15 февраль), «Ҳаял бахты – жәмийет бахты» (ҚЖ, 2017, 27 апрель), «Бүкирди гөр дүзейди..» (ЕҚ, 2020, 9 декабрь), «Бесик баласы бес түлер» (УЖ, 2017, 10 июнь);

– мақоллар: «Китап – билим булағы» (ҚЖ, 2021, 27 август), «Суў қәдирин суўшы билер» (УЖ, 2018, 5 май), «Биреўди көрип шүкир етерсең…» (ҚЖ, 2020, 29 октябрь), «Қызға қырық үйден тыйыў…» (ҚЖ, 2021, 25 март), «Жүзден жүйрик, мыңнан тулпар» (ҚЖ, 2017, 18 май), «Жақсының жақсысын айт…» (ҚЖ, 2018, 11 октябрь);

– шиорлар: «Жаңа Өзбекстан – жаңаша дүньяқарас» (ҚЖ, 2020, ноябрь), «Адам саўдасы – дәўир машқаласы» (ЕҚ, 2019, 16 февраль), «Теңиз шегинбекте, лекин инсан шегинбейди» (ЕҚ, 2019, 24-26 январь), «Өзбекстан жаслары бузғыншы идеяларға қарсы» (ҚЖ, 2018, 11 октябрь);

– шеър: «Сол гөззал бәҳәрим ядыма түсти» (ҚЖ, 2018, 8-февраль), «Айт Сен Әжинияздың қосықларынан» (ЕҚ, 2017, 27 апрель), «Нақылларың шағып көрсем мағыздан…» (ҚЖ, 2020, 12 ноябрь), «Қызың Зульфия болсын, шайыра болсын» (ҚЖ, 2021, 11 март);

– иқтибос: «Мәденият Мойнақтан басланады…» (ЕҚ, 2019, 2 апрель), «Жаңа Өзбекистан – жаңа ренессанс» (ҚЖ, 2021, 27 май), «Тилге итибар – елге итибар» (ЕҚ, 2019, 27 июль), «Тил жасаса – миллет жасайды» (ҚЖ 2020, 26 ноябрь), «Жаслар – Өзбекстанның ең үлкен байлығы, бийбаҳа ғәзийнеси» (ҚЖ, 2021, 1 январь)

Шунингдек, ижодкорлар ўзларининг услуби ва маҳоратидан келиб чиқиб, сўз, сўз бирикмаси, гап, сўроқ гап, фразеологизмлардан сарлавҳа қуйишда ишлатади. Улар қаторида қуйидаги кўринишга эга сарлавҳалар ҳам аудитория эътиборини тортишнинг бир усули саналади.

Ж еңис С Өз

олын алмағын

арытқан езиў

аўынгер әният

Сарлавҳалар стилистикаси бўйича шуни айтиш жоизки, сарлавҳа танлашда ҳам ҳар бир журналистнинг ўз услуби бор. Хусусан, катта авлод журналистларидан Шарап Уснатдинов ўз асарларига сарлавҳа қуйишда асосан, ҳаётий тажрибасига суянади. Масалан, «Көргенлерим ҳәм кеўилдегилерим»[4] бадиий-публицистик тўпламига кирган асарларида «Сәлемлер сатын болмасын», «Аңсатлық пенен «Аңсатбаев» бола алмайсаң» каби сарлавҳалар танланган. Журналист Тамара Машарипова ижодига оддийлик хос. Унинг «Өзимди излеймен»[5] публицистик мақолалар тўпламидаги қуйидаги сарлавҳали материалларида умр манзаралари маҳорат билан ёзилган: ««Умытшақ аўырыўдың» умытылмас докторы», «Жүреги де, қолы да таза адам», «Жеңил санааттың аўыр машқалалары», «Ийт таластырсам да, бала-шағамды бағаман».

«Қарақалпақстан жаслары»нинг қалами ўткир журналистлари Арухан Турекеева ва Гулнара Турдишоваларнинг сарлавҳа танлаш маҳорати газетанинг ҳар бир сонида кўзга ташланади. Жумладан, А.Турекеева ижтимоий муаммоларни кўтариб чиқишда муаммонинг асл моҳиятини сарлавҳада акс эттиради. Журналист Гулжаҳан Тажетдинова сарлавҳани асосан савол ва мурожаат шаклида қўлланади. Яъни «Баслаўыш класста ким оқытты ямаса биринши муғаллим ҳаққында қашан айтамыз?!» (УЖ, 2018, 10 ноябрь), «Вальютчик»лер кимлердиң хызметинде?» (УЖ, 2018, 6 октябрь) ва бошқ.

Хулоса сифатида айтиш мумкинки, журналист услуби оператив, қизиқарли, кенг қамровли, катта аудиторияга тушунарли бўлишини талаб этади. Шунингдек, у актуал ва тезкор бўлиши ҳам керак. Шу сабабдан ҳам, газета материалларида таъсирчанликни таъминлашда сарлавҳа қуйиш, маълумот етказишнинг оптимал йўлини топиш ва аудитория қизиқишини рағбатлантириш омиллари ҳар бир асарда биринчи ўринга чиқади.

Фойдаланилган адабиётлар

1. OAVda yozma matn. Nutq va munozara: O’quv qo’llanma / S.Shomaksudova, M. Israil. ― T.: IQTISOD-MOLIYA, 2018. ― Б.52.

2. Тошмуҳамедова Л. Сарлавҳа услубияти. Ўқув қўлланма. ― Т.: Университет, 2012. ― Б.9.

3. Бакиева Г.Х., Тешабаева Д.М. Оммавий ахборот воситалари тили. Журналистлар учун ўқув қўлланма. ― Т.: 2019. ― Б. 93.

4. Уснатдинов Ш. Көргенлерим ҳәм кеўилдегилерим. ― Н.: Қарақалпақстан, 2009. ― Б.264.

5. Машарипова Т. Өзимди излеймен…. ― Т.: EXTREMUM PRESS, 2011. ― Б.168.