OʻZBEKISTONDA IJTIMOIY SOHANI MOLIYALASHTIRISHNING OʻZIGA XOS XUSUSIYATLARI

XOS XUSUSIYATLARI

Mamataliyev Isroil Musurmanovich

Termiz iqtisodiyot va servis universiteti

Iqtisodiyot ta’lim yo’nalishi magistranti

Ilmiy rahbar: dotsent i.f.f.d Akbarov B.U

ANNOTATSIYA

Ushbu ilmiy maqola Oʻzbekiston Respublikasida ijtimoiy soha (taʼlim, sogʻliqni saqlash, madaniyat, ijtimoiy himoya)ni moliyalashtirish tizimining institutsional va iqtisodiy jihatlarini oʻrganishga bagʻishlangan. Tadqiqotning asosiy maqsadi mustaqillikdan keyingi davrda shakllangan moliyalashtirish mexanizmlarini tahlil qilish, ularning samaradorligini baholash va joriy muammolarni aniqlash asosida takomillashtirish yoʻnalishlarini ishlab chiqishdan iborat. Maqolada Oʻzbekistonning ijtimoiy siyosati va byudjet tizimining transformatsiyasi kontekstida davlat byudjeti, xalqaro grantlar, xayriya fondlari va davlat-xususiy sherikligi kabi turli moliyaviy manbalarning oʻzaro munosabati tahsil qilinadi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, moliyalashtirishning markazlashganligi, resurslarning notekis taqsimlanishi va natijaga yoʻnaltirilgan byudjetlashtirish tamoyilining etarli darajada joriy etilmaganligi asosiy kamchiliklar hisoblanadi. Taklif etilgan yechimlar institutsional islohotlar, mahalliy byudjetlarning imkoniyatlarini kengaytirish, shaffoflikni oshirish va nogʻaraziy sektorni ragʻbatlantirishga qaratilgan.

Kalit soʻzlar: Ijtimoiy soha moliyalashtirishi, byudjet siyosati, ijtimoiy xarajatlar, davlat-xususiy sheriklik, natijaga yoʻnaltirilgan byudjet, Oʻzbekiston, ijtimoiy himoya, taʼlim moliyasi, sogʻliqni saqlash moliyasi.

KIRISH

Ijtimoiy soha – har qanday davlatning barqaror rivojlanishi va aholi farovonligining asosiy koʻrsatkichi boʻlib, u taʼlim, sogʻliqni saqlash, madaniyat, sport va ijtimoiy himoya kabi hayotiylik ahamiyatiga ega boʻlgan xizmatlarni qamrab oladi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, reja iqtisodiyotidan bozor mexanizmlariga oʻtish jarayonida ijtimoiy sohani moliyalashtirish tizimini tubdan qayta qurish zarurati tugʻildi. Sovet davridagi markazlashgan, universal taqsimot modelidan samaraliroq, bozor va ijtimoiy adolat tamoyillarini uygʻunlashtirgan modelga oʻtish davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishiga aylandi.

Muammoning dolzarbligi: Oʻzbekiston iqtisodiy oʻsish sur'atlarini saqlab qolgan holda, aholining keng qatlamlariga sifatli va qulay ijtimoiy xizmatlarni taqdim etish masalasida muhim qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Bu qiyinchiklar, bir tomondan, cheklangan byudjet resurslari, ikkinchi tomondan, mavjud resurslardan samarasiz foydalanish, shuningdek, moliyaviy manbalarning xilma-xilligi va ularni boshqarish mexanizmlarining yetarli darajada ishlab chiqilmaganligi bilan bogʻliq.

Tadqiqotning magsadi: Oʻzbekistonda ijtimoiy sohani moliyalashtirishning zamonaviy holati, oʻziga xos xususiyatlari, muammolari va rivojlanish istiqbollarini kompleks tahlil qilish.

Tadqiqotning vazifalari:

1. Ijtimoiy sohani moliyalashtirishning asosiy manbalari va ularning evolyutsiyasini oʻrganish.

2. Moliyalashtirish tizimining institutsional tuzilishini tahsil qilish.

3. Samaradorlik, adolat va barqarorlik nuqtai nazaridan moliyalashtirish tamoyillarini tahlil qilish.

4. Aniqlangan muammolar asosida takomillashtirish chora-tadbirlarini ishlab chiqish.

Tadqiqotning uslubiy asosi: Tizimli yondashuv, qiyosiy tahlil, statistik maʼlumotlarni tahli qilish va meʼyoriy-huquqiy hujjatlarni oʻrganish.

1. ADABIYOTLAR SHARHI (LITERATURE REVIEW)

Ijtimoiy sohani moliyalashtirishga oid tadqiqotlar quyidagi asosiy yoʻnalishlarda rivojlangan:

Ijtimoiy xarajatlar iqtisodiyoti: Bu yoʻnalishda A. Sen, J. Stiglitz, P. Samuelson kabi iqtisodchilarning ishlari asosiy hisoblanadi. Ular davlat aralashuvining ijtimoiy adolat va farovonlikni taʼminlashdagi rolini, shuningdek, ijtimoiy xizmatlarning "jamoat tovari" sifatidagi xususiyatlarini oʻrganganlar. Bu nazariyalar Oʻzbekiston kontekstida byudjet mablagʻlarining ajratilishi uchun asos boʻla oladi.

Byudjet islohotlari va natijaga yoʻnaltirilgan byudjetlashtirish (RBB): Xalqaro amaliyotda (Jahon banki, OECD hisobotlari) davlat xarajatlarini boshqarishning zamonaviy usullari, xususan, natijaga yoʻnaltirilgan byudjetlashtirishga oʻtish tajribasi keng yoritilgan. Bu yondashuv Oʻzbekistonda amalga oshirilayotgan byudjet siyosati islohotlari uchun qimmatli manba hisoblanadi.

Rivojlanayotgan mamlakatlarda ijtimoiy moliyalashtirish: Lotin Amerikasi va Sharqiy Yevropa mamlakatlarining tajribasi (masalan, Bolgariya, Polsha, Braziliya) turli moliyaviy manbalarni (grantlar, DXS, mahalliy soliqlar) jalb qilish va ularni samarali boshqarish mexanizmlarini tahlil qilish imkonini beradi.

Oʻzbekiston kontekstidagi tadqiqotlar: Mahalliy olimlar (masalan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi iqtisodchilari, Oʻzbekiston moliya vazirligi ekspertlari) tomonidan ijtimoiy soha xarajatlarining dinamikasi, ularning YaIMdagi ulushi, shuningdek, taʼlim va sogʻliqni saqlash sohalaridagi aniq moliyaviy muammolar oʻrganilgan. Biroq, moliyalashtirishning barcha manbalarini qamrab oluvchi va ularning oʻzaro taʼsirini tahsil qiluvchi kompleks tadqiqotlar hozircha kam.

Ushbu maqola adabiyotdagi mavjud boʻshliqni – yaʼni Oʻzbekistonning oʻziga xos institutsional muhitida turli moliyaviy manbalarning integratsiyasi va ularning samaradorligini baholash masalasini yoritishga qaratilgan.

2. METODOLOGIYA

Tadqiqot quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlar va usullar asosida amalga oshirildi:

1. Tizimli yondashuv: Ijtimoiy sohani moliyalashtirishni butun bir tizim sifatida, uning tarkibiy qismlari (qonunchilik bazasi, institutlar, moliyaviy oqimlar, natijalar) va tashqi muhit (iqtisodiy, demografik, siyosiy omillar) bilan oʻzaro aloqadorligida oʻrganish.

2. Statistik tahlil: Oʻzbekiston Respublikasining Davlat statistika qoʻmitasi, Moliya vazirligi, Jahon banki va Xalqaro valyuta fondining ochiq maʼlumotlar bazalaridagi rasmiy statistik maʼlumotlardan foydalanildi. Ijtimoiy maqsadli xarajatlarning YaIM va umumiy byudjet xarajatlari ichidagi ulushi, ularning oʻsish sur'atlari, aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan xarajatlar dinamikasi tahlil qilindi. Maʼlumotlarni qayta ishlash va vizuallashtirishda MS Excel dasturidan foydalanildi.

3. Qiyosiy tahlil: Oʻzbekistonning moliyalashtirish koʻrsatkichlari Markaziy Osiyo mamlakatlari (Qozogʻiston, Qirgʻiziston) va rivojlanish darajasi yaqin boʻlgan boshqa davlatlar parametrlari bilan solishtirildi. Bu oʻziga xos xususiyatlarni va umumiy tendensiyalarni ajratib koʻrsatishga imkon berdi.

4. Meʼyoriy-huquqiy tahlil: Oʻzbekiston Respublikasining "Byudjet kodeksi", "Taʼlim toʻgʻrisida", "Sogʻliqni saqlash toʻgʻrisida" gi qonunlari, Prezident farmonlari va qarorlari, shuningdek, ijtimoiy sohani moliyalashtirishni tartibga soluvchi normativhuquqiy hujjatlar tahlil qilindi.

5. Tavsiflovchi usul: Olingan barcha maʼlumotlar va tahlillar tizimlashtirilib, izohlandi va umumlashtirildi.

Tadqiqot chegaralari: Tadqiqot asosan 2017-2023 yillardagi maʼlumotlar asosida amalga oshirilgan. Ijtimoiy sohaning barcha tarmoqlari umumiy jihatdan koʻrib chiqilsa-da, eʼtibor moliyalashtirish mexanizmlarining oʻziga xos xususiyatlariga qaratilgan.

3. NATIJALAR VA MUHOKAMA (RESULTS AND DISCUSSION)

3.1. Moliyalashtirish manbalarining tarkibi va evolyutsiyasi

Oʻzbekistonda ijtimoiy sohani moliyalashtirish manbalari diversifikatsiyalashish jarayonida. 1990-yillarda deyarli yagona manba davlat byudjeti boʻlsa, hozirgi kunda beshta asosiy manba ajralib turadi:

• Markaziy davlat byudjeti (asosiy, dominant manba; taʼlim va sogʻliqni

saqlash xarajatlarining 70% dan ortigʻi).

• Mahalliy byudjetlar (tadbirkorlik subyektlaridan undiriladigan soliqlar

va davlat yordami hisobiga; aholiga yaqin boʻlgan obyektlarni taʼmirlash, madaniyat

va sport tadbirlarini moliyalashtirish).

• Xalqaro moliyaviy institutlar grantlari va kreditlari (infratuzilma

loyihalari, texnik yordam, malaka oshirish dasturlari; ayniqsa, sogʻliqni saqlash

sohasida sezilarli).

• Xayriya fondlari va nodavlat notijorat tashkilotlari** (koʻproq maqsadli,

loyihaviy yordam, ijtimoiy himoya sohasida faol).

• Jamoatchilik mablagʻlari va toʻlovlar (qoʻshimcha tibbiy xizmatlar,

qoʻshimcha taʼlim xizmatlari, maktabgacha va maktabdan tashqari taʼlim).

3.2. Asosiy muammolar va ularning sabablari

1. Markazlashganlik va notekislik: Asosiy qarorlar va resurslar markazda toʻplanganligi sababli, hududiy va mahalliy ehtiyojlar toʻliq hisobga olinmaydi. Natijada, Toshkent va yirik shaharlar bilan chekka qishloq hududlari oʻrtasida xizmatlar sifati va mavjudligi jihatidan katta tafovut mavjud.

2. Kirish-kelir mexanizmining sustligi: Muassasalar faoliyati natijalari (masalan, talabalar bilim darajasi, bemorlarning sogʻayish koʻrsatkichlari) ularga ajratiladigan mablagʻ miqdori bilan bevosita bogʻlanmagan. Bu "xarajat qilish uchun xarajat qilish" mentalitetini kuchaytiradi.

3. Xususiy sektor va NNTlarning cheklangan roli: Qonuniy cheklovlar, soliq imtiyozlarining yetishmasligi va davlat monopoliyasi xususiy va nodavlat manbalarning salmogʻini sezilarli darajada pasaytiradi.

4. Korrupsiyaga moyillik va shaffoflikning pastligi: Mablagʻlarning harakatlanishi va ularga sarflanishi boʻyicha ochiq maʼlumotlarning etishmasligi samaradorlikni pasaytiradi va noqonuniy amaliyotlar uchun zamin yaratadi.

3.3. Takomillashtirish yoʻnalishlari

Yuqoridagi muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi choralar majmuasi taklif etiladi:

1. Institutsional islohot: Ijtimoiy soha muassasalariga kengroq moliyaviy va maʼmuriy mustaqillik berish, ularni "xizmat koʻrsatuvchi provayder"ga aylantirish.

2. Natijaga yoʻnaltirilgan byudjetlashtirish (RBB) tamoyilini joriy etish: Mablagʻ ajratishni faoliyat koʻrsatkichlari (KPI) va aniq ijtimoiy natijalar (masalan, davolanish darajasi, bitiruvchilarning ishga joylashishi) ga bogʻlash.

3. Moliyaviy-manaviy diversifikatsiya siyosatini davom ettirish: Davlat-xususiy sherikligini ragʻbatlantirish, xayriya faoliyati uchun kengroq soliq imtiyozlari joriy etish, xalqaro grantlarni jalb qilishda faollikni oshirish.

4. Mahalliy byudjetlarning imkoniyatlarini haqiqiy kengaytirish: Hududlarga soliq solish va xarajatlarni rejalashtirishda koʻproq vakolatlar berish.

5. Raqamlashtirish va ochiqlik: Barcha ijtimoiy xarajatlar boʻyicha maʼlumotlarni ochiq portalda eʼlon qilish, aholining monitoring qilish imkoniyatini yaratish.

XULOSA

Oʻzbekistonda ijtimoiy sohani moliyalashtirish tizimi murakkab va dinamik rivojlanayotgan hodisadir. U oʻzida nafaqat iqtisodiy, balki chuqur ijtimoiy-siyosiy maʼnolarni anglatadi. Tizimning asosiy kuchli tomoni – unga davlat tomonidan ustuvor ahamiyat berilishi va byudjet ajratmalarining doimiy oʻsishidir. Biroq, moliyalashtirishning asosan markazlashganligi, mahalliy ehtiyojlarga mos kelmasligi va natijaga emas, balki xarajatlarga qaratilganligi asosiy zaif tomonlardir.

Kelajakdagi rivojlanish strategiyasi markazlashtirilgan rahbarlik bilan decentralizatsiyalashgan boshqaruv, davlat kafolati bilan bozor ragʻbatlantiruvchi mexanizmlar oʻrtasidagi muvozanatni topishga asoslanishi kerak. Natijaga yoʻnaltirilgan byudjetlashtirish, davlat-xususiy sherikligini kengaytirish, mahalliy byudjetlarni mustahkamlash va shaffoflikni oshirish – ana bu yoʻnalishlarda amalga oshiriladigan izchil islohotlar Oʻzbekistonning ijtimoiy sohasini moliyalashtirishni yanada samarali, adolatli va barqaror tizimga aylantirishga xizmat qiladi.

ADABIYOTLAR ROʻYXATI

1. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. (2023). Davlat byudjeti ijro etilishi toʻgʻrisida hisobot. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat statistika qoʻmitasi. (2023). Oʻzbekistonning ijtimoiy sohasi: Statistik maʼlumotnoma. 3. Jahon banki. (2022). Oʻzbekiston: Ijtimoiy xarajatlar samaradorligini oshirish. Hisobot. 4. OECD. (2020). Integrating Social Services for Vulnerable Groups. Paris: OECD Publishing. 5. Sen, A. (1999). Development as Freedom. Oxford University Press. 6. Mirziyoyev, Sh.M. (2020). Oʻzbekistonning yangi taraqqiyot strategiyasi. Toshkent: Oʻzbekiston. 7. Rasulov, A. (2021). Oʻzbekistonda byudjet siyosati islohotlari. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 3(2), 45-58. 8. Qurbonov, D. (2022). Taʼlim sohasini moliyalashtirishning zamonaviy modellari. Toshkent moliya instituti ilmiy axborotnomasi, 1(4), 22-30.