O‘ZBEKISTONNING SUG‘ORILADIGAN YERLAR SHAROITIDA KUZGI YUMSHOQ BUG‘DOYNING QIPChOQSUV NAVINING QIMMATLI-XO‘JALIK BELGILARI, BIOLOGIK VA SIFAT KO‘RSATKIChLARI

Qarshieva Umida Shukurovna; Mamarajabov Samandarbek Faxriddinovich

doi:10.66301/jusr.v2i2.4318

UDK: 631.521.633.11.631:52.

BELGILARI, BIOLOGIK VA SIFAT KO‘RSATKIChLARI

Qarshieva Umida Shukurovna

Termiz agrotexnologiyalar va innovatsion rivojlanish instituti “Agronomiya, qishloq

xo’jalik ekinlari selektsiyasi va urug’chiligi” kafedra v.b professori

Mamarajabov Samandarbek Faxriddinovich

Termiz agrotexnologiyalar va innovatsion rivojlanish instituti talabasi.

umidaqarshiyeva69@gmail.com

s.f.mamarajabov@gmail.com

Аннотация. Для создания высокоурожайных короткостебельных сортов озимой пшеницы, устойчивых к болезням и условиям внешней среды, и имеющих высокий потенциал продуктивности, необходимо изучение исходного материала на основе которого можно создавать новые селекционные сорта.

Ключевые слова:исходного материала, продуктивности, озимой пшеницы, сорта и сортообразцы, скрешивания.

Summary.The condusion was made on the opportunity of imposing mild wheat varieties at the expense of donor's undersized Valuable selection material was created on this basis concerning selection programmer for irrigated conditions of Uzbekistan.

Keywords.Initial material, selection, shear-wheel wheat, winter wheat, early ripeness, creating varieties

Mamlakatimizda yalpi don yetishtirishni ko‘paytirishning Don yetishtirishni ko‘paytirish davlatimiz iqtisodiyotining mustahkamlashning va oziq-ovqat havfsizligini yanada mustahkamlashda boshoqli don ekinlari, jumladan yumshoq bug‘doy hosildorligi va sifatini oshirish bugungi kundagi g‘allachilikning eng muhim ahamiyatga molik vazifalardan biri hisoblanadi.

O‘zbekistonda yalpi don yetishtirishni ko‘paytirishning asosiy yo‘li sug‘oriladigan yerlarda boshoqli don ekinlari hosildorligini keskin oshirishga katta e’tibor qaratilmoqda. So‘nggi yillarda respublikamiz g‘allakorlari 7 mln 128 tonna don yetishtirdilar.

Bug‘doy seleksiyasi rivojlangan davlatlarda mustaxkam kalta poyali bug‘doy navlarini yaratilishi va qishloq xo‘jaligiga joriy etilishi hosildorlikni oshirishda muhim omillaridan biri hisoblanadi. Ammo O‘zbekistonda bu yo‘nalishda o‘tkazilgan tadqiqotlarni yetarli deb bo‘lmaydi. Seleksionerlar oldiga kalta poyali, qimmatli belgi xususiyatlarga ega bo‘lgan genotiplarni yaratishda qimmatli belgilarga Rht genlarining ta’sirini o‘rganish ham ilmiy ham amaliy jihatidan katta ahamiyatga ega bo‘lib, ushbu yo‘nalishida ilmiy izlanishlar olib borish dolzarb vazifalardan biri xisoblanadi.

Tadqiqotning maqsadi. O‘zbekistonning sug‘oriladigan yerlar sharoitida kuzgi yumshoq bug‘doyning kalta poyali yotib qolishga, kasallik va zararkunandalarga chidamli, suv tanqisligi va turli ekstremal sharoitlarga bardoshli va hosildorligi yuqori navlarni yaratish, urug‘chilik tizimini takomillashtirish va rayonlashtirilgan “Qipchoqsuv” navini maqbul ekish normasi va o‘g‘itlash me’yorilarini aniqlash.

Tadqiqotning vazifalari: yumshoq bug‘doyning geografik kelib chiqishi turlicha bo‘lgan yumshoq bug‘doy jahon kolleksiyalari nav namunalarini dala va laboratoriya sharoitlarida nav namunalarini morfologik, biologik va qimmatli-xo‘jalik belgi va xususiyatlarini aniqlash; serhosil, yuqori sifatli qimmatli - xo‘jalik belgi va xususiyatlariga ega bo‘lgan kalta poyali yumshoq bug‘doy nav namunalarini tanlash; tashqi muhitning noqulay sharoitlariga chidamli bo‘lgan ertapishar duragaylar yaratish uchun otalik va ona juftlarini tanlash va chatishtirishlar o‘tkazish; boshlang‘ich manbalarni ajratib olish va tanlab olingan nav namunalaridan O‘zbekistoning sug‘oriladigan maydonlari uchun kalta poyali intensiv tipdagi bug‘doy navlarini yaratishda foydalanish; kalta poyalik genni tashuvchi donorlardan seleksiya jarayonida foydalanish; yumshoq bug‘doy seleksiyasini ilmiy asoslangan strategiyasini ishlab chiqish va yuqori don hosilini ta’minlab beradigan bug‘doy navlarini yaratish.

Tadqiqotning ob’ekti sifatida halqaro ilmiy markazlari ICARDA (International Center for Agricultural Research in the Dry Areas), International Maize and Wheat Improvement Center (CIMMYT, Meksika), Odessa seleksiyasi va genetika ITI (Ukraina), O‘simlikshunoslik ilmiy-tadqiqot instituti (Rossiya) Krasnodar qishloq xo‘jalik ilmiytadqiqot instituti, va I.G.Kalinenko nomidagi Butun Rossiya donli ekinlar ilmiy-tadqiqot institutlaridan olingan jahon kolleksiyasi nav namunalari.

Ilk bor sug‘oriladigan yerlar uchun yumshoq bug‘doyning yangi turli ekologikgeografik mintaqalarga mansub va kalta poyalikni tashuvchi genlarning ayrim qimmatli seleksion belgilarga ega bo‘lgan nav namunalari Samarqand va Jizzax viloyatining sug‘oriladigan yerlar sharoitida o‘rganilib, qimmatli xo‘jalik belgilariga (tashqi muhit noqulay omillariga sovuqqa, qurg‘oqchilikka, issiqlikka, kasalliklarga va yotib qolishga) chidamli bo‘lgan namunalar boshlang‘ich manba sifatida o‘rganlib, sug‘oriladigan yerlar sharoitiga mos nav namunalarini tanlab olingan hamda seleksiya jarayoniga tadbiq etilgan.

Tanlab olingan yumshoq bug‘doy navlari bilan seleksion va mahalliy navlar o‘rtasida duragaylash ishlari olib borildi va duragay tizmalaridan yangi “Qipchoqsuv” navi yaratildi. Olib borilgan tadqiqot natijasida yangi “Qipchoqsuv” navining hosildorligi 73,7-75,1 s/ga tashkil etib, rayonlashtirilgan boshqa kuzgi bug‘doy navlariga nisbatan 10-12 s/ga yuqori hosildor ekanligi aniqlandi. Yangi yaratilgan yumshoq bug‘doyning Kipchoqsuv navi (Marjon X K-429286) X Sanzar-8 ) duragay kombinatsiyasidan ko‘p qirrali yakka tanlash uslubida yaratilgan. Kipchoqsuv navi abiotik va biotik omillarga chidamli va nazorat Zamin1 navidan 2-3 kun ertapishar va hosildorligi 14-16 s/ga yuqori, sifatli hamda intensiv tipda kuzda ekishga mo‘ljallangan yumshoq bug‘doy. Nav issiqqa chidamli qishgi sovuqqa o‘rtacha bardoshli va kuzgi navlarga nisbattan yuqori hosilli.

Qipchoqsuv navi Don va dukkakli ekinlar ilmiy-tadqiqot instituti G‘allaorol ilmiytajriba stansiyasida (Marjon X K-429286) X Sanzar-8 ) duragay kombinatsiyasidan yakka tanlash usuli bilan yaratilgan.

Biologik tavsifi. Tur xili eritrospermum_ (_Triticum__aestivum). Biologik hayot tarzi ikki faslli (duvarak) nazorat Zamin-1 navidan 3-6 kun ertapishar Boshog‘i oq, tuxumsimon, boshoq uzunligi 9-12 sm qiltiqli, qiltig‘i boshoqqa parallel joylashgan , boshog‘i tukli boshoqdagi don soni 55-58,2 ta, doni kahrabo rangli, ovalsimon, don chuqurchasi o‘rtacha botiq, doni yaltiroq. O‘simlik bo‘yi 91.6-99,6 sm, poyasi mustahkam, somoni ichi to‘la, o‘rtacha qalinlikda yotib qolishga, sovuqqa, qurg‘oqchilikka, sariq va qo‘ng‘ir zang kasalliklariga chidamli, mahsuldor tup soni 5,2-6,0 dona, boshog‘i sinmaydi va doni to‘kilmaydi. Kuzda oktabr oyining ikkinchi o‘n kunligi, bahorda fevralning uchinchi o‘n kunligi va mart oyining birinchi o‘n kunligi hisoblanadi. Gektariga kuzda 5,0 mln. dona va bahorda 3 mln. dona unuvchan urug‘ hisobida.

Qipchoqsuv navining qimmatli-xo‘jalik belgilari, biologik va sifat ko‘rsatkichlari.

№ Ko‘rsatkichlar O‘lchov

birligi

Taklif

etilayotgan

nav

«Qipchoqsuv»

Nazorat

Rayonlash

gan nav

Zamin 1

Nazorat

navga

nisbatan

±

1 Boshoqlash

muddati

kun 17/ IV 25/ IV 20/ IV -

2 Hosildorligi s/ga 75,1 74,4 73,7 74,4

3 1000 dona don

vazni

g 43,1 46,6 48,0 45,9

4 Yotib qolishga

chidamliligi

ball 9 9 9 9

5 Mahsuldor

tuplanishi

dona 5,4 6,0 6,2 5,8

6 Kasallanishi

(sariq zang)

% R R R R

7 Don hajm

og‘irligi

g/l 772,2 776,4 780,1 776,2

8 Kleykovina

miqdori

% 30,1 31,8 32,3 31,4

9 Oqsil miqdori % 12,6 14,3 15,1 14,0

Tajribalarda Qipchoqsuv navining 1000 dona don vazni yillar bo‘yicha o‘rtacha 43,1 grammdan 48,0 grammgacha bo‘lib, nazorat naviga nisbatan 5,5 g yuqori bo‘lganligi, yotib qolishga chidamliligi 9 ballni tashkil etib, bu ko‘rsatkich nazorat navda 7 ballni tashkil etdi. O‘simlikning mahsuldor tuplanishi o‘rtacha 5,8 donani, nazorat navda esa bu ko‘rsatkich 4,8 donani tashkil etganligi kuzatildi. Qipchoqsuv navining sariq zang kasalligi bilan kasallanishi kuzatilmadi.

Don hajm og‘irligi Qipchoqsuv navida 776,2 g/l ni tashkil etib, bu ko‘rsatkich nazorat navida 768,3 g/l ni tashkil etganligi aniqlandi. Ushbu navda don tarkibidagi kleykovina miqdori o‘rtacha 31,4 % ni, nazorat navda esa bu ko‘rsatkich 30,5 % ni, oqsil miqdori ushbu navda o‘rtacha 14,0 % ni, nazorat navda esa 13,2 % ni tashkil etganligi aniqlandi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1. Umida Karshieva.Improvement of the system of breeding and seed production of soft wheat for irrigated lands of Uzbekistan.2023.

2. Т.Ш. Раббимов, У.Ш. Каршиева - Создание и отбор наиболее ценных для селекции образцов мягкой пшеницы из коллекции СИММИТ и ВИР. Вестник, 2002.

3. T.Xodjaqulov, U.Sh Qarshieva, J. Razoqov… Arpa seleksiyasida ertapishar nav va namunalarining ahamiyati/O‘zbekistonning janubiy hududlarida boshoqli don ekinlari seleksiyasi. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya. 2018.

4. Qarshieva U. Sh.Ekish va o‘g‘it me’yorlarining bug‘doyining “Qipchoqsuv” navining hosildorligiga ta’siri. Fan, innovatsion texnika va texnologiyalarning rivojlanish istiqbollari” 2023

5. Xursheda, R., Xalilov, N., & Umida, Q. (2023). SOYANING KELIB CHIQISH

TARIXI VA XALQ XO ‘JALIGIDAGI AHAMIYATI. PROSPECTS OF DEVELOPMENT

OF SCIENCE AND EDUCATION, 19(23), 329-332.

6. Shukurovna, Q. U., & Shodmonovich, A. S. (2023). KUZGI YUMSHOQ BUG

‘DOYNING «QIPCHOQSUV» NAVINING O ‘SISHI, RIVOJLANISHI,

HOSILDORLIGIGA EKISH VA O ‘G ‘IT ME’YORLARINING

TA’SIRI. AGROINNOVATSIYА, 1(1), 96-102.

7. Shukurovna, Q. U. (2023). YUMSHOQ BUG ‘DOY NAV VA TIZMALARINI

SELEKSIYA KO ‘CHATZORIDA QIMMATLI BELGI XUSUSIYATLARINI O

‘RGANISH. AGROINNOVATSIYА, 1(1), 46-49.

8. Juraev, D. T., Dilmurodov, S. D., Kayumov, N. S., Xujakulova, S. R., & Karshiyeva, U. S. (2023). Evaluating Genetic Variability and Biometric Indicators in Bread Wheat Varieties: Implications for Modern Selection Methods. Asian Journal of Agricultural and Horticultural Research, 10(4), 335-351.

9. Dzhiyanov, T. O., Turayev, M. H., & Karshiyeva, R. U. (2023, October). THE

INVERSE PROBLEM OF FINDING THE RETARDATION FACTOR a2 AND THE

DIFFUSION COEFFICIENT D IN A SUBSTANCE TRANSPORT EQUATION IN A

HOMOGENEOUS POROUS MEDIUM. In Proceedings of International Conference on Scientific Research in Natural and Social Sciences (Vol. 2, No. 10, pp. 51-56).

10. Rustamov, A. (2023). Тупроқ хоссалари ва ғўза ҳосилдорлигига кўкат ўғитларининг таъсири. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 28(28).

11. Qarshiyeva, U., Amirov, X., & Islamov, I. T. (2023). SURXONDARYO

VILOYATINING EKSTRIMAL OB-HAVO SHAROITIGA MOS BO ‘LGAN G ‘O

‘ZANING ISTIQBOLLI NAVLARINING QIMMATLI-XO’JALIK BELGILARI O

‘RGANISH. Science and innovation, 2(Special Issue 6), 365-367.

12. Qarshiyeva, U., Karimov, A., & Bekmuratov, F. (2023). TARIQ

NAVLARINING QIMMATLI BELGI XUSUSIYATLARI VA DON XOSILDORLIGINI O

‘RGANISH. Science and innovation, 2(Special Issue 6), 152-155.

13. Qarshiyeva, U., & Kubayeva, M. (2023). TEXNIK EKINLARGA ZARAR

KELTIRADIGAN ZARARKUNANDALARGA BIOLOGIK QARSHI KURASH

SAMARADORLIGI. Science and innovation, 2(Special Issue 6), 368-371.

14. Islamov, I. T., & Qarshiyeva, U. S. (2022). SURXONDARYO

VILOYATINING EKSTRIMAL OB-HAVO SHAROITIGA MOS BO’LGAN

G’O’ZANING ISTIQBOLLI INGICHKA TOLALI NAVLARI YETISHTIRISHNING

AHAMIYATI. PEDAGOGS jurnali, 16(2), 61-64.

15. Karshieva, U. (2022). IMPROVEMENT OF THE SYSTEM OF BREEDING

AND SEED PRODUCTION OF SOFT WHEAT FOR IRRIGATED LANDS OF

UZBEKISTAN. International Journal of Early Childhood Special Education, 14(7).

16. Джураев, Д. Т., Бегматов, Б. Э., Хужакулова, С. Р., & Каршиева, У. Ш.

(2023). ФЕНОЛОГИЧЕСКИЕ И БИОМЕТРИЧЕСКИЕ, ПОКАЗАТЕЛИ КАЧЕСТВА

ЗЕРНА И СОДЕРЖАНИЕ ЖЕЛЕЗА В ЗЕРНЕ СОРТОВ МЯГКОЙ ПШЕНИЦЫ. Life

Sciences and Agriculture, (2 (14)), 21-27.

17. Каршиева, У. Ш., Абдихаликова, Б. А., & Олтибоева, Ф. (2022).

ИЗУЧЕНИЕ МЯГКОЙ ПШЕНИЦЫ НА УСТОЙЧИВОСТЬ К БИОТИЧЕСКИМ

СТРЕССАМ В УСЛОВИЯХ УЗБЕКИСТАНА. Science and innovation, 1(1), 431-438.

18. Каршиева, У. Ш., & Абдихаликова, Б. А. (2020). ХАРАКТЕРИСТИКА

ХОЗЯЙСТВЕННО-ЦЕННЫХ ПРИЗНАКОВ ИЗУЧАЕМЫХ СОРТОВ И ЛИНИИ В

КОНКУРСНОМ СОРТОИСПЫТАНИЕ CHARACTERISTICS OF FARM-VALUABLE

TRAITS OF THE STUDIED VARIETIES AND LINES IN CONTEST VARIETY

TESTING. ББК 65.2 С56, 165.

19. СИДДИҚОВ, Р., УМИРОВ, Н., КАРШИЕВА, У., МАВЛОНОВ, Ж.,

ХУЖАКУЛОВА, Н., & МАХМУДОВ, К. М. Р. ЎСИМЛИКЛАР ҲИМОЯСИ.

20. Келдиярова, Х. Х., Каршиева, У. Ш., & Муинова, З. (2017). Влияние сроков посева на урожайность и качество зерна сортов пшеницы в условиях Самаркандской области. Научный журнал Учредитель: Башкирский государственный аграрный университет Основан в 2013 г., 142.

21. Каршиева, У. Ш., Келдиярова, Х. Х., & Абдухаликова, Б. А. (2018).

РЕЗУЛЬТАТЫ СЕЛЕКЦИИ ПШЕНИЦЫ В УЗБЕКИСТАНЕ. ИЗУЧЕНИЕ

ХОЗЯЙСТВЕННО-ЦЕННЫХ ПРИЗНАКОВ И СВОЙСТВ ПРЕСПЕКТИВНЫХ

СОРТОВ ПЩЕНИЦЫ. Актуальные проблемы современной науки, (6), 180-182.

22. Каршиева, У., Олтибоева, Ф., & Амонов, X. (2021). НАЗОРАТ ВА

РАКОБАТ НАВ СИНАШ МАЙДОНИДА УРГАНИЛГАН НАВ ВА ТИЗМАЛАРНИНГ

КИММАТЛИ БЕЛГИ ВА ХУСУСИЯТЛАРИ. Журнал естественных наук, 1(1).

23. Раббимов, Т. Ш., & Каршиева, У. Ш. (2002). Создание и отбор наиболее ценных для селекции образцов мягкой пшеницы из коллекции СИММИТ и ВИР. Вестник, (1), 75-76.

24. ХОДЖАКУЛОВ, Т., КАРШИЕВА, У., & КЕЛДИЁРОВА, Х. КАЛТА

ПОЯЛИ БУFДОЙ СЕЛЕКЦИЯСИ УЧУН БОШЛАНFИЧ МАНБА. МУЛОҐАЗА,

МУНОЗАРА.

25. Каршиева, У., Рахмонова, Х., & Амонов, Х. ЮМШОҚ БУҒДОЙ НАВ

НАМУНАЛАРИНИНГ ҚИШГА ВА СОВУҚҚА ЧИДАМЛИЛИГИ. ЎЗБЕКИСТОН

РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ФАНЛАР АКАДЕМИЯСИ ЎЗБЕКИСТОН

РЕСПУБЛИКАСИ ВЕТЕРИНАРИЯ ВА ЧОРВАЧИЛИКНИ РИВОЖЛАНТИРИШ

ҚЎМИТАСИ, 35.

26. Мавланов, Ж., & Шукуровна, Қ. У. (2023). ЛАЛМИКОР МАЙДОНЛАР

УЧУН ҚАТТИҚ БУҒДОЙНИНГ ҲОСИЛДОР НАВ НАМУНАЛАРИНИ

ТАНЛАШ. PROSPECTS OF DEVELOPMENT OF SCIENCE AND EDUCATION, 19(23),

117-119.

27. Шукуровна, Қ. У. (2023). Seleksiya uchun kalta poyali yumshoқ bugdoyning yotib қolishga chidamli nav namunalarini ўrganish. Journal of Universal Science Research, 1(10), 557-562.

28. ИБРАГИМОВ, П., ЭРГАШЕВ, Б., & ЭРГАШЕВА, С. КУЗГИ БУҒДОЙ

НАВ ВА ЛИНИЯЛАРИНИ РАҚОБАТ НАВ СИНОВИДА ЎРГАНИШ

НАТИЖАЛАРИ. ЎСИМЛИКЛАР ҲИМОЯСИ, 12.

29. Қаршибоев, Ҳ., & Нахалбоев, Ж. (2023). ҚАТТИҚ БУҒДОЙ

СЕЛЕКЦИЯСИ УЧУН ЁТИБ ҚОЛИШГА ЧИДАМЛИ НАВ ВА

ТИЗМАЛАР. Евразийский журнал медицинских и естественных наук, 3(4 Part 2), 35- 38.

30. Тошов, С., & Қаршиева, У. (2023). АРПА СЕЛЕКЦИЯСИДА КАСАЛЛИ

КЛАРГА ЧИДАМЛИ БОШЛАНГИЧ МАТЕРИАЛЛАРНИ ЯРАТИШ. Biologiyaning

zamonaviy tendensiyalari: muammolar va yechimlar, 1(3), 515-517.

31. Ходжақулов, Т., Қаршиева, У. Ш., Разоқов, Ж., & Турақулов, О. Х. (2018). Арпа селекциясида эртапишар нав ва намуналарининг аҳамияти/Ўзбекистоннинг жанубий ҳудудларида бошоқли дон экинлари селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологияларининг ҳолати ва ривожлантириш истиқболлари. Халқаро илмийамалий конференция. Қарши ш. In Халқаро илмий-амалий конференция. Қарши ш.– 2018 й.–Б (pp. 127-128).

32. Жўраев, Д. Т., & Қуйлийев, Н. Д. АРПАНИНГ ҚИММАТЛИ ХЎЖАЛИК

БЕЛГИЛАРИ ЮҚОРИ БЎЛГАН НАМУНАЛАРИНИ ТАНЛАШ. МАВЗУСИДА

РЕСПУБЛИКА ИЛМИЙ-АМАЛИЙ АНЖУМАНИ МАТЕРИАЛЛАРИ, 388.

33. Karshieva, U. Improving the System of Selection and Seed Production of Soft Wheat for Irrigated Lands of Uzbekistan. International Journal on Integrated Education, 2(6), 240-242.