PISTA OʻSIMLIGI ZAXIRALARI VA ULARNI KOʻPAYTIRISH CHORA TADBIRLARI

TADBIRLARI

Jo’rayeva Vazira Tuychiyevna

O’rmonchilik, dorivor o’simliklar va manzarali bog’dorchilik kafedrasi asisenti

Mamanazarova Marjona Rustam qizi

Dorivor o’simliklar yetishtirish va qayta ishlash ta’lim yo’nalishi 4-bosqich talabasi Annotatsiya: Mazkur maqolada pista oʻsimligining tabiiy zaxiralari, ularning hozirgi holati hamda kamayib borish sabablari yoritilgan. Shuningdek, pista plantatsiyalarini kengaytirish, ekin maydonlarini toʻgʻri tanlash, agrotexnik tadbirlarni takomillashtirish va seleksiya ishlarini rivojlantirish orqali pista zaxiralarini koʻpaytirish yoʻllari tahlil qilinadi. Maqolada pista oʻsimligining iqtisodiy va ekologik ahamiyati alohida taʼkidlanib, uni saqlab qolish va ko‘paytirishga doir ilmiy-amaliy tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: pista oʻsimligi, tabiiy zaxiralar, ko‘paytirish chora-tadbirlari, ekologik muvozanat, agrotexnik tadbirlar, ekin maydonlari, iqlim sharoiti, hosildorlikni oshirish, selektsion ishlar, ekologik ahamiyat, iqtisodiy foyda, barqaror qishloq xo‘jaligi.

Kirish.

Bugungi kunda dunyo miqyosida ekologik muvozanatni saqlash, tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish va ularni asrab-avaylash masalalari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Oʻsimlik dunyosi, xususan, dorivor va texnik ahamiyatga ega boʻlgan madaniy oʻsimliklar orasida pista (Pistacia vera) oʻsimligi alohida oʻrin tutadi. Pista oʻzining yuqori oziqaviy va davolovchi xususiyatlari, iqtisodiy foydasi hamda eksport salohiyati bilan qishloq xo‘jaligining istiqbolli yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston hududida pista asosan tog‘ oldi va tog‘ yonbag‘irlarida, quruq iqlimli hududlarda tabiiy holda o‘sadi. Biroq keyingi yillarda antropogen omillar, noto‘g‘ri foydalanish, iqlim o‘zgarishlari va boshqa salbiy holatlar sababli pista zaxiralari kamayib bormoqda. Bu esa uni sun’iy yo‘l bilan ko‘paytirish, plantatsiyalarni kengaytirish va ilmiy asoslangan agrotexnik tadbirlarni amalga oshirishni talab etadi. Mazkur maqolada pista oʻsimligining tabiiy zaxiralari, ularning hozirgi holati, kamayish sabablari va bu jarayonni oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar haqida so‘z yuritiladi. Shuningdek, pista yetishtirishda zamonaviy yondashuvlar, seleksiya ishlari, agrotexnika vositalaridan samarali foydalanish va barqaror qishloq xo‘jaligini rivojlantirishdagi o‘rni tahlil qilinadi. Asosiy qism. Pista oʻsimligi — quruq va issiq iqlim sharoitlariga moslashgan, uzoq umr ko‘ruvchi, mevasi yuqori qiymatga ega boʻlgan madaniy oʻsimliklardan biridir. U asosan O‘zbekistonning togʻoldi va togʻ yonbagʻirlarida, Surxondaryo, Qashqadaryo, Samarqand, Jizzax va Navoiy viloyatlarida uchraydi. Pista nafaqat oziq-ovqat sanoatida, balki farmatsevtika va kosmetika sohalarida ham keng qo‘llaniladi. Pista zaxiralarining holati va muammolari. So‘nggi yillarda pista oʻsimligining tabiiy zaxiralari sezilarli darajada kamaymoqda. Bunga sabab sifatida quyidagi omillarni ko‘rsatish mumkin: Yerni noto‘g‘ri ishlatish va o‘rmonlarning kesilishi; Iqlim o‘zgarishlari, qurg‘oqchilik va yer eroziyasi; Pista plantatsiyalarining yetarlicha parvarish qilinmasligi; Tabiiy o‘suvchi pista maydonlarining himoyasizligi va antropogen ta’sir. Bu holatni bartaraf etish uchun ilmiy yondashuvlarga asoslangan chora-tadbirlar zarur. Pista zaxiralarini ko‘paytirish chora-tadbirlari. Pista zaxiralarini ko‘paytirish va tiklash uchun quyidagi yo‘nalishlarda ish olib borilishi lozim: 1. Sun’iy plantatsiyalar tashkil etish: Pista yetishtirish uchun mos iqlimli va unumdor hududlar aniqlanib, zamonaviy agrotexnik usullar asosida yangi plantatsiyalar barpo etilishi lozim. 2. Seleksiya va ko‘paytirish texnologiyalari: Yuqori hosilli, qurg‘oqchilikka chidamli pista navlarini yaratish va ularni ko‘paytirish ishlari olib borilishi zarur. 3. Agrotexnik tadbirlarni qo‘llash: Suv tejovchi sug‘orish tizimlari (tomchilatib sug‘orish), organik o‘g‘itlar, zamonaviy texnika va texnologiyalardan foydalanish hosildorlikni oshiradi. 4. O‘rmon va pista zaxiralarini muhofaza qilish: Tabiiy pista o‘suv hududlarini muhofaza qilish, ularni qonuniy ravishda himoya ostiga olish orqali mavjud zaxiralarni saqlab qolish mumkin. 5. Ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish: Pista yetishtirishda tuproq-iqlim sharoitiga mos texnologiyalar ishlab chiqish va ularni amaliyotga tatbiq etish muhim ahamiyatga ega. 6. Aholini jalb qilish va iqtisodiy rag‘batlantirish: Fermer xo‘jaliklari, mahalliy aholi va tadbirkorlarni pista yetishtirishga jalb qilish orqali nafaqat zaxiralarni ko‘paytirish, balki yangi ish o‘rinlari yaratish ham mumkin. Xulosa: Pista oʻsimligi O‘zbekistonning tabiiy iqlim sharoitiga mos, iqtisodiy va ekologik jihatdan foydali hisoblangan qimmatli madaniy oʻsimliklardan biridir. Mavjud zaxiralarning kamayib borayotgani, ularni muhofaza qilish va ko‘paytirishga doir masalalarni dolzarb qilib qoʻymoqda. Pista plantatsiyalarini ko‘paytirish, agrotexnik tadbirlarni to‘g‘ri olib borish, seleksiya va ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish orqali nafaqat bu o‘simlikning zaxiralari tiklanadi, balki qishloq xo‘jaligi mahsuldorligi ham oshadi. Shuningdek, pista yetishtirish aholining bandligini taʼminlash, eksport salohiyatini oshirish va ekologik barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu boisdan, pista zaxiralarini ko‘paytirish bo‘yicha kompleks yondashuvlar asosida samarali chora-tadbirlarni amalga oshirish bugungi kunning ustuvor vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. Juraev, S. Sh. O‘simlikshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018. 2. Karimov, M. M. O‘rmon melioratsiyasi va ekologiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 3. Nazarov, A. A. Dorivor o‘simliklar va ularning xususiyatlari. – Samarqand: Zarafshon, 2019. 4. Qodirov, B. T. Agroekologiya asoslari. – Toshkent: Universitet, 2021. 5. Tursunov, Z. I. Pista yetishtirish texnologiyasi va agrotexnikasi. – Qarshi: Nasaf, 2022. 6. Akramova, D. R. O‘simliklar biologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017. 7. G‘afurov, M. X. Qishloq xo‘jaligida resurs tejovchi texnologiyalar. – Buxoro: Ilm ziyo, 8. Raxmatova, L. N. O‘zbekiston florasi va o‘simlik zaxiralari. – Toshkent: Fan, 2021. 9. FAO. Pistachio Production Manual. – Rome: Food and Agriculture Organization, 2016. 10. Ziyadullayev, N. T. Qurg‘oqchil hududlarda agrotexnologiyalar. – Nukus: Karakalpakstan, 2023.