QARAQALPAQSTANDA ERTE DÁWIRDEGI XALIQ MEDICINASI

QARAQALPAQSTANDA ERTE DÁWIRDEGI XALIQ MEDICINASI

Kungratbaev Azamat Allambergenovich

Berdaq atındaǵı QMU, stajyor oqıtıwshısı

Annotaciya: Qaraqalpaqstanda erte dáwirlerden xalıq medicinasıan paydalanıp kelingen. Bul ata-babalarımızdan qalǵan úlken tájribe bolıp, ol neshe mıń jıllar dawamında jıynalǵan. Kolonial dáwirde bolsa zamanagóy medicina kirip kelgeni menen jergilikli xalıqqa xızmet etilmesten, kolnizatorlar ózleri ushın alıp kelgen edi. Avtor usı maqalada Qaraqalpaqstandaǵı erte dáwirdegi xalıq medicinası haqqında sóz etedi.

Tayanısh sózler: Qaraqalpaqstan, xalıq medicinası, dárilik ósimlikler, medicinanıń rawajlanıwı, dástúriy medicina.

Qaraqalpaqstanda medicinanıń rawajlanıwı júdá eski dáwirlerge barıp taqaladi. Bul ilimde xalıq medicinasi dep atalip, júdá úlken bir dáwirdi óz ishine aladı. Alımlardıń anıqlawı boyınsha eń birinshi medicinalıq járdem kórsetiw Orta Paleolit dáwirinde neandertal adamlar alıp barǵan. Qaraqalpaqstan aymaǵında áyyemgi dáwir medicinası arxeologiyaliq dárekler hám grek-rim tariyxshılarınıń shıǵarmaları arqalı bizge málim.

Medicinanıń dinnen sál aldiniraq payda bolǵanı anıqlanǵan. Áyyemgi adamlar ashlıq, suw tasqını, jer silkiniw, suwıq, dawıl-dubeleyler hám jabayı (jırtqısh) haywanlardan qorganıw jolların izlegen. Nátiyjede olar judá ápiwayı, hár qıylı qorganıw quralların oylap tapqan, jasaw ushın baspana jáne kiyim-kenshekler islegen, miynet etiwge úyrenisken.

Uzaq waqitlar, uzliksiz hám sanali ráwishte miynet etiw menen shuǵıllanıw adamlardı tárbiyaladı, olarda jeke gigienalıq kónligiwlerdi payda etti. Adamlar jabayı haywanlardı awlaw, qolǵa úyretiw waqıtlarında, basqa qáwimler menen urıs aparıw payıtlarında jaradar bolǵan adamlarǵa birinshi, zárur medicinalıq járdem beriwdi meńgergen. Olar aǵıp atırǵan qandı toqtatıw, jaralardı tez pitip ketiwine járdem etiw, denege kirgen zatlardi alıp taslaw qusagan járdem turlerin úyrengen. Adamlar keyin ala ayırım ósimliklerdiń shıpalılıq qásiyetlerin bilip, olardı nawqaslanǵan adamlardı emlew waqtında qollangan.

Álbette, adamlardı emlew jumısları menen ózin de tábiyiy meyilligi bar, tálimtárbiya alǵan, uqibi bar adamlar shuǵıllanǵan. Basqa adamlar olardıń járdeminen keń paydalanǵan.Solay etip xalıq arasınan xalıq medicinasınıń wákilleri—táwipler jetilisip shıqqan.

Táwip (táwipshilik) ótmishte bir topar adamlardıń tiykargı kásibi bolǵan. Tabib (táwip) arab tilinde adamlardı emlew degen maǵanani bildiredi. Táwipler óz zamaniniń oqımıslı hám medicina tarawı boyınsha belgili dárejede bilimge iye adamlar esaplanǵan.

Orta ásirlerde házirgi Ózbekstan Respublikasi aymaǵında táwipshilik kásibi ádewir keń tarqalǵan hám jaqsi rawajlanǵanı málim. Haqiyqatin aytqanda Buxaradaǵi Samanidler kitapxanasi, Xorezmdegi Mamun ilimler Akademiyasi Orta Aziyada kóp sanli ilimlerdiń (medicina ilimininde) úyreniliwinde, rawajlanıwında hám keń tarqalıwında ulken rol oynaǵan.

Medicina usınday bir ilim, ol adam organizminiń salamatlıq hám kesellik táreplerin úyretedi, ol joǵaltilǵan salamatlıqtı tiklewge hám saqlawǵa tikkeley járdem etedi,—degen edi Ibn Sina.

Qaraqalpaqlar tariyxinda táwip, sınıqshı, emshi, qahhol (oculist), porxan h.t.b. atlar menen atalǵan xalıq medicinası boyınsha emlewshiler bolǵan. Olar xalıq arasında belgili bolıp, ózıniń xızmeti arqasında abırayǵa erisken. Olar hár túrli usıllar menen keseller dártine shıpa tapqan. XIX ásir aqırı XX ásir basında táwipshilik rawajlanǵan. Sırimbet (Moynaq rayonı), Bekmurat (Qońırat rayonı), Quleke (Shımbay rayonı) h.t.b táwipler tamır uslap, awiriwdiń túrin aniqlap, qan basımın páseytiw yamasa kóteriw arqalı, ósimlikten, haywanat góshinen, mayınan islengen dáriler menen kóplegen adamlardı emlegen[4:148].

Rossiyadan kelgen dáslepki vrachlardan P.A. Blagoveshenskiy 1884 –jılı Tórtkúl qalasına áskeriy wazıypasın atqarıw ushın kelgen. Onıń basshılıǵında 1887 – jıli 15 orınlıq emlewxana ashıladı, ol ketkennen keyin, 1888 – jılı I.I.Avdakushin, bunnan keyin Gabetin, soń Gorskiy, Shumeykolar boldı. Bıraq bular tek Tórtkúl qalasındaǵı hám onıń átirapındaǵı xalıqlardan tısqarıda tiyisli medicinalıq járdem kórsete almadı[4:148].

Qaraqalpaqstannıń jer sharayatına, xojalıq túrlerine baylanıslı ornalasqanı úshın, pıtırańqı qonısliqlardaǵı xalıqlardı kóbinshe eski xalıqlıq emlew usılı menen táwipler “emlegen”. Olar sınıqshı, porxan, táwip, shershi h.t.b. bolıp bólingen. Táwipler tamır kóriw, awırıw adamniń óz halın túsindiriwine baylanıslı em buyırǵan. Ayazlaǵan adamlardıń tamırların jibitip, qan aylanısların jaqsılaw, isiklerdi qaytarıw ushın ayırım ósimliklerdiń qaynatılǵan suwların (jantaq, ǵarbız, anar, jiyde) ishkizgen, ıssı bulaqlarǵa salǵan, qum, duzǵa túsirgen. Denedegi mayda qıshımalardı qaynatılǵan ádiraspan, palatı suwlarına shomıldırǵan. Awırǵan tislerdı alıp taslaw, geypara iyisli ósimliklerdı awırǵan tislerge tisletiw arqalı emlegen. Sınıqlardı salıwshı táwipler bolǵan. Kóz awırıwǵa qabaq túynegin, ǵawasha túynegin tartqan.

Solar menen qatar diniy isenimler, dástúrlerde bolǵan. Ayırım awırıwlardı kóz tiygen dep esaplap, olardıń aldın alıw ushın adamǵa malǵa, turaq jaylarǵa duwaqoshqar múyizin, búrısh, piyaz qıstırǵan, olar kóz tiyiwden saqlaydı dep oylaǵan. Adamda malda bolǵan awırıwdıń deregin birewden gúmanlansa, ol adamǵa bildirmey, oniń bir kiyiminen jırtıp alıp órtegen, onıń tútinin awırıw adamǵa, malǵa iyisketken. Malda ılań (“ot jara”, “ushpa”, “oba”, h.t.b. kesellikleri) bolsa, olardı Xojelidegi “Jomart qassap” dúmpeshiginen, Tók qaladaǵı Omar xoja obasınan h.t.b. soǵan usaǵan jerlerden aylandırǵan. Sol arqalı maldaǵı ılańdı ketiriwge boladı dep esaplaǵan[4:149].

Biraq adamlarda ırımǵa, xalıq táwipshigine bolǵan kóz-qaras turlishe. Аyırımlar elege deyin oǵan diniy qaldıq retinde qatnas jasaydı. Lekin, biz aytar edik, táwipshilikke baylanıslı xalıq ırımları dinge baylanıslı payda bolǵan emes, al medicinanıń emlew usılları sıyaqlı tájiriybeden dóregen ózgeshe emlew túri. Sonlıqtan da bulardı tek dinge baylanıslı (álbette, dinge baylanıslı shıǵarılǵanları da joq emes) payda bolǵan ırımlar dep esaplaw túp-tiykarınan qáte, al bunı xalqımızdıń arasında shıpakerler bolmaǵan waqıtta adamlardaǵı hár qıylı keselliklerdiń aldın alıw (usıǵan itibar beriń, tek emlew emes, aldın alıw) hám emlew xızmetin atqarıp kelgen xalıq táwipleriniń emlew usılları dep qaraw tiyis[2:5].

Qaltıratpa, delbe, bası awırǵanlarǵa, dinkesiz adamlarǵa qandayda bir zıyanlı nárseniń salqını túsken dep, olardı porxanǵa qaratqan, mal aylandırǵan, balıq, tawıq penen qaqtırǵan h.t.b.. Awırıw adamdı ot penen alaslap, duzlı suw menen ushıqlap, suq shıǵarǵan. Bunday dástúrler menen diniy isenimlerdiń qaraqalpaqlar arasında saqlanıwı, olarǵa naǵız islamnıń ornamaǵanı, islamǵa shekemgi dástúrler, diniy isenimler islam sáwlesinde ómir súrgenin kórsetedi[4:134-135].

Qaraqalpaqlar ózlerin qorshaǵan tábiyattan bóleklemegen, ózlerin solardiń biri dep bilgen. Hár bir xalıq ata-tegi hám ózi jasaǵan jer sharayatında ósimlikler menen haywanatlarǵa suw jáne hawaǵa beyimlesken. Usı jerde xalıq medicinasında qollanılǵan dárilik ósimlikler haqqında aytıp ótsek orınlı boladi.

Ádiraspan jer sharında keń tarqalgan ósimliktin biri esaplanadi. Oni adamlar shıpalı ósimlik retinde áyyemgi dáwirlerden berli paydalanıp kelgeni málim. Sonlıqtanda xalıq awzında: - “ádiraspan degen senbiseń, mińda bir dártke embiseń?” - degen danalıq gápler elege shekem saqlanıp kelmekte. Ádiraspan kóp jıllıq ósimlik. Olar tábiyatta tiykarinan tuqımları arqalı qum-shawıt, tawlı hám bozlaq jerlerde ósedi. Ádiraspan ósimligi shaqa menen japıraqlarǵa bay boladı. Gullegen waqıtında shaqalari ushında aqshıl sarı gúller shıǵaradı. Soń mayda biraq tompaq dánelerdi payda etedi. Ádiraspan ósimligi 30-70 sm-ge shekem sozılıwı mumkin. Ol Orta Aziya respublikalarında báhárde (mart ayı aqırında) jerden ósip shıǵadı. May ayında gúlleydi, avgust hám sentyabr aylarında pisip jetilisedi. Gúz tusiwi menen onıń japıraqları sarǵayıp, shaqaları mort sınǵısh bolıp quwray baslaydı. Ádiraspan ósimligi (quwraǵan halatında) áyyemgi zamanlardan baslap hár qıylı keselliklerdi emlew maqsetinde qollanılgan. Ádette ádiraspan jaǵılıp, onıń tutinin tutetiw adamlarǵa úrdis bolǵan. Onı úy ishinde payda bolǵan jaǵımsız iyislerge qarsi qollanǵan. Erte zamanlarda balalardiı bas kiyimlerine ádiraspan tuqımınan tumar taǵıp, al qız balalardıń moynına monshaq taǵıp qoyǵan. Medicina ilimi ádiraspan ósimliginiń emlik qásiyetke iye ekenligin tastıyıqladı. Onıń quwrap turǵan paqalın, japıraq hám tuqımların otta jaǵıp, tútetkende ajıralıp shıǵatugın zatlar hawadaǵı mikroblarǵa qıyratıwshı (óltiriwshi) tásir etedi. Sonlıqtan úyde ádiraspan ósimligin (quwraǵan) saqlawdı hám waqtı-waqtı tútetiwdi tek diniy úrip-ádet dep natuwrı tusinbew zárur[5:32].

XVIII ásirdiń 40-jıllarında nemes ilimpazları Gebel hám Fritche ádiraspan ósimliginen garmin, garmain, garmalol, al 1929-jili Shpet-peganin, 1957-jılı belgili rus ilimpazı M.I.Koreckaya vazicinon hám dezoksivazicinon alkalloydların ajıratqan edi. Ádiraspan ósimliginiń dárilik qásiyetke iye ekenligi Abu Ali Ibn Sinaǵa da belgili bolǵan. Házirgi waqıtta ádiraspannan (tamir, paqal, japiraq hám tuqımınan) on úsh túrli alkalloydlar alınadı, olardıń jetewi ilimge jańadan málim bolǵan.

Atqulaq kóp jıllıq ósimlik. Ol burın ósip turǵan jerindegi tamırlardan may ayı keliwi menen qaytadan kógerip shıǵadi. Atqulaq ósimliginiń pisken tuqımları suw arqalı tarqalıp, jap-salma boylarinda, atızlarda kógerip shıǵıwıda ushırasadı. Atqulaqtıń russha atı podorojnik. Úlken hám kishi dep ekige bólinetuǵın atqulaq ósimligi soqpaq jollar boyında, soqpaqlar átirapında jiyi gezlesiwi podorojnik atamasın payda etken bolsa ájep emes. Jergilikli xalıq bul ósimliktiń japıraqlarınıń attıń qulaǵına uqsaslıǵına tiykarlanıp «atqulaq» dep ataydı.

Xalıq medicinasında atqulaq ósimligi japıraqlarınan teri jaraqatlanǵanda hám onnan qan aqqanda, jas japıraqlardı suw menen tazalap, jaqsılap juwıp, iriń jiynalǵan isikke, irińli jaralarǵa sorıwshı, tazalawshı dári sıpatında keń qollanılǵan.

Burınları adamlar dem alıw organlarınıń, teri, tamaq, kóz, juwan ishek, suzek, bezgek hám asqazan-ishek keselliklerin emlewde atqulaq ósimligi japıraqlarınan tayarlanǵan demlemeni, japıraqları ezip alingan shiresinen jiyi qollanǵan. Atqulaq ósimligi tamırlarınan adamnıń ishinen qan ótkende, qan túpirgende qaynatpa túrinde, onıń tuqımlarınan adamnıń ishi ótkende shıpalı dári sıpatında qollanǵanı málim.

Abu Ali Ibn Sina atqulaq ósimliginen hár qıylı isiklerdi, shiyqan, kókpatlaq, sızlawiq, teri jaraları, bawır, búyrek hám kóz keselliklerin emlegen eken. Ol atqulaq ósimligi tamırınan qan toqtatıwshı dári tayarlap, al tuqimlarınan isheklerde jaralar payda bolǵanda ishkiziw jáne klizma etiw usılı menen jaqsı nátiyjege erisken[5:33].

Gewil. Shólistanliq, taqır yamasa taw-taslaqlı jerlerde japıraqları kógis dónip ósedi. Gewil ósimliginiń usınday qurǵaq, suwsız dalanlıqta ósip, gúllep hám túyneklewiniń ózi ájayip nárse. Gewil ósimliginiń tiykarǵı (oq) tamırı jerden 10 metr, al geyde onnanda tómenge (terenge) ıgallıq izlep ketedi, al qaptal tamırları 2-3 metrge shekem sozıladi.

Gewil túyneklerin kópshilik xalıqlar awqatlarǵa aralaspa retinde paydalanadi. Ol ushın ele tolıq pispegen gewil túynekleri jıynap alınıp, oǵan uksus, qant hám t.b. nárseler qosılıp marinovat etip qoyıladi.

Gewil shıpalı ósimlik sıpatında áyyemgi arab medicinası dáwirinen baslap qollanılmaqta. Gewildi Kavkaz jaǵalawı, Armeniya, Orta Aziya respublikaları turǵınları awqatlıq zat retinde jewge qollanadi. Armeniyada gewil tamırları keptirilip, untalıp revmatizm, bruselez keselliklerin emlewde paydalanadı. Gewil ósimliginiń bawır hám talaq keselliklerinde de judá paydalı ekenligi málim.

Gewildiń japıraqları menen shaqaları qantlı diabet, gewildiń dánesheleri bas awırıw payda bolǵanda qollanılgan. Gewil túyneklerin tis awırıw payda bolǵanda paydalanıw mumkin. Ertede Orta Aziya mámleketleri turgınları gewil ósimligi tamırlarınan demleme islep, oni sari awırıw hám qıshıtpa keselliklerin emlew maqsetinde isletken.

Gewil shaqaları keptirilip, soń untalıp chesnok aralastırılıp taz, kiyme kel keselliklerin emlewde paydalanǵan. Gewil gulleri shiresin jaralarǵa jaǵip, bezler iskende ishke ishilip emlewde qollanılǵan. Gewil túynekleri qaynatılıp gemarroy, tis hám oniń qaptal etleri kesellengende ishiw usınılgan[5:34-35].

Boyan ósimliginiń paqalı júdá bekkem, japıraqları qurǵaq, kógis hám qattılaw boladi. Onin gulleri qızǵısh dónip, tuqımı lobiyaǵa judá uqsas boladı.

Boyan tamırdan tayarlanatuǵın glisiram dep atalgan dári allergiyalıq dem qıspa, allergiyalikdermatit, ekzema, eshek jemi, Kvinke isigi hám t.b teri keselliklerinde qollanıladi[5:36].

Kúndelikli tirishilikke hám dástúr, bayramlarǵa baylanisli milliy taǵamlar da xalıq tariyxinan búgingi turmisina baylanisli áhmiyetli orin alǵan. Tuwrı awqatlaniw tártibi bolǵan. Awırıwdıń túrine qarap ayırım awqatlar qadaǵan etilse, ayırımları kerisinshe muǵdarına qarap jew usınıs etilgen.

M. Turımbetovanıń aytıwına qaraǵanda XIX ásirdiń sońǵı sheregi, tórtinshi sheregine shekem Sırdáriya walayatınıń Ámiwdárya bólimi (házirgi Qaraqalpaqstan Respublikası) xalıqlarına hesh qanday shıpakerlik járdem kórsetilmegen, sebebi bul átirapta ol waqıtları shıpaker – vrachtiń ózi bolmaǵan. Jergilikli xalıqtıń bir bólimi porxanlar, táwipler, siniqshilar, “kindik shesheler” hám solarǵa uqsas táwipsımaq adamlardan “medicinalıq járdem” alǵan, al ekinshi bólimi hesh qanday medicinalıq járdemsiz keshirgen, ómir súrgen jasaǵan, ólip ketken[5:21].

Usı sebepli jergilikli xaliqlar arasinda hár qıylı juqpalı hám qáwipli kesellikler: shehsek (ospa), súzek (tip), tırıspay (xolera), bezgek (malyariya), qurózek (difteriya), qızılsha (kor), ish úzegi( bryushnoy tif), terletpe(sıpnoy tip), oba (chuma), merez (sifilis), taz (favus, mikrosporiya, trixofitiya), lepra, tuberkulez h.t.b. kesellikler tarqalǵan edi.

Tariyxiy dereklerge qaraǵanda Túrkistannıń Sırdárya walayatınıń Ámiwdárya bóliminde – Qaraqalpaqstanda eń dáslepki medicinalıq mákemeler: áskeriy lazaret, qabillaw bólimi hám kishkene ambulatoriya Petro-Aleksandrovsk (Tórtkúl) qalasında ashılǵan. Bul dáslepki medicinalıq mákemeler general-gubernatorlıqtaǵı áskeriy xızmettegi adamlarǵa ǵana medicinaliq járdem kórsetken. Al olar jergilikli xalıq wákillerin – puxaralardı qabıl etpegen. 1875-jılı iyun ayında Nókis qalasında 20 orınǵa mólsherlengen áskeriy lazaret ashıladi, biraq ol 5 jıldan soń qayta jabıladi, tilekke qarsı usı lazarette de jergilikli xalıq wákillerine hesh qanday medicinalıq járdem kórsetilmeydi.

1879 – jılı Túrkistan general-gubernatorlıǵında shehsek keselligine qarsı shanshıw rejesi islep shıǵılıp, tastıyıqlanıp, xalıq arasında sheshek keselligine qarsi shanshiw júrgizile baslaydı. 1880-jıl aqırında házirgi Qaraqalpaqstanǵa birinshi vrachlar I. I. Avdakushin Ámiwdárya bólimi vrachı bolıp, sál sońiraq P. A. Blagovashenskiy Shoraxan uchastka vrachı bolıp Petro-Aleksandrovskke Rossiyadan keledi hám jumıs islewge kirisedi. Usi jılı otırıqshı xalıqlardıń den-sawlıǵın saqlaw, salamatlıǵın qorǵaw komiteti dúziledi hám oǵan: áskeriy garnizonnıń bólim komandirleri, medicina bólimi basliǵı, Ámiwdárya bólimi vrachı, xalıq wákilleri aǵza boldı. Usı komitetke Túrkistannıń Sırdárya wálayati basliǵı basshılıq etedi.

1887-jılı fevral ayında jergilikli xalıq wákillerine, puqaralarǵa medicinalıq járdem (emlew hám aldın alıw jumısları) beriwge arnalǵan birinshi 15 orınlıq emlewxana Petro-Aleksandrovsk (Tórtkúl) qalasında ashılıp, iske túsedi. Jáne eki jıl ótip (1889 j) noyabr ayında Shımbayda feldsher-ambluatoriyaliq punkt ashılıp xalıqqa birinshi medicinalıq járdem kórsetiw júzege asırıldi. Usınday medicinalıq punktler keyin ala Nókiste (1890 jıl, noyabr) hám Sheyx-Abbas-Vali (Beruniy) 1890 – jıl dekabrde ashılıp xalıq orta medicina xızmetkerlerinen medicinalıq járdem alıw baxtina miyassar boladi.

1892 – jılı Tashkent qalasında baspadan shıqqan “Sırdárya walayatınıń statistikalıq maǵlıwmatlar jıynaǵı” kitabında I. I. Avdakushinniń “Ámiwdárya bólimindegi 1887-1891 – jıllardaǵı sanitariyalıq awhalı haqqında” atamasındaǵı maqalası beriledi, onda sol dáwirdegi haqıqıy awhal anıq bayan etiledi. Sol jılı I. I. Avdakushin óziniń joqarı tárepke tayarlaǵan bayanlamasında “200 mıń xalqı bar Ámiwdárya bóliminde bir ǵana 15 orınlıq emlewxana bar, awıllıq jerlerde birde vrach joq, medicinalıq járdemniń joqlıǵınan xalıqtıń salamatlıq kórsetkishleri júdá tómen dárejede” dep jazǵan edi[3:283].

1895 – jılı Petro-Aleksandrovskte M.A. Bersudskiydiń jeke aptekasınıń ashılıwı jergilikli xalıqtı dári-dármaqlar menen támiyinlewde tuńǵısh qádem boldı. 1899 –jıl M.N.Chernishevskiy Qaraqalpaqstanǵa kelip, otırıqshi xalıqlar turmısı menen tanısıp, ilimiy jumıslar alıp baradı. 1900 – jılı Rossiyadan Qaraqalpaqstanǵa vrach B. Shumeyko kelip, jumıs islewge kirisedi, ol tórt jıl biziń úlkemizde xızmet etip, soń óz watanına qaytıp ketedi.

XX ásirge shekem házirgi Qaraqalpaqstan aymaǵında jergilikli xalıq wákillerine, puxaralarına medicinalıq járdem kórsetiw oǵada tómen dárejede saqlanıp qaladı. Usı dáwirde Ámiwdáriya bólimi eki uchastkadan ibarat bolıp, birinshisi – Shoraxan uchastkası dep atalǵan, oniń xalqı 67436 adam hám ekinshisi Shimbay uchastkasi bolıp, onda 124876 adam esapta bolǵan. Qaraqalpaqstan da XX ásirdiń birinshi sheregi dawamında da otırıqshı xalıqqa medicinaliq járdem kórsetiw dárejesi hesh ózgerissiz qalǵanliǵı málim. Hátte revolyuciyadan keyinde kóp waqıtlar respublikamiz vrach – shipakerler járdeminen paydalanıw mumkinshilgine iye bolmaǵan. 1912 –jılı Shabbazda (Beruniy) 2 orınǵa iye qabillaw bolimi hám Taxtakópirde feldsher ambulatoriyaliq punkt ashıldı[5:23].

Kolonial dáwirdegi medicina tariyxina juwmaq retinde soni aytıwǵa boladı, bul dáwirde zamanagóy medicina xızmeti xalıqtıń evropalılar bólimine ǵana xızmet kórsetip, jergilikli xalıq zamanagóy medicina xizmetinen paydalana almaytuǵın edi. Jergilikli xalıq tek ǵana xalıq medicinasınan paydalanǵan. Adam omiriniń ortasha jası biraz tómen bolıp, oǵan sebep medicina xızmeti ǵana emes sociallıq jasaw tárizi de sebepshi edi.

PAYDALANǴAN ÁDEBIYATLAR

1. Абдиев А. Қарақалпақ ырымлары. Нөкис, 2014. - 48 б

2. Авдакушин, Санитарный обзор Аму-Дарьинского отдела с 1887 по 1891 г., — «Сб. материалов для характеристики Сыр-Дарьинской области», т. II, Ташкент, 1892.- C. 283.

3. Қарақалпақстанның жаңа тарийхы. Қарақалпақстан ХИХ әсирдиң екинши ярымынан ХХI әсирге шекем. Нөкис: “Қарақалпақстан”, 2003. – 556 б.

4. Турымбетова М. Халық медицинасы: тарийхы, емлеў ҳәм алдын алыў усыллары. Нөкис: “Қарақалпақстан”, 2004. - 56 б.