ResearcherUz LogoResearcherUz
View Journal

QISHLOQ, O`RMON VA BALIQCHILIK XO`JALIGI TARMOG’I YALPI QO’SHILGAN QIYMATINING SHAKLLANISHIGA INVESTITSIYALARNING TA’SIRINI BAHOLASH

Abstract

Mazkur maqolada qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymatining shakllanishiga investitsiyalarnng ta’siri regression tahlil usuli orqali tadqiq etilgan. Avtoregressiya modeli tuzish orqali qisqa va uzoq muddatli istiqboldagi o’zgarishlar haqida xulosalar qilingan.


Full PDF Document

Related Articles

Full text

INVESTITSIYALARNING TA’SIRINI BAHOLASH

N.J. Nurmatov

Termiz davlat universiteti katta o’qituvchisi

nurmatovn@tersu.uz

Annotatsiya. Mazkur maqolada qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymatining shakllanishiga investitsiyalarnng ta’siri regression tahlil usuli orqali tadqiq etilgan. Avtoregressiya modeli tuzish orqali qisqa va uzoq muddatli istiqboldagi o’zgarishlar haqida xulosalar qilingan.

Kalit so‘zlar: model, avtoregressiya, regressiya tenglamasi, styudent, t mezoni, Fisher, instrumental o`zgaruvchi.

Surxondaryo viloyati ishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymatiga investitsiyalarning ta’sirini baholash maqsadida 2010-2023 yillarga mo’ljallangan ma’lumotlar www.surxonstat.uz saytidan olindi (1-jadal).

1-jadval

Surxondaryo viloyati qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi

qo’shilgan qiymati hamda investitsiyalar hajmi ko’rsatkichlari1

Yillar 𝒚 𝒙 Yillar 𝒚 𝒙

2010 1519,7 655,3 2017 7351,3 3 551,0

2011 2819,4 802,9 2018 9169,3 7 240,6

2012 3373,7 980,3 2019 10680,8 11 835,1 1 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti

2013 3580,4 1 371,0 2020 11610,2 10 068,2

2014 4444,8 1 509,1 2021 13811,5 12 037,8

2015 5375,9 1 843,6 2022 15934,1 11 569,4

2016 5831,4 2 142,4 2023 19448,5 17 956,0

Investitsiyalarning qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymatiga qisqa va uzoq muddatli ta’sirini baholashda avtoregressiya modellari qo’l keladi. 𝐴𝑅(1) + 𝑥 avtoregressiya modeli umumiy ko’rinishi quyidagicha:

𝑦𝑡 = 𝑎 + 𝑏0 ∙ 𝑥𝑡 + 𝑐1 ∙ 𝑦𝑡−1 + 𝑒𝑡 (1)

Odatda (1) kabi model parametrlarini hisoblashda instrumental o’zgaruvchilar usulidan foydalaniladi. Ma’lumki, instrumental o'zgaruvchilar usuli (Instrumental variables) - bu modelda ishtirok etmaydigan qo'shimcha instrumental o'zgaruvchilardan foydalanishga asoslangan regressiya modellarining parametrlarini baholash usuli hisoblanadi2. Dastlab, instrumental o‘zgaruvchini baholovchi model tuzish talab etiladi.

𝑦̂𝑡−1 = 𝑑0 + 𝑑1 ⋅ 𝑥𝑡−1 (2)

(2) modelni baholash uchun natijaviy hamda omil belgilarning 𝑡 − 1 davr uchun laglarini aniqlashimiz zarur (2-jadval).

2-jadval

Surxondaryo viloyati q qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymati va asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar hajmi

ko’rsatkichlarning 𝒕 − 𝟏 davrdagi qiymatlari3

Yillar 𝒚𝒕 𝒙𝒕 𝒚𝒕−𝟏 𝒙𝒕−𝟏

2010 1519,7 655,3 - - 2 https://ru.wikipedia.org/wiki/Метод_инструментальных_переменных 3 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti

2011 2819,4 802,9 1519,7 655,3

2012 3373,7 980,3 2819,4 802,9

2013 3580,4 1 371,0 3373,7 980,3

2014 4444,8 1 509,1 3580,4 1 371,0

2015 5375,9 1 843,6 4444,8 1 509,1

2016 5831,4 2 142,4 5375,9 1 843,6

2017 7351,3 3 551,0 5831,4 2 142,4

2018 9169,3 7 240,6 7351,3 3 551,0

2019 10680,8 11 835,1 9169,3 7 240,6

2020 11610,2 10 068,2 10680,8 11 835,1

2021 13811,5 12 037,8 11610,2 10 068,2

2022 15934,1 11 569,4 13811,5 12 037,8

2023 19448,5 17 956,0 15934,1 11 569,4

Gretl dasturida OLS usulidan foydalanib, 2-jadvaldagi lag ko’rsatkichlarining (2) ko’rinishidagi chiziqli regression bog‘lanish shaklini baholaymiz (3-jadval).

3-jadval

Regression tahlil natijalari4

Model 1: OLS, using observations 2011-2023 (T = 13)

Dependent variable: yt-1 4 Muallif ishlanmasi

const 2737.82 604.913 4.526 0.0009 ***

xt-1 0.913181 0.0890842 10.25 <0.0001 ***

Mean dependent var 7346.346 S.D. dependent var 4538.483

Sum squared resid 23423142 S.E. of regression 1459.238

R-squared 0.905236 Adjusted R-squared 0.896621

F(1, 11) 105.0781 P-value(F) 5.77e-07

Log-likelihood −112.0741 Akaike criterion 228.1481

Schwarz criterion 229.2780 Hannan-Quinn 227.9159

rho 0.343082 Durbin-Watson 1.080189 Test statistic: Chi-square(2) = 2.7532 with p-value = 0.252436

𝑦̂𝑡−1 instrumental o‘zgaruvchini aniqlovchi regressiya tenglamasining umumiy ko‘rinishi

𝑦̂𝑡−1 = 2737,82 + 0,913181 ⋅ 𝑥𝑡−1 (3)

Ushbu (3) model bo’yicha Fisherning F mezonining hisoblangan qiymati 𝐹ℎ𝑖𝑠 = 105,0781 ga teng. Bu esa 𝑑𝑓1 = 𝑚 = 1 va 𝑑𝑓2 = 𝑛 − 𝑚 − 1 = 11 erkinlik darajasida hamda, 𝛼 = 0,05 ahamiyatlilik darajasidagi Fisherning jadval qiymati 𝐹𝑗𝑎𝑑 = 4.84 dan katta. Shuningdek (3) modelning parametrlari bo‘yicha Styudentning t mezoni qiymatlari 𝑡𝑑0 = 10,25 𝑡𝑑1 = 4,526ga teng, bu esa 𝛼 = 0,05 ahamiyatlilik darajasi hamda 𝑑𝑓 = 𝑛 − 𝑚 = 12 erkinlik darajasida Styudentning t mezoni jadval qiymati 𝑡𝑗𝑎𝑑 = 2,179 dan katta. Shu sababli model statistik ahamiyatga ega hisoblanadi.

𝑦̂𝑡−1 instrumental o‘zgaruvchining nazariy qiymatlarini aniqlaymiz. (4-jadval).

4-jadval

Instrumental o’zgaruvchining nazariy qiymatlari5

Yillar 𝒚𝒕 𝒙𝒕 𝒚𝒕−𝟏 𝒙𝒕−𝟏 𝒚̂ 𝒕−𝟏

2010 1519,7 655,3 - - -

2011 2819,4 802,9 1519,7 655,3 3336,229

2012 3373,7 980,3 2819,4 802,9 3471,014

2013 3580,4 1 371,0 3373,7 980,3 3633,012

2014 4444,8 1 509,1 3580,4 1 371,0 3989,785

2015 5375,9 1 843,6 4444,8 1 509,1 4115,943

2016 5831,4 2 142,4 5375,9 1 843,6 4421,372

2017 7351,3 3 551,0 5831,4 2 142,4 4694,23

2018 9169,3 7 240,6 7351,3 3 551,0 5980,526

2019 10680,8 11 835,1 9169,3 7 240,6 9349,797

2020 11610,2 10 068,2 10680,8 11 835,1 13545,41

2021 13811,5 12 037,8 11610,2 10 068,2 11931,91

2022 15934,1 11 569,4 13811,5 12 037,8 13730,51

2023 19448,5 17 956,0 15934,1 11 569,4 13302,77 4-jadvaldagi 𝑦𝑡, 𝑥𝑡 hamda 𝑦̂𝑡−1 o‘zgaruvchilar ishtirokida (1) modelni baholash mumkin. Buning uchun yana Gretl imkoniyatlaridan foydalandik. Biroq tajribalarda model parametrlari statistik ahamiyatga ega bo’lmadi. Shu sababli, o’zgarmas qatnashmagan model turini baholashga qaror qildik (5-jadval). 5 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti

5-jadval

Avtoregressiya modelini baholash natijalari6

Model 2: OLS, using observations 2011-2023 (T = 13)

Dependent variable: y

x 0.476001 0.210408 2.262 0.0449 **

yt1_fitted 0.736086 0.202084 3.642 0.0039 ***

Mean dependent var 8725.485 S.D. dependent var 5283.307

Sum squared resid 30154236 S.E. of regression 1655.685

Uncentered R-squared 0.977237 Centered R-squared 0.909977

F(2, 11) 236.1200 P-value(F) 9.22e-10

Log-likelihood −113.7160 Akaike criterion 231.4319

Schwarz criterion 232.5618 Hannan-Quinn 231.1997

Rho 0.620963 Durbin-Watson 0.792156

Test statistic: Chi-square(2) = 2.99073

with p-value = 0.224167

3-jadvalga ko’ra avtoregressiya tenglamamiz:

𝑦𝑡 = 0,476001𝑥𝑡 + 0,736086𝑦𝑡−1 (4) 6 Muallif ishlanmasi

ko‘rinishga ega bo‘ladi. 5-jadvaldan model parametrlari statistik ahamiyatga egaligi, modelning o’zi esa Fisherning F mezoniga ko’ra iqtisodiy jarayonga mosligini ko’rish mumkin. Xi-kvadrat testi natijalari (𝑝 − 𝑞𝑖𝑦𝑚𝑎𝑡 > 0,05) esa qoldiqlar normal taqsimlanganligini ko’rsatmoqda.

(4) modeldan ko‘rinib turibdiki qisqa muddatli multiplikator 𝑏0 = 0,476001 ga, uzoq muddatli multiplikator 𝑏 = 𝑏𝑜

1−𝑐 = 0,0476001

1−0,736086 = 1,803623 ga teng.

Xulosa qilib aytsak, 𝑥𝑡 - asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar hajmining 1 mlrd so‘mga ortishi 𝑦𝑡- qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymatini o‘rtacha 0,476001 mlrd so‘mga oshiradi. 𝑥𝑡 ning 1 mlrd so‘mga oshishi, 𝑦𝑡 ni uzoq muddatda 0,546096 mlrd so‘mga oshishiga sabab bo’ladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

1. Ergashevich, T. B. (2022). Issues of sustainability of development trends of the construction materials industry of surkhandarya region. Open Access Repository, 8(12), 426-430.

2. Mamatqulova, S. F., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryoda to’qimachilik mahsulotlarini ishlab chiqarishni arima modeli asosida prognozlash. Journal of Universal Science Research, 2(1), 307-320.

3. Mirzohidovna, P. M., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmini trend modellari orqali modellashtirish. Journal of Universal Science Research, 2(2), 296-302.

4. Субханова, М. А., & Тураев, Б. Э. (2024). Корреляционнорегрессионный анализ ликвидности коммерческих банков. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 38-43.

5. Tulaganova, M. H., & Turayev, B. E. (2024). Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni trend modellari yordamida prognozlash (Surxondaryo viloyati misolida). Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 223-230.

6. Тураев, Б. (2021). Корреляционно-регрессионный анализ доли строительных работ в валовом региональном продукте Сурхандарьинской области. Экономика и инновационные технологии, (6), 205-214.

7. Тураев, Б. Э. (2022). Моделирование изменения цен в промышленности строительных материалов (на примере Сурхандарьинской области). In Современные тенденции развития финансово-банковского сектора в условиях экономической неопределенности (pp. 71-75).

8. Тўраев, Б. Э., & Хатамов, О. Қ. Арима модели ёрдамида қурилиш ишлари ҳажмини прогноз қилиш (Сурхондарё вилоятида мисолида).“. UzBridge” электрон журнали, 74-84.

9. To’rayev, B. E. (2024). Mahalliy byudjet daromadlarini ARIMA modeli asosida prognozlash. Journal of Universal Science Research, 2(1), 141-149.

10. Turaev, B. E. (2021). Forecasting the volume of construction work using the arima model (on the example of Surkhandarya region). Scientific progress, 2(2), 1287-1290.

11. Tuychiyeva, M. K., & Turayev, B. E. (2024). Trend modellari yordamida elektron tijorat aylanmasi hajmini modellashtirish va prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 193-199.

12. Xursanova, S. A., & Turayev, B. E. (2024). Hudud dehqonchilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini trend modellari yordamida prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 200-208.

13. Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi rasmiy sayti

14. Khurramov, E. X. (2019). ROLE OF INNOVATION IN INCREASING

EFFICIENCY OF PRODUCTION OF AGRICULTURAL PRODUCTS IN

FORESTRY. Theoretical & Applied Science, (10), 518-521.

15. Khurrama, E. X. (2020). ЭФФЕКТИВНОЕ УВЕЛИЧЕНИЕ

СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОГО ПРОИЗВОДСТВА НА ЗЕМЛЯХ ЛЕСНОГО

ФОНДА. Theoretical & Applied Science, (7), 5-9.

16. Xudoyberdievich, X. E. (2023). QISHLOQ XO’JALIGIDAGI ASOSIY

VOSITALARNI TAKOMILLASHTIRISH VA ULARNING IQTISODIY

JARAYONLARI. JOURNAL OF INNOVATIONS IN SCIENTIFIC AND

EDUCATIONAL RESEARCH, 6(4), 1093-1096.

17. Xudoyberdievich, X. E. (2023). QISHLOQ XO’JALIGIDA IQTISODIY

KONTSENTRATSIYANING ROLI. IJODKOR O'QITUVCHI, 3(29), 466-470.

18. Xudoyberdiyevich, X. E. (2023). Qishloq xo'jaligida investitsiya va uning samaradorligini oshirish. Journal of Universal Science Research, 1(5), 622-627.

19. Allayarov, P. (2022). The factors affecting Kyrgyzstan's bilateral trade: a gravity-model approach. Архив научных исследований, 4(1).

20. Norbek, N. (2022). AGRAR SOHADA RAQAMLI

TEXNOLOGIYALARNI QO ‘LLASHNING USTUVOR YO ‘NALISHLARI. Архив

научных исследований, 2(1).

21. Jo‘rayevich, N. N. (2022). QISHLOQ XO ‘JALIGI TARMOG ‘IDA

RAQAMLASHTIRISHNING USTUVOR YO ‘NALISHLARI. Архив научных

исследований, 5(5).

22. Nurmatov, N. (2022). MAMLAKATIMIZ AGRAR TARMOG ‘IGA

“QISHLOQ XO ‘JALIGI-4, 0” KONSEPSIYASINI JORIY ETISH

IMKONIYATLARI. Архив научных исследований, 2(1).

23. Nurmatov, N. (2022). MAMLAKATIMIZ AGRAR TARMOG ‘IGA

“QISHLOQ XO ‘JALIGI-4, 0” KONSEPSIYASINI JORIY ETISH

IMKONIYATLARI. Архив научных исследований, 2(1).

24. Ziyodullaev, S. M. (2023). Commercial banking investment attractive legislation normative-legal basis. innovative development in the global science, 2(6), 10- 17.

25. Mukhammadiyevich, O. S. (2023). Experiences in the study and analysis of population employment in foreign countries. International Multidisciplinary Journal for Research & Development, 10(12).

26. Ziyodullaev, S. M. (2023, July). DESCRIPTIVE INDICATORS OF THE

LEVEL OF INCOME OF BANKS'ASSETS. In " ONLINE-CONFERENCES"

PLATFORM (pp. 229-233).

27. Muhammadiyevich, O. S. (2023). Main problems of population employment and ways to solve them. American Journal of Science on Integration and Human Development (2993-2750), 1(4), 10-13.

28. Ismatov, S. A., & Ortikov, S. M. (2020). The population bandhini tamines, turmus of regine oshirildi humiliation tagirova and using Uzbekistana characteristic.(foreign experience in providing employment, improving well-being and its specifics for uzbekistan). Theoretical & Applied Science, (11), 521-526.

29. Khatamov, O. K., & Ortikov, S. M. (2019). USE FROM THE

INTERNATIONAL EXPERIENCES IN EMPLOYMENT THE POPULATION IN

UZBEKISTAN. Theoretical & Applied Science, (11), 364-371.

30. Ortiqov, S. M., & Mamataliyev, X. B. (2024). ECONOMETRIC

ASSESSMENT OF THE EFFECT OF FIXED CAPITAL INVESTMENTS ON THE

VOLUME OF AGRICULTURAL PRODUCTION. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(4), 110-114.

31. Gulnoza, E. (2024). The status of the population's use of the stock market in Uzbekistan. Western European Journal of Linguistics and Education, 2(4), 145-149.

32. Bozorov, R. K., & Esankulov, A. E. (2019). Practice of analysis of financial stability indicators of major commercial banks in Uzbekistan. International Journal of Advanced Science and Technology, 28(20), 873-880.

33. Hojiqulova, F. (2022). IMPROVING THE TAX SYSTEM IN OUR

COUNTRYTRAINING ISSUES. Science and Innovation, 1(7), 378-382.

34. Feruza, H., & Eshquvvatov, O. A. (2024). Ensuring investment activity in Uzbekistan. Synergy: Cross-Disciplinary Journal of Digital Investigation (2995- 4827), 2(4), 26-30.

35. Eshquvvatov, O. A., & Ilkhamovna, B. T. (2024). CORPORATE ECONOMICS AND INVESTMENTS. Gospodarka i Innowacje., 46, 145-148.

36. Eshquvvatov, O. A. (2024). ACTIVATION OF THE HUMAN FACTOR

IN THE INNOVATIVE ECONOMY. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 475-479.

37. Eshquvvatov, O. A. (2024). THE ROLE OF INFORMATION IN THE

IMPLEMENTATION OF FOREIGN ECONOMIC ACTIVITY. Multidisciplinary

Journal of Science and Technology, 4(3), 470-474.

38. Abdugabbarovna, D. L., & Abdurashidovich, A. O. (2024). THE ROLE OF

SMALL BUSINESS AND PRIVATE ENTREPRENEURSHIP IN ENSURING THE

EMPLOYMENT OF THE POPULATION AND INCREASING THEIR

INCOME. Open Access Repository, 10(1), 54-57.

39. Abdugabbarovna, D. L. (2024). PECULIARITIES OF SMALL

BUSINESS AND PRIVATE ENTREPRENEURSHIP DEVELOPMENT. Open Access

Repository, 10(1), 50-53.

40. Abdugabbarovna, D. L., & Choriyevna, S. N. (2023). THE ROLE OF

INVESTMENT AND PREFERENTIAL LOANS IN THE DEVELOPMENT OF

SMALL BUSINESS ENTITIES. Open Access Repository, 9(11), 35-38.

41. Sobitova, R. N. S. (2020). LOCALIZATION OF PRODUCTION AS A

TOOL OF MODERNIZATION. Theoretical & Applied Science, (10), 407-411.

42. Solidjonovna, S. R. (2024). The role of localization of production in the stable and consistent development of the economy. Web of Scientists and Scholars: Journal of Multidisciplinary Research, 2(3), 1-4.

43. Turopova, N., & Elmurodova, M. (2024). TEXNOLOGIYALARNING

RIVOJLANISHINING ISH O ‘RNIGA TA’SIRI. Молодые ученые, 2(9), 33-35.

44. Turopova, N., & Misirov, T. (2024). O ‘ZINI O ‘ZI BOSHQARISH. Молодые ученые, 2(9), 111-113.

45. Turopova, N., & Jumayev, R. (2024). YASHIRIN IQTISODIYOTNI QISQARTIRISH MASALALARI. Молодые ученые, 2(9), 73-75.

46. Turopova, N., & Choriyev, M. (2024). “ISLOM IQTISODIYOTI” VA

“ISLOM MOLIYASI” TUSHUNCHALARI VA ISHLASH TARTIBI. Молодые

ученые, 2(9), 30-32.

47. Алтиев, А. С., Очилов, И. С., & Султонов, Х. Ғ. (2021).

СУҒОРИЛАДИГАН ЕРЛАР ЭКОЛОГИК ҲОДАТИНИ ЯҲШИЛАШНИНГ

ИҚТИСОДИЙ МЕХАНИЗМИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШДА ЖАҲОН

ТАЖРИБАЛАРИ. Экономика и социум, (6-1 (85)), 418-426.

48. Sultonov, X. G. (2022). EFFECTIVENESS OF ATTRACTING

INVESTMENTS IN IMPROVING THE ECOLOGICAL CONDITION OF

IRRIGATED LANDS. Экономика и социум, (4-1 (95)), 56-60.

49. Алтиев, А. С., Очилов, И. С., & Султонов, Х. Ғ. (2021). GLOBAL

EXPERIENCES IN IMPROVING THE ECONOMIC MECHANISMS OF

IRRIGATED LAND IMPROVEMENT. Экономика и социум, (6-1), 418-426.

50. Norqobilov, N. (2020). The role of foreign investment in the development of the economy of Kashkadarya region. Business Expert, 1, 145.

51. Norqobilov, N., & Abdullayev, J. (2023). Specific features of solving the housing problem in our country in the context of economic reforms. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 3(2), 21-23.

52. Jumanazar o’g’li, X. M., & Eshpo’latovich, A. J. (2024). Bozor iqtisodiyotining mazmuni va asosiy belgilari. Ijtimoiy fanlarda innovasiya onlayn ilmiy jurnali, 4(4), 39-41.

Text was extracted automatically from the PDF and may contain inaccuracies.