INVESTITSIYALARNING TA’SIRINI BAHOLASH
N.J. Nurmatov
Termiz davlat universiteti katta o’qituvchisi
nurmatovn@tersu.uz
Annotatsiya. Mazkur maqolada qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymatining shakllanishiga investitsiyalarnng ta’siri regression tahlil usuli orqali tadqiq etilgan. Avtoregressiya modeli tuzish orqali qisqa va uzoq muddatli istiqboldagi o’zgarishlar haqida xulosalar qilingan.
Kalit so‘zlar: model, avtoregressiya, regressiya tenglamasi, styudent, t mezoni, Fisher, instrumental o`zgaruvchi.
Surxondaryo viloyati ishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymatiga investitsiyalarning ta’sirini baholash maqsadida 2010-2023 yillarga mo’ljallangan ma’lumotlar www.surxonstat.uz saytidan olindi (1-jadal).
1-jadval
Surxondaryo viloyati qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi
qo’shilgan qiymati hamda investitsiyalar hajmi ko’rsatkichlari1
Yillar 𝒚 𝒙 Yillar 𝒚 𝒙
2010 1519,7 655,3 2017 7351,3 3 551,0
2011 2819,4 802,9 2018 9169,3 7 240,6
2012 3373,7 980,3 2019 10680,8 11 835,1 1 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti
2013 3580,4 1 371,0 2020 11610,2 10 068,2
2014 4444,8 1 509,1 2021 13811,5 12 037,8
2015 5375,9 1 843,6 2022 15934,1 11 569,4
2016 5831,4 2 142,4 2023 19448,5 17 956,0
Investitsiyalarning qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymatiga qisqa va uzoq muddatli ta’sirini baholashda avtoregressiya modellari qo’l keladi. 𝐴𝑅(1) + 𝑥 avtoregressiya modeli umumiy ko’rinishi quyidagicha:
𝑦𝑡 = 𝑎 + 𝑏0 ∙ 𝑥𝑡 + 𝑐1 ∙ 𝑦𝑡−1 + 𝑒𝑡 (1)
Odatda (1) kabi model parametrlarini hisoblashda instrumental o’zgaruvchilar usulidan foydalaniladi. Ma’lumki, instrumental o'zgaruvchilar usuli (Instrumental variables) - bu modelda ishtirok etmaydigan qo'shimcha instrumental o'zgaruvchilardan foydalanishga asoslangan regressiya modellarining parametrlarini baholash usuli hisoblanadi2. Dastlab, instrumental o‘zgaruvchini baholovchi model tuzish talab etiladi.
𝑦̂𝑡−1 = 𝑑0 + 𝑑1 ⋅ 𝑥𝑡−1 (2)
(2) modelni baholash uchun natijaviy hamda omil belgilarning 𝑡 − 1 davr uchun laglarini aniqlashimiz zarur (2-jadval).
2-jadval
Surxondaryo viloyati q qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymati va asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar hajmi
ko’rsatkichlarning 𝒕 − 𝟏 davrdagi qiymatlari3
Yillar 𝒚𝒕 𝒙𝒕 𝒚𝒕−𝟏 𝒙𝒕−𝟏
2010 1519,7 655,3 - - 2 https://ru.wikipedia.org/wiki/Метод_инструментальных_переменных 3 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti
2011 2819,4 802,9 1519,7 655,3
2012 3373,7 980,3 2819,4 802,9
2013 3580,4 1 371,0 3373,7 980,3
2014 4444,8 1 509,1 3580,4 1 371,0
2015 5375,9 1 843,6 4444,8 1 509,1
2016 5831,4 2 142,4 5375,9 1 843,6
2017 7351,3 3 551,0 5831,4 2 142,4
2018 9169,3 7 240,6 7351,3 3 551,0
2019 10680,8 11 835,1 9169,3 7 240,6
2020 11610,2 10 068,2 10680,8 11 835,1
2021 13811,5 12 037,8 11610,2 10 068,2
2022 15934,1 11 569,4 13811,5 12 037,8
2023 19448,5 17 956,0 15934,1 11 569,4
Gretl dasturida OLS usulidan foydalanib, 2-jadvaldagi lag ko’rsatkichlarining (2) ko’rinishidagi chiziqli regression bog‘lanish shaklini baholaymiz (3-jadval).
3-jadval
Regression tahlil natijalari4
Model 1: OLS, using observations 2011-2023 (T = 13)
Dependent variable: yt-1 4 Muallif ishlanmasi
const 2737.82 604.913 4.526 0.0009 ***
xt-1 0.913181 0.0890842 10.25 <0.0001 ***
Mean dependent var 7346.346 S.D. dependent var 4538.483
Sum squared resid 23423142 S.E. of regression 1459.238
R-squared 0.905236 Adjusted R-squared 0.896621
F(1, 11) 105.0781 P-value(F) 5.77e-07
Log-likelihood −112.0741 Akaike criterion 228.1481
Schwarz criterion 229.2780 Hannan-Quinn 227.9159
rho 0.343082 Durbin-Watson 1.080189 Test statistic: Chi-square(2) = 2.7532 with p-value = 0.252436
𝑦̂𝑡−1 instrumental o‘zgaruvchini aniqlovchi regressiya tenglamasining umumiy ko‘rinishi
𝑦̂𝑡−1 = 2737,82 + 0,913181 ⋅ 𝑥𝑡−1 (3)
Ushbu (3) model bo’yicha Fisherning F mezonining hisoblangan qiymati 𝐹ℎ𝑖𝑠 = 105,0781 ga teng. Bu esa 𝑑𝑓1 = 𝑚 = 1 va 𝑑𝑓2 = 𝑛 − 𝑚 − 1 = 11 erkinlik darajasida hamda, 𝛼 = 0,05 ahamiyatlilik darajasidagi Fisherning jadval qiymati 𝐹𝑗𝑎𝑑 = 4.84 dan katta. Shuningdek (3) modelning parametrlari bo‘yicha Styudentning t mezoni qiymatlari 𝑡𝑑0 = 10,25 𝑡𝑑1 = 4,526ga teng, bu esa 𝛼 = 0,05 ahamiyatlilik darajasi hamda 𝑑𝑓 = 𝑛 − 𝑚 = 12 erkinlik darajasida Styudentning t mezoni jadval qiymati 𝑡𝑗𝑎𝑑 = 2,179 dan katta. Shu sababli model statistik ahamiyatga ega hisoblanadi.
𝑦̂𝑡−1 instrumental o‘zgaruvchining nazariy qiymatlarini aniqlaymiz. (4-jadval).
4-jadval
Instrumental o’zgaruvchining nazariy qiymatlari5
Yillar 𝒚𝒕 𝒙𝒕 𝒚𝒕−𝟏 𝒙𝒕−𝟏 𝒚̂ 𝒕−𝟏
2010 1519,7 655,3 - - -
2011 2819,4 802,9 1519,7 655,3 3336,229
2012 3373,7 980,3 2819,4 802,9 3471,014
2013 3580,4 1 371,0 3373,7 980,3 3633,012
2014 4444,8 1 509,1 3580,4 1 371,0 3989,785
2015 5375,9 1 843,6 4444,8 1 509,1 4115,943
2016 5831,4 2 142,4 5375,9 1 843,6 4421,372
2017 7351,3 3 551,0 5831,4 2 142,4 4694,23
2018 9169,3 7 240,6 7351,3 3 551,0 5980,526
2019 10680,8 11 835,1 9169,3 7 240,6 9349,797
2020 11610,2 10 068,2 10680,8 11 835,1 13545,41
2021 13811,5 12 037,8 11610,2 10 068,2 11931,91
2022 15934,1 11 569,4 13811,5 12 037,8 13730,51
2023 19448,5 17 956,0 15934,1 11 569,4 13302,77 4-jadvaldagi 𝑦𝑡, 𝑥𝑡 hamda 𝑦̂𝑡−1 o‘zgaruvchilar ishtirokida (1) modelni baholash mumkin. Buning uchun yana Gretl imkoniyatlaridan foydalandik. Biroq tajribalarda model parametrlari statistik ahamiyatga ega bo’lmadi. Shu sababli, o’zgarmas qatnashmagan model turini baholashga qaror qildik (5-jadval). 5 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti
5-jadval
Avtoregressiya modelini baholash natijalari6
Model 2: OLS, using observations 2011-2023 (T = 13)
Dependent variable: y
x 0.476001 0.210408 2.262 0.0449 **
yt1_fitted 0.736086 0.202084 3.642 0.0039 ***
Mean dependent var 8725.485 S.D. dependent var 5283.307
Sum squared resid 30154236 S.E. of regression 1655.685
Uncentered R-squared 0.977237 Centered R-squared 0.909977
F(2, 11) 236.1200 P-value(F) 9.22e-10
Log-likelihood −113.7160 Akaike criterion 231.4319
Schwarz criterion 232.5618 Hannan-Quinn 231.1997
Rho 0.620963 Durbin-Watson 0.792156
Test statistic: Chi-square(2) = 2.99073
with p-value = 0.224167
3-jadvalga ko’ra avtoregressiya tenglamamiz:
𝑦𝑡 = 0,476001𝑥𝑡 + 0,736086𝑦𝑡−1 (4) 6 Muallif ishlanmasi
ko‘rinishga ega bo‘ladi. 5-jadvaldan model parametrlari statistik ahamiyatga egaligi, modelning o’zi esa Fisherning F mezoniga ko’ra iqtisodiy jarayonga mosligini ko’rish mumkin. Xi-kvadrat testi natijalari (𝑝 − 𝑞𝑖𝑦𝑚𝑎𝑡 > 0,05) esa qoldiqlar normal taqsimlanganligini ko’rsatmoqda.
(4) modeldan ko‘rinib turibdiki qisqa muddatli multiplikator 𝑏0 = 0,476001 ga, uzoq muddatli multiplikator 𝑏 = 𝑏𝑜
1−𝑐 = 0,0476001
1−0,736086 = 1,803623 ga teng.
Xulosa qilib aytsak, 𝑥𝑡 - asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar hajmining 1 mlrd so‘mga ortishi 𝑦𝑡- qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligi tarmog’i yalpi qo’shilgan qiymatini o‘rtacha 0,476001 mlrd so‘mga oshiradi. 𝑥𝑡 ning 1 mlrd so‘mga oshishi, 𝑦𝑡 ni uzoq muddatda 0,546096 mlrd so‘mga oshishiga sabab bo’ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Ergashevich, T. B. (2022). Issues of sustainability of development trends of the construction materials industry of surkhandarya region. Open Access Repository, 8(12), 426-430.
2. Mamatqulova, S. F., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryoda to’qimachilik mahsulotlarini ishlab chiqarishni arima modeli asosida prognozlash. Journal of Universal Science Research, 2(1), 307-320.
3. Mirzohidovna, P. M., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmini trend modellari orqali modellashtirish. Journal of Universal Science Research, 2(2), 296-302.
4. Субханова, М. А., & Тураев, Б. Э. (2024). Корреляционнорегрессионный анализ ликвидности коммерческих банков. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 38-43.
5. Tulaganova, M. H., & Turayev, B. E. (2024). Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni trend modellari yordamida prognozlash (Surxondaryo viloyati misolida). Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 223-230.
6. Тураев, Б. (2021). Корреляционно-регрессионный анализ доли строительных работ в валовом региональном продукте Сурхандарьинской области. Экономика и инновационные технологии, (6), 205-214.
7. Тураев, Б. Э. (2022). Моделирование изменения цен в промышленности строительных материалов (на примере Сурхандарьинской области). In Современные тенденции развития финансово-банковского сектора в условиях экономической неопределенности (pp. 71-75).
8. Тўраев, Б. Э., & Хатамов, О. Қ. Арима модели ёрдамида қурилиш ишлари ҳажмини прогноз қилиш (Сурхондарё вилоятида мисолида).“. UzBridge” электрон журнали, 74-84.
9. To’rayev, B. E. (2024). Mahalliy byudjet daromadlarini ARIMA modeli asosida prognozlash. Journal of Universal Science Research, 2(1), 141-149.
10. Turaev, B. E. (2021). Forecasting the volume of construction work using the arima model (on the example of Surkhandarya region). Scientific progress, 2(2), 1287-1290.
11. Tuychiyeva, M. K., & Turayev, B. E. (2024). Trend modellari yordamida elektron tijorat aylanmasi hajmini modellashtirish va prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 193-199.
12. Xursanova, S. A., & Turayev, B. E. (2024). Hudud dehqonchilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini trend modellari yordamida prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 200-208.
13. Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi rasmiy sayti
14. Khurramov, E. X. (2019). ROLE OF INNOVATION IN INCREASING
EFFICIENCY OF PRODUCTION OF AGRICULTURAL PRODUCTS IN
FORESTRY. Theoretical & Applied Science, (10), 518-521.
15. Khurrama, E. X. (2020). ЭФФЕКТИВНОЕ УВЕЛИЧЕНИЕ
СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОГО ПРОИЗВОДСТВА НА ЗЕМЛЯХ ЛЕСНОГО
ФОНДА. Theoretical & Applied Science, (7), 5-9.
16. Xudoyberdievich, X. E. (2023). QISHLOQ XO’JALIGIDAGI ASOSIY
VOSITALARNI TAKOMILLASHTIRISH VA ULARNING IQTISODIY
JARAYONLARI. JOURNAL OF INNOVATIONS IN SCIENTIFIC AND
EDUCATIONAL RESEARCH, 6(4), 1093-1096.
17. Xudoyberdievich, X. E. (2023). QISHLOQ XO’JALIGIDA IQTISODIY
KONTSENTRATSIYANING ROLI. IJODKOR O'QITUVCHI, 3(29), 466-470.
18. Xudoyberdiyevich, X. E. (2023). Qishloq xo'jaligida investitsiya va uning samaradorligini oshirish. Journal of Universal Science Research, 1(5), 622-627.
19. Allayarov, P. (2022). The factors affecting Kyrgyzstan's bilateral trade: a gravity-model approach. Архив научных исследований, 4(1).
20. Norbek, N. (2022). AGRAR SOHADA RAQAMLI
TEXNOLOGIYALARNI QO ‘LLASHNING USTUVOR YO ‘NALISHLARI. Архив
научных исследований, 2(1).
21. Jo‘rayevich, N. N. (2022). QISHLOQ XO ‘JALIGI TARMOG ‘IDA
RAQAMLASHTIRISHNING USTUVOR YO ‘NALISHLARI. Архив научных
исследований, 5(5).
22. Nurmatov, N. (2022). MAMLAKATIMIZ AGRAR TARMOG ‘IGA
“QISHLOQ XO ‘JALIGI-4, 0” KONSEPSIYASINI JORIY ETISH
IMKONIYATLARI. Архив научных исследований, 2(1).
23. Nurmatov, N. (2022). MAMLAKATIMIZ AGRAR TARMOG ‘IGA
“QISHLOQ XO ‘JALIGI-4, 0” KONSEPSIYASINI JORIY ETISH
IMKONIYATLARI. Архив научных исследований, 2(1).
24. Ziyodullaev, S. M. (2023). Commercial banking investment attractive legislation normative-legal basis. innovative development in the global science, 2(6), 10- 17.
25. Mukhammadiyevich, O. S. (2023). Experiences in the study and analysis of population employment in foreign countries. International Multidisciplinary Journal for Research & Development, 10(12).
26. Ziyodullaev, S. M. (2023, July). DESCRIPTIVE INDICATORS OF THE
LEVEL OF INCOME OF BANKS'ASSETS. In " ONLINE-CONFERENCES"
PLATFORM (pp. 229-233).
27. Muhammadiyevich, O. S. (2023). Main problems of population employment and ways to solve them. American Journal of Science on Integration and Human Development (2993-2750), 1(4), 10-13.
28. Ismatov, S. A., & Ortikov, S. M. (2020). The population bandhini tamines, turmus of regine oshirildi humiliation tagirova and using Uzbekistana characteristic.(foreign experience in providing employment, improving well-being and its specifics for uzbekistan). Theoretical & Applied Science, (11), 521-526.
29. Khatamov, O. K., & Ortikov, S. M. (2019). USE FROM THE
INTERNATIONAL EXPERIENCES IN EMPLOYMENT THE POPULATION IN
UZBEKISTAN. Theoretical & Applied Science, (11), 364-371.
30. Ortiqov, S. M., & Mamataliyev, X. B. (2024). ECONOMETRIC
ASSESSMENT OF THE EFFECT OF FIXED CAPITAL INVESTMENTS ON THE
VOLUME OF AGRICULTURAL PRODUCTION. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(4), 110-114.
31. Gulnoza, E. (2024). The status of the population's use of the stock market in Uzbekistan. Western European Journal of Linguistics and Education, 2(4), 145-149.
32. Bozorov, R. K., & Esankulov, A. E. (2019). Practice of analysis of financial stability indicators of major commercial banks in Uzbekistan. International Journal of Advanced Science and Technology, 28(20), 873-880.
33. Hojiqulova, F. (2022). IMPROVING THE TAX SYSTEM IN OUR
COUNTRYTRAINING ISSUES. Science and Innovation, 1(7), 378-382.
34. Feruza, H., & Eshquvvatov, O. A. (2024). Ensuring investment activity in Uzbekistan. Synergy: Cross-Disciplinary Journal of Digital Investigation (2995- 4827), 2(4), 26-30.
35. Eshquvvatov, O. A., & Ilkhamovna, B. T. (2024). CORPORATE ECONOMICS AND INVESTMENTS. Gospodarka i Innowacje., 46, 145-148.
36. Eshquvvatov, O. A. (2024). ACTIVATION OF THE HUMAN FACTOR
IN THE INNOVATIVE ECONOMY. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 475-479.
37. Eshquvvatov, O. A. (2024). THE ROLE OF INFORMATION IN THE
IMPLEMENTATION OF FOREIGN ECONOMIC ACTIVITY. Multidisciplinary
Journal of Science and Technology, 4(3), 470-474.
38. Abdugabbarovna, D. L., & Abdurashidovich, A. O. (2024). THE ROLE OF
SMALL BUSINESS AND PRIVATE ENTREPRENEURSHIP IN ENSURING THE
EMPLOYMENT OF THE POPULATION AND INCREASING THEIR
INCOME. Open Access Repository, 10(1), 54-57.
39. Abdugabbarovna, D. L. (2024). PECULIARITIES OF SMALL
BUSINESS AND PRIVATE ENTREPRENEURSHIP DEVELOPMENT. Open Access
Repository, 10(1), 50-53.
40. Abdugabbarovna, D. L., & Choriyevna, S. N. (2023). THE ROLE OF
INVESTMENT AND PREFERENTIAL LOANS IN THE DEVELOPMENT OF
SMALL BUSINESS ENTITIES. Open Access Repository, 9(11), 35-38.
41. Sobitova, R. N. S. (2020). LOCALIZATION OF PRODUCTION AS A
TOOL OF MODERNIZATION. Theoretical & Applied Science, (10), 407-411.
42. Solidjonovna, S. R. (2024). The role of localization of production in the stable and consistent development of the economy. Web of Scientists and Scholars: Journal of Multidisciplinary Research, 2(3), 1-4.
43. Turopova, N., & Elmurodova, M. (2024). TEXNOLOGIYALARNING
RIVOJLANISHINING ISH O ‘RNIGA TA’SIRI. Молодые ученые, 2(9), 33-35.
44. Turopova, N., & Misirov, T. (2024). O ‘ZINI O ‘ZI BOSHQARISH. Молодые ученые, 2(9), 111-113.
45. Turopova, N., & Jumayev, R. (2024). YASHIRIN IQTISODIYOTNI QISQARTIRISH MASALALARI. Молодые ученые, 2(9), 73-75.
46. Turopova, N., & Choriyev, M. (2024). “ISLOM IQTISODIYOTI” VA
“ISLOM MOLIYASI” TUSHUNCHALARI VA ISHLASH TARTIBI. Молодые
ученые, 2(9), 30-32.
47. Алтиев, А. С., Очилов, И. С., & Султонов, Х. Ғ. (2021).
СУҒОРИЛАДИГАН ЕРЛАР ЭКОЛОГИК ҲОДАТИНИ ЯҲШИЛАШНИНГ
ИҚТИСОДИЙ МЕХАНИЗМИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШДА ЖАҲОН
ТАЖРИБАЛАРИ. Экономика и социум, (6-1 (85)), 418-426.
48. Sultonov, X. G. (2022). EFFECTIVENESS OF ATTRACTING
INVESTMENTS IN IMPROVING THE ECOLOGICAL CONDITION OF
IRRIGATED LANDS. Экономика и социум, (4-1 (95)), 56-60.
49. Алтиев, А. С., Очилов, И. С., & Султонов, Х. Ғ. (2021). GLOBAL
EXPERIENCES IN IMPROVING THE ECONOMIC MECHANISMS OF
IRRIGATED LAND IMPROVEMENT. Экономика и социум, (6-1), 418-426.
50. Norqobilov, N. (2020). The role of foreign investment in the development of the economy of Kashkadarya region. Business Expert, 1, 145.
51. Norqobilov, N., & Abdullayev, J. (2023). Specific features of solving the housing problem in our country in the context of economic reforms. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 3(2), 21-23.
52. Jumanazar o’g’li, X. M., & Eshpo’latovich, A. J. (2024). Bozor iqtisodiyotining mazmuni va asosiy belgilari. Ijtimoiy fanlarda innovasiya onlayn ilmiy jurnali, 4(4), 39-41.
Text was extracted automatically from the PDF and may contain inaccuracies.