SINONIMLARNING INGLIZ TILIDAN O’ZBEK TILIGA TARJIMASI MUAMMOSI

MUAMMOSI

Kholmurodova Flyura Ulugbekovna

Faculty of Foreign philology

The National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek

xolmurodovaflyura@gmail.com

Annotation: This article is dedicated to the issues related to synonyms in the process of translating from English to Uzbek and the ways to overcome them.

Keywords: Literal translation, word meaning, stylistic aspect, lexical meaning, context, phrase, text content, idiomatic expression.

Аннотация: Данная статья посвящена проблемам, связанным с синонимами в процессе перевода с английского на узбекский язык и их устранению.

Ключевые слова: Дословный перевод, значение слова, стилистический аспект, лексическое значение, контекст, словосочетание, содержание текста, фразеологическое выражение.

Annotatsiya: Ushbu maqola ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima qilish jarayonida sinonimlar bilan bog’liq bo’ladigan muammolar va ularni bartaraf etish masalalariga bag’ishlangan.

Kalit so’zlar: So’zma-so’z tarjima, so’z ma’nosi, uslubiy jihat, lug’aviy ma’no, kontekst, so’z birikmasi, matn mazmuni, frazeologik ibora.

Bugungi kunda globalizatsiya jarayoni va raqamli iqtisodiyotning tez sur'atlarda rivojlanishi, ilmiy yangiliklarning doimiy ravishda paydo bo'lishi insoniyatning leksik boyligida sezilarli o'zgarishlarni keltirib chiqaryapti. Jumladan, turkum sintezining keng tarqalishi, shakldosh so'zlarning ko'payishi, tilda polifunksional so'zlar sonining ortishi va nutqda konversiya hodisasining tez-tez uchrashi kuzatilmoqda. Bunday o'zgarishlar, ayniqsa, sinonim (ma'nodosh) so'zlar to'plamining o'ziga xos o'zgarishlarni boshdan kechirishiga olib kelmoqda.

Sinonimiya - bu til birliklari o'rtasidagi semantik munosabatlarning bir turi bo'lib, leksik birliklar ma'nolarining bir-biriga to'liq (bu kamdan-kam hollarda uchraydi) yoki qisman mos kelishidan iboratdir.

Sinonimiya 1) tilning leksik, frazeologik, grammatik va so'z yasash tizimlariga xosdir; 2) umumjahon hodisa (til universaliyasi) hisoblanadi; 3) eng muhim paradigmatik munosabatlardan biridir. Shuning uchun dunyo tilshunosligida sinonimiya hodisasining o'rganilishi davr nuqtai nazaridan ham dolzarb masala hisoblanadi[1.353].

Bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda so‘zning to‘g‘ri tanlovi muhim ahamiyatga ega. Ayrim jumlalarni so‘zma-so‘z tarjima qilish mumkin bo‘lsa, ba’zilarini kontekstga qarab qayta ishlab tarjima qilish talab etiladi. Bunday hollarda tarjimon matn mazmunini to‘g‘ri yetkazish uchun sinonimlarni mohirona qo‘llay bilishi zarur. Tarjimaning sifatini ta’minlashda har bir so‘zning ma’nosi va uslubiy jihatini hisobga olish muhimdir. Tarjimon sinonimlarni kontekstga mos ravishda tanlasa, ma'lumotlar aniq va tushunarli bo‘ladi.

Har doim ham bir so‘zning birlamchi lug‘aviy ma’nosi boshqa tilga to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘girilavermaydi. Masalan, “Oxford Dictionary” kitobiga ko’ra ingliz tilidagi "to make a decision" iborasi o‘zbek tilida "qaror qabul qilish" deb tarjima qilinadi. Agar ushbu iborani so‘zma-so‘z "qaror qilish" shaklida o‘girsak, u tushunarsiz ko‘rinishi va ma’no aniq ifodalanmasligi mumkin. Shuning uchun sinonimlarni qo‘llashda matnning uslubi va mantiqiy mazmunini saqlash muhim ahamiyat kasb etadi.

Ingliz tilida aksariyat so‘zlarning bir nechta ma’nosi mavjud bo‘lib, bu tarjima jarayonini murakkablashtiradi. Xato sinonim tanlovi matn mazmunini noto‘g‘ri tushunishga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, iboralar va so’z birikmalarini so‘zma-so‘z tarjima qilish qiyin. Noto‘g‘ri tarjima matnning o‘qilishini murakkablashtiradi. Masalan, “Dictionary for library and information science”ga ko’ra "to give up" iborasini "berish" deb tarjima qilish noto‘g‘ri, negaki uning mazmuni "voz kechmoq" yoki "taslim bo‘lmoq" kabi ma’nolarni anglatadi. Shuning uchun tarjima jarayonida lug‘aviy ekvivalentlardan tashqari, uslub va konnotativ (qo‘shimcha) ma’nolar ham e’tiborga olinishi lozim. Misol uchun, ingliz tilidagi "large" va "big" so‘zlari bir-biriga yaqin ma’noga ega bo‘lsa-da, qo‘llanilish jihatidan farq qiladi. "Big mistake" ifodasi kundalik so‘zlashuvda ishlatilsa, "large mistake" odatda rasmiyroq ohangda qo‘llaniladi. Ikkalasini ham o‘zbek tiliga "katta xato" deb tarjima qilish mumkin, ammo ularning stilistik farqini to‘g‘ri anglash matn mazmunining aniqligini ta’minlaydi. Xuddi shuningdek, "huge" va "enormous" so‘zlari ham o‘z kontekstiga qarab turli taassurot uyg‘otishi mumkin. Tarjimada bunday farqlarga e’tibor bermaslik uslubiy moslashuvga putur yetkazadi.

O‘zbek tili ham sinonimlarga boy til bo‘lgani uchun ekvivalent tanlashda qiyinchiliklar yuzaga keladi. Masalan, ingliz tilidagi "dark" so‘zi turli kontekstlarda bir nechta sinonimga ega. "Longman Dictionary" ma’lumotlariga ko‘ra, bu so‘zning to‘rtta asosiy ma’nosi mavjud:

O’zbek tilidagi

ma’nosi

Ingliz tilidagi

sinonimlar

Misol

I. I. Qorong’u Dim, shadowy,

gloomy

The room was dark,

making it hard to see.

I. II. Yomon Evil, sinister, wicked He has a dark sense

of humour.

I. III. Sirli Mysterious,

enigmatic, obscure

There is a dark aura

around her past.

Ruhiy tushkunlik [“Longman dictionary” – p290]

Depressed,

melancholic

She was in a dark

state.

Yuqoridagi misollarda so‘zning qaysi ma’noda ishlatilganini aniqlash nihoyatda muhim. Aks holda, noto‘g‘ri sinonim tanlovi matnning ma’nosini buzishi yoki noto‘g‘ri tushunishga olib kelishi mumkin. Tarjima jarayonida sinonimlarning to‘g‘ri tanlovi mazmunning aniqligi va uslubiy to‘g‘riligini ta’minlaydi.

So’z birikmalari va frazeologizmlar tarjimasida sinonimlarning o’rni juda katta. Ma’lumki, iboralar bir tildan ikkinchi tilga so’zma-so’z tarjima qilinmaydi, balki ularning muqobil sinonimlari qo’llaniladi va to’g’ri tarjima qilish sinonimlarni puxta bilishga uzviy bog’liqdir. Masalan, ingliz tilida “spill the beans” [dictionary.cambridge.org] iborasani o’zbek tilida “loviyalarni to’kib yubormoq” deb tarjima qilinsa mazmun butunlay o’zgaradi, aslida esa “Sirni fosh qilish” deyilsa to’g’ri bo’ladi. Chunki bu ibora bilmasdan yashirin gapni aytib qo’yishni anglatadi.

Frazologik birlik (so’z birikmalari) ham aslida qotib qolgan, ya’ni yaxlit bir ma’no anglatadi. “run out of the time” birikmasini “vaqtdan chiqimoq” deyilsa, mantiqsiz bolib qoladi, negaki bu birikma “tugamoq”, nimaningdir qolmay qolishi, degani. Shunday ekan, “vaqtdan chiqish” emas, balki “vaqtimiz tugadi” bo’lishi lozim ekan.

Xulosa o’rnida shuni aytish joizki, ingliz tilidan o‘zbek tiliga tarjimada sinonimlarning to‘g‘ri qo‘llanilishi mazmunni aniq va uslubiy jihatdan to‘g‘ri yetkazishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Har bir tilning o‘ziga xos leksik boyligi va uslubi borligi sababli, sinonimlar tanlashda nafaqat lug‘aviy ekvivalent, balki kontekst, uslub va qo‘shimcha ma’nolar ham hisobga olinishi lozim. So‘zlarni so‘zma-so‘z tarjima qilish har doim ham to‘g‘ri natija bermasligi tufayli iboralar, frazeologizmlar va so’z birikmalari tarjimasida sinonimlarni mohirona qo‘llash alohida ahamiyatga ega. Tarjimonning mahorati sinonimlar orqali mazmunning nozik jihatlarini aks ettirishda ko‘rinadi. To‘g‘ri tanlangan sinonimlar matnni tushunarli, ravon va stilistik jihatdan muvozanatli qiladi. Xato sinonim qo‘llash esa mantiqiy xatolarga, tushunmovchiliklarga olib keladi va matnning sifatiga putur yetkazadi. Shunday ekan, tarjima jarayonida sinonimlarni puxta tahlil qilish, kontekstni chuqur tushunish va uslubni saqlash nihoyatda muhimdir. Natijada, mazmun va uslubning uyg‘unligi ta’minlanib, sifatli va tushunarli tarjima yaratiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

1. 1. Abjalilova M.A. O'zbek tilidagi sinonimlar tasnifi. Available from: nifi [accessed Nov 09 2024].

2. 2. Tursunov U., Muxtorov J. Hozirgi o'zbek adabiy tili. - T., 1975.

3. 3. Paulo Coelho. The Alchemist. HarperCollins Publishers, 2002, p.

4. 4. Smith J. Translation and its impact on Language. Oxford University Press. 2020.

5. 5. Johnson A. The role of synonyms in translation. Journal of language studies. P – 12(3), 45-60

6. 6. Language Institute. Understanding Synonyms. Language Institute Website: https:/www.languageinstitute,org/synonyms. 2021.

7. 7. Joan M Reit. Dictionary for library and information science. 2004.

8. 8. The Concise Oxford dictionary of current English Longman Dictionary P – 290.

9. 9. Longman Dictionary of Contemporary English. 2014