SURXONDARYO VILOYATINING TOVARLAR TASHQI SAVDO AYLANMASINI TREND MODELLARI ORQALI MODELLASHTIRISH

AYLANMASINI TREND MODELLARI ORQALI MODELLASHTIRISH

A.O‘.Omonova

Termiz davlat universiteti talabasi

i.f.f.d. (PhD) B.E. Turayev

Termiz davlat universiteti o’qituvchisi

Annotatsiya: Ushbu paragrafda Surxondaryo viloyatining tovarlar tashqi savdo aylanmasini trend modellari orqali modellashtirish jarayoni aks ettirilgan.

Tayanch iboralar: Trend modellari, eksport, import, tashqi savdo, eksponentsial, chiziqli, parabola, darajali, logarifmik.

Ma’lumki, tashqi savdo - bir mamlakatning boshqa mamlakat yoki mamlakatlar bilan olib boradigan savdosi. Mamlakatdan tovarlar chiqarish (eksport) va mamlakatga tovarlar kiritish importdan tashkil topadi. Eksport va import yigʻindisi mamlakatning tashqi savdo aylanmasini tashkil etadi. Mamlakatlar oʻrtasida savdo-sotiqni rivojlanishi ikki tomonlama foyda olish imkonini beradi. Tashqi savdo mamlakatlararo iqtisodiy munosabatlarning eng oddiy va eng kerakli shaklidir1.

Surxondaryo viloyati tashqi savdo hajmi ko’rsatkichini tahlil qilishda ekonometrik usullar, xususan regression tahlil orqali modellashtirish markaziy o’rin tutadi. Aslida model - bu shunday moddiy yoki hayolan tasavvur qilinadigan ob’ektki, u tadqiqot jarayonida haqiqiy ob’ektning o’rnini shunday bosadiki, uni bevosita o’rganish haqiqiy ob’ekt haqida yangi bilimlar beradi. Modellarni qurishda tadqiq qilinayotgan hodisani belgilovchi muhim omillar aniqlanadi va qo’yilgan masalani yechish uchun muhim bo’lmagan qismlar chiqarib tashlanadi2.

Tajribalarda keng qo’llaniladigan eng oddiy prognozlash modellaridan biri trend modeli hisoblanadi. Trend - bu vaqt tendensiyasining matematik tavsifi hisoblanadi. Unda natijaviy belgi (y) sifatida o’rganayotgan ko’rsatkich, omil belgi (x) sifatida esa 1 Vikipediya (wikipedia.org) 2 Фукина С.П. Трендовые модели в экономических исследованиях // Экономический анализ: теория и практика. 2011. №11. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/trendovye-modeli-v-ekonomicheskih-issledovaniyah (дата обращения: 28.11.2023). kuzatuv davri soni olinadi. Odatda trend modellarining umumiy ko’rinishi quyidagicha bo’ladi3:

 𝑦 = 𝑎𝑒𝑏𝑡 -eksponentsial trend modeli

 𝑦 = 𝑎 + 𝑏 ∗ 𝑡 -chiziqli trend modeli

 𝑦 = 𝑎 + 𝑏 ln 𝑡 -logarifmik trend tenglamalari

 𝑦 = 𝑎 + 𝑏1𝑥 + 𝑏2𝑥2 - 2-darajali polinom

 𝑦 = 𝑎𝑡𝑏 -darajali

Surxondaryo viloyatining tovarlar tashqi savdosini eksponentsial, chiziqli, logarifmik, 2-darajali polinom va darajali trend modellari bilan modellashtirish uchun Microsoft Excel dasturiy ta’minotining “Aнализ-данных” paketidan foydalangan holda amalga oshirildi. Tahlil uchun 1-jadvaldagi ma’lumotlardan foydalanildi.

Dastlabki bosqichda www.surxonstat.uz Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi rasmiy saytidan o’rganilayotgan ob’ekt bo’yicha 2018-2023-yillar ma’lumotlari olindi:

1-jadval

Surxondaryo viloyatining tovarlar tashqi savdosi (ming AQSH dollari)4 Yillar (2018 y. - 2023 y. yanvar-dekabr)

TSA (Surxondaryo viloyatining tovarlar tashqi

savdosi), ming AQSH dollari t y 1 589070,3 2 562652,7 3 416921,5 4 442 483,0 5 372 791,3 6 325 206,7 3 Panjiyeva M.M., Turayev B.E. Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmini trend modellari orqali modellashtirish. //Journal of Universal Science Research. – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С. 296-302. 4 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi rasmiy sayti www.surxonstat.uz ma’lumotlari.

Keyingi bosqichda 1-jadvaldagi ma’lumotlar tajriba uchun MS Excelga yuklab olindi va ma’lumotlar oralig’i belgilab olinib, “Вставка – Диаграмма – Точечная – Точечная” diagrammasini tanladik. Natijada quyidagiga ega bo’ldik.

1-rasm. Trend model nuqtalari joylashuvi5

Istalgan nuqtaning ustida sichqonchaning o’ng tugmasini bosib, paydo bo’lgan oynadan “Добавить линию тренда” ni tanlaymiz. Natijada bir necha eksponentsial, chiziqli, logarifmik, 2-darajali polinom va darajali trend modellarini tuzish imkoniga ega bo`lamiz. Bu modellarning tenglamasini “показывать уравнение на диаграмме” punkitini tanlash orqali va ularning determinatsiya koeffitsientini esa “поместить на диаграмму величину достов аппроксимации (R^2)” punkitini tanlash orqali hosil qilamiz. 5 Muallif ishlanmasi

y = 668420e-0,118x

R² = 0,9185

2-rasm. Eksponentsial trend modeli6

Boshqa model turlarini tanlab 3-6-rasmlardagi natijalarga ega bo’lamiz:

3-rasm. Chiziqli trend modeli7

4-rasm. Logarifmik trend modeli8 6 Muallif ishlanmasi 7 Muallif ishlanmasi 8 Muallif ishlanmasi

y = -53238x + 637855

R² = 0,9067

y = -1E+05ln(x) + 614615

R² = 0,8879

5-rasm. 2-darajali polinom trend modeli9

6-rasm. Darajali trend modeli10

Shunday qilib, 5 turdagi trend modellarni tuzib olindi. Endi ularning sifatini va ahamiyatliligini tekshirib ko’ramiz (2-jadval).

2-jadval

Regression tahlil natijalari11 9 Muallif ishlanmasi 10 Muallif ishlanmasi 11 Muallif ishlanmasi

y = 3541,5x2 - 78029x + 670909

R² = 0,9153

y = 630392x-0,325

R² = 0,8657 T/r Model turi Model tenglamasi Determinatsiya

koeffitsienti 1 Eksponentsial y = 668420e-0,118x 0,9185 2 Chiziqli y = -53238x + 637855 0,9067 3 Logarifmik y = -1E+05ln(x) + 614615 0,8879 4 Polinomli y = 3541,5x2 - 78029x +

670909

0,9153 5 Darajali y = 630392x-0,325 0,8657

2-jadvaldan ko’rinib turibdiki, eksponentsial trend modeli bo’yicha determinatsiya koeffitsienti eng katta. Demak, ushbu model sifati boshqa modellarning sifatiga qaraganda yuqori. Shu boisdan, eksponentsial trend modeli bo’yicha regression tahlilni amalga oshiramiz. Modelning ahamiyatini esa Fisher mezoni bilan va parametrlarining statistik ishonchliligini styudent (t) mezoni bilan tekshiramiz.

3-jadval

Hisob-kitob natijalari12

n y lny t

1 589070,3 13,3 1

2 562652,7 13,2 2

3 416921,5 12,9 3

4 442 483,0 13,0 4

5 372 791,3 12,8 5

6 325 206,7 12,7 6

4-jadval

Regression tahlil natijalari13 12 MS Excelda muallif tomonidan shakllantirildi 13 MS Excel yordamida tahlil amaga oshirildi Регрессионная статистика Множественн ый R 0,958 R-квадрат 0,919 Нормированн ый R-квадрат 0,898 Стандартная ошибка 0,074 Наблюдения 6,000 Дисперсионный анализ

df SS MS F Значимос

ть F Регрессия 1 0,246 0,246 45,107 0,003 Остаток 4 0,022 0,005 Итого 5 0,267

Коэффициен

ты

Стандартн

ая ошибка

t-

статисти

ка

P-

Значен

ие

Нижние

95% Yпересечение 13,413 0,069 195,275 0,000 13,222 Переменная X 1 -0,118 0,018 -6,716 0,003 -0,167

Shunday qilib, Surxondaryo viloyatining tovarlar tashqi savdo aylanmasini eksponentsial trend modeli ishlab chiqildi. Modelning umuniy ko`rinishi:

𝑦 = 668420𝑒−0,118𝑡 (1)

Modelning Fisher F mezoni qiymati 45,107 ga va parametrlari Styudent t mezoni qiymati 195,275 va -6,716ga teng. Shu bilan birga, p-qiymatlar 0,05 ahamiyatlilik darajasidan katta. Demak, model iqtisodiy jarayonga mos.

Modeldan foydalanib 2025 yilga qadar tovarlar tashqi savdo aylanmasi hajmini prognoz qildik. Unga ko’ra 2024 yilda ko’rsatkich hajmi 292 632,25 ming AQSh dollarini va 2025 yilda esa 260 061,12 ming AQSh dollarini ya`ni pasayish kutilmoqda. Tadqiqotlarimiz natijasida Surxondaryo viloyatining eksport hajmi barqaror holatda va lekin import hajmi pasayish tendensiyasidaligi sababli Surxondaryo viloyatining tovarlar tashqi savdo aylanmasi pasayishi kutilmoqda. Tashqi savdo aylanmasini ijobiy o`sishi uchun eksport hajmini oshirish va import hajmi kamaytirish kerak.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.

1. Vikipediya (wikipedia.org)

2. Фукина С.П. Трендовые модели в экономических исследованиях // Экономический анализ: теория и практика. 2011. №11.

3. Panjiyeva M.M., Turayev B.E. Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmini trend modellari orqali modellashtirish. //Journal of Universal Science Research. – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С. 296-302.

4. Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi rasmiy sayti

5. Тураев Б. Корреляционно-регрессионный анализ доли строительных работ в валовом региональном продукте Сурхандарьинской области //Экономика и инновационные технологии. – 2021. – №. 6. – С. 205-214.

6. Субханова М. А., Тураев Б. Э. Корреляционно-регрессионный анализ ликвидности коммерческих банков //Multidisciplinary Journal of Science and Technology. – 2024. – Т. 4. – №. 3. – С. 38-43.

7. Tulaganova M. H., Turayev B. E. Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni trend modellari yordamida prognozlash (surxondaryo viloyati misolida) //Technical science research in Uzbekistan. – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С. 223- 230.

8. Tuychiyeva M. K., Turayev B. E. Trend modellari yordamida elektron tijorat aylanmasi hajmini modellashtirish va prognozlashtirish //Technical science research in Uzbekistan. – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С. 193-199.

9. Xursanova S. A., Turayev B. E. Hudud dehqonchilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini trend modellari yordamida prognozlashtirish //Technical science research in Uzbekistan. – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С. 200-208.

10. Mirzohidovna P. M., Turayev B. E. Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmini trend modellari orqali modellashtirish //Journal of Universal Science Research. – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С. 296-302.

11. Тураев Б. Э. Моделирование изменения цен в промышленности строительных материалов (на примере Сурхандарьинской области) //Современные тенденции развития финансово-банковского сектора в условиях экономической неопределенности. – 2022. – С. 71-75.