TALABA XOTIN-QIZLAR JISMONIY FAOLLIK MADANIYATINING PEDAGOGIK MOHIYATI VA KOMPONENTLI TUZILMASI.

MOHIYATI VA KOMPONENTLI TUZILMASI.

Oripova Nazzora Maxmudovna, Buxoro davlat pedagogika instituti Jismoniy tarbiya va sport kafedrasi 2-bosqich doktoranti; Buxoro, O'zbekiston.

Annotatsiya

KIRISH

jismoniy faollik miqdori talaba xotin-qizlarda barqaror jismoniy faollik madaniyati shakllanganini o'z-o'zidan anglatmaydi; hodisani qadriyat, bilim, xulq, refleksiya va ijtimoiy munosabatlar birligida tushuntirish zarur.

MAQSAD

talaba xotin-qizlarning jismoniy faollik madaniyatini mustaqil pedagogik konstrukt sifatida aniqlashtirish, uni yaqin tushunchalardan farqlash hamda komponentli tuzilmasi va strukturaviy modelini nazariy asoslash.

MATERIALLAR VA METODLAR

2021-2026-yillarga oid 48 manbadan iborat mavzuga oid to'plam oldindan belgilangan kiritish va chiqarish mezonlari asosida uch bosqichda saralandi: 25 manba mazmunan tahlil qilindi, maqola dalillarini bevosita asoslagan 18 manba esa konseptual-narrativ sintezga kiritildi; tayanch ta'riflarga nisbatan nashr yili bo'yicha istisno qo'llandi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

madaniyatning qadriyat va bilimga asoslangan yadrosi kompetensiyaning amaliy namoyonidan farqlandi. Qadriyat-motivatsion, kognitiv, faoliyat-xulqiy, refleksiv-regulyativ va ijtimoiy-kommunikativ komponentlar hamda H1-H5 bog'lanishlarini tasdiqlovchi omillar tahlili va strukturaviy tenglamalar modeli (CFA/SEM) orqali tekshirishga mo'ljallangan konseptual model taklif qilindi.

XULOSA

genderga sezgir mahalliy sharoitlar alohida komponent emas, balki munosabatlar kuchini o'zgartiruvchi omil sifatida ajratildi; model O'zbekiston OTMlarida dastlabki va psixometrik tekshiruvdan o'tkazilishi lozim.

Kalit so'zlar: jismoniy faollik madaniyati, talaba xotin-qizlar, jismoniy savodxonlik, pedagogik konstrukt, motivatsiya, o'zini boshqarish, genderga sezgir pedagogika, oliy ta'lim.

ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ СУЩНОСТЬ И КОМПОНЕНТНАЯ СТРУКТУРА КУЛЬТУРЫ

ФИЗИЧЕСКОЙ АКТИВНОСТИ СТУДЕНТОК ВУЗОВ.

Орипова Наззора Махмудовна, докторант 2-го курса кафедры физического воспитания и спорта Бухарского государственного педагогического института, Бухара, Узбекистан.

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

объем двигательной активности сам по себе не свидетельствует о сформированности у студенток устойчивой культуры физической активности; необходима педагогическая интерпретация единства ценностей, знаний, поведения, рефлексии и социальных отношений.

ЦЕЛЬ

уточнить культуру физической активности студенток как самостоятельный педагогический конструкт, разграничить ее со смежными понятиями и теоретически обосновать компонентную структуру и структурную модель.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

тематическая выборка из 48 источников за 2021- 2026 гг. отбиралась в три этапа по заранее заданным критериям: 25 работ прошли содержательный анализ, а 18 источников, непосредственно подтверждающих аргументы статьи, были включены в концептуально-нарративный синтез; для базовых определений сделаны исключения по дате публикации.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

разграничены ценностно-знаниевое ядро культуры и практическое проявление компетентности. Предложены пять компонентов и концептуальная модель структурных связей H1-H5 для последующей проверки средствами CFA/SEM.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

гендерно-чувствительные локальные условия выделены как модераторы; модель требует пилотной и психометрической проверки в вузах Узбекистана.

Ключевые слова: культура физической активности, студентки, физическая грамотность, педагогический конструкт, мотивация, саморегуляция, гендерночувствительная педагогика, высшее образование.

PEDAGOGICAL ESSENCE AND COMPONENT STRUCTURE OF PHYSICAL

ACTIVITY CULTURE AMONG FEMALE UNIVERSITY STUDENTS.

Nazzora Maxmudovna Oripova, second-year doctoral student, Department of Physical Education and Sports, Bukhara State Pedagogical Institute, Bukhara, Uzbekistan.

Annatation

INTRODUCTION

the amount of physical activity does not by itself indicate that female students have developed a sustainable physical activity culture; the construct requires a pedagogical account of values, knowledge, behaviour, reflection and social relations.

AIM

to define female university students' physical activity culture as a distinct pedagogical construct, distinguish it from adjacent concepts, and theoretically justify its component structure and structural model.

MATERIALS AND METHODS

a thematic set of 48 sources published in 2021-2026 was screened in three stages using predefined criteria: 25 highly relevant records underwent content analysis, and 18 sources directly supporting the article's claims were included in the conceptual-narrative synthesis; foundational definitions were exempted from the publication-date limit.

DISCUSSION AND RESULTS

the value-knowledge core of culture was distinguished from the practical manifestation of competence. Five components and an H1-H5 conceptual path model intended for subsequent CFA/SEM testing were proposed.

CONCLUSION

gender-sensitive local conditions were treated as moderators; the model requires pilot and psychometric testing in higher education institutions in Uzbekistan.

Keywords: physical activity culture, female university students, physical literacy, pedagogical construct, motivation, self-regulation, gender-sensitive pedagogy, higher education.

Jismoniy faollik sog'liqni saqlashning zarur sharti bo'lsa-da, pedagogik nuqtayi nazardan talabaning ma'lum vaqt davomida harakat qilishi hali uning jismoniy faollik madaniyati shakllanganini anglatmaydi. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti jismoniy faollikni sog'liq uchun foyda beruvchi tana harakatlari va energiya sarfi bilan bog'laydi hamda kattalarga o'rtacha va yuqori shiddatdagi faollikni muntazam bajarishni tavsiya etadi [1]. Caspersen, Powell va Christenson jismoniy faollikni skelet mushaklari hosil qiladigan va energiya sarfini oshiradigan harakat sifatida, jismoniy mashqni esa uning rejalashtirilgan, tuzilgan va takrorlanuvchi turi sifatida farqlagan [2]. Bu tafovut muhim: xulq miqdori, mashg'ulot shakli va shaxsning jismoniy imkoniyati ayni bir ilmiy obyekt emas.

Muammo gender nuqtayi nazaridan yanada keskinlashadi. 2000-2022-yillardagi global dinamikani birlashtirgan tahlilda 2022-yil uchun jismoniy faollik yetishmasligi ayollarda 33,8 foiz, erkaklarda esa 28,7 foiz deb baholangan [3]. Bu kattalar bo'yicha global baho bo'lib, uni O'zbekiston talaba-qizlariga bevosita tatbiq etib bo'lmaydi. Tafovutni ayollarning go'yoki tabiiy ravishda kamroq faol bo'lishi bilan izohlash ham ilmiy, ham pedagogik jihatdan noto'g'ri. Universitet talabalari bo'yicha 39 tadqiqotni qamrab olgan tizimli sharh muhit va resurslar, ijtimoiy ta'sirlar hamda maqsadlar jismoniy faol xulq-atvorni belgilovchi yetakchi omillar qatorida ekanini ko'rsatadi [4]. Demak, talaba xotin-qizlarning faolligini faqat iroda yoki motivatsiya tanqisligiga bog'lamasdan, shaxs, pedagogik jarayon va ta'lim muhitining o'zaro ta'sirini o'rganish zarur.

Muammoning markaziy nazariy vazifasi 'jismoniy faollik madaniyati' atamasini jismoniy faollikning oddiy sinonimi sifatida qo'llashdan voz kechib, uning mazmuni, chegarasi, tarkibi va o'lchash mantiqini ochishdir. Aks holda bir tadqiqotdagi qadamlar soni, boshqasidagi motivatsiya va uchinchisidagi jismoniy tayyorgarlik natijasi bir hodisaning teng ko'rsatkichlari sifatida talqin qilinadi. Natijada ilmiy xulosa tabiati turlicha bo'lgan belgilarni aralashtirishga tayanib qoladi. Shu sababli maqolada mazkur chalkashlikni bartaraf etuvchi tushunchaviy tuzilma taklif etiladi.

Tadqiqot maqsadi va metodlari

Tadqiqot jismoniy faollik madaniyatining nazariy chegaralarini belgilash, uning tarkibiy qismlari o'rtasidagi faraziy aloqalarni asoslash va keyingi empirik tekshiruv uchun model ishlab chiqishga qaratildi. Ish empirik tajriba natijalari yoki to'liq tizimli sharh hisoboti sifatida taqdim etilmaydi. Konseptual-narrativ sintez tanlandi, chunki vazifa ta'sir hajmlarini umumlashtirish emas, balki turli ilmiy an'analardagi ta'rif, komponent, mexanizm va kontekstni yagona, tekshiriladigan konstruktga birlashtirishdir.

Boshlang'ich manbalar to'plami muallifning shaxsiy ilmiy bazasidagi 48 manbadan iborat bo'ldi. Saralash 2026-yil 18-avgustda yakunlandi. Qidiruvda o'zbek, rus va ingliz tillaridagi 'jismoniy faollik madaniyati', 'talaba-qizlar jismoniy faolligi', 'physical activity culture', 'physical literacy', 'female university students', 'motivation', 'self-regulation', 'social support', 'digital intervention' kalit so'zlari va ularning mantiqiy birikmalari qo'llanildi. Bibliografik ma'lumotlar nashriyot sahifalari, PubMed/PMC, DOI reyestrlari hamda O'zbekistonning rasmiy ZiyoNet dissertatsiyalar repozitoriysi orqali qayta tekshirildi.

Kiritish mezonlari quyidagicha belgilandi: 2021-2026-yillarda chop etilgan tizimli yoki qamrovli sharh, meta-tahlil yoxud empirik tadqiqot; oliy ta'lim, talaba-yoshlar yoki xotin-qizlar jismoniy faolligiga bevosita aloqadorlik; komponent, belgilovchi omil, pedagogik mexanizm yoki o'lchov vositasi haqida aniq ma'lumot mavjudligi; tekshiriladigan dissertatsiyalari avtoreferatlari va rasmiy universitet materiallari mahalliy qiyos uchun kiritildi. Jismoniy faollikning tayanch ta'riflariga oid 1985 va 2020-yilgi manbalar uchun nashr yili bo'yicha istisno berildi. Takroriy manbalar, bibliografiyasi tasdiqlanmagan materiallar, faqat klinik yoki sport natijalarini yoritib, pedagogik mexanizmni ochmagan ishlar, shuningdek maktab o'quvchilari yoki professional sportchilar natijalarini talabalarga bevosita ko'chirishni talab qiladigan manbalar chiqarib tashlandi.

Saralash uch bosqichda amalga oshirildi: 48 manbaning nomi va annotatsiyasi mavzuga muvofiqligi bo'yicha ko'rib chiqildi; mavzuga eng mos deb baholangan 25 manba mazmunan tahlil qilindi; maqoladagi muayyan ta'rif, qiyos yoki farazni bevosita asoslagan 18 manba yakuniy sintezga kiritildi. Ular to'rt tahliliy blokka ajratildi: o'lchashga yo'naltirilgan ta'riflar; jismoniy savodxonlik (physical literacy) va ko'p komponentlilik; motivatsion, ijtimoiy hamda raqamli belgilovchi omillar; talaba xotin-qizlarga xos pedagogik va kontekstual shartlar. O'zbek manbalari mahalliy yondashuvning kuchli jihatlari va ochiq qolgan masalalarini aniqlash uchun qiyoslandi. Jarayon PRISMA talablariga to'liq mos tizimli qidiruv bo'lmagani sababli natijalar mazkur manbalar to'plami doirasidagi konseptual sintez sifatida talqin qilindi.

1. Tushunchalarning konseptual chegarasi

Nazariy tahlil jismoniy faollik madaniyatini ilmiy jihatdan asoslash uchun unga yaqin kamida yettita tushunchani o'zaro farqlash zarurligini ko'rsatdi. Jismoniy faollik kuzatiladigan xulq-atvorni; jismoniy mashq maqsadli va tuzilgan faoliyatni; jismoniy tayyorgarlik organizmning o'lchanadigan funksional imkoniyatini; jismoniy madaniyat jamiyat va shaxs hayotidagi keng qadriy-faoliyat tizimini anglatadi. Jismoniy faoliyat kompetensiyasi muayyan vaziyatda bilim va ko'nikmalarni samarali qo'llash qobiliyatidir. Jismoniy savodxonlik (physical literacy) esa umrbod faol ishtirok etish uchun motivatsiya, ishonch, jismoniy kompetentlik, bilim va mas'uliyatni birlashtiruvchi xalqaro konstrukt hisoblanadi. Jismoniy faollik madaniyati ushbu tushunchalarga tayansa-da, ularning hech biri bilan to'liq aynanlashmaydi.

Muallifning nazariy pozitsiyasiga ko'ra, 'madaniyat' va 'kompetensiya' bir hodisaning ikki xil nomi emas. Madaniyat shaxs ichkilashtirgan qadriyat, me'yor, ma'no va bilimlar bilan belgilanadi; kompetensiya esa shu asosni muayyan vaziyatda xavfsiz va samarali harakatga aylantirish qobiliyatidir. Shu sabab qadriyat-motivatsion va kognitiv komponentlar madaniy yadroni, faoliyat-xulqiy hamda refleksiv-regulyativ komponentlar esa uning amaliy namoyonini ifodalaydi. Ijtimoiy-kommunikativ komponent mazkur madaniyatning ijtimoiy munosabatlarda qo'llab-quvvatlanishi, mustahkamlanishi va uzatilishini ko'rsatadi. Modelga faoliyat komponentining kiritilishi konstruktni kompetensiya bilan aynanlashtirmaydi; aksincha, u ichkilashtirilgan qadriyatning real xulqqa o'tgan yoki o'tmaganini tekshirishga xizmat qiladi.

1-jadval. Jismoniy faollik madaniyatiga yaqin tushunchalarning chegarasi

Tushuncha Asosiy ilmiy savol Tipik ko'rsatkich Jismoniy faollik madaniyatidan

farqi

Jismoniy faollik Talaba qancha va qanday

shiddatda harakat qiladi?

Daqiqa, o'rtacha va yuqori

shiddatli faollik (MVPA),

qadam, kamharakat vaqt

Xulq-atvor miqdorini ko'rsatadi,

lekin qadriyat, bilim va o'zini

boshqarishni to'liq ochmaydi.

Jismoniy mashq Faoliyat rejalashtirilgan va

takrorlanuvchimi?

Mashg'ulot turi, chastotasi,

davomiyligi

Jismoniy faollikning maqsadli

turi; madaniyatning o'zi

Jismoniy tayyorgarlik Organizm nima qila oladi? Chidamlilik, kuch, tezkorlik,

egiluvchanlik

Natija yoki imkoniyatni

o'lchaydi; mustaqil faol xulqni

kafolatlamaydi.

Jismoniy madaniyat Jismoniy kamolotning shaxsiy

va ijtimoiy qadriyati qanday?

Ichkilashtirilgan me'yorlar,

ishtirok amaliyoti, ta'lim va

sport muhitidagi xulq

Kengroq ijtimoiy-madaniy

kategoriya; tadqiqot

konstruktidan ko'ra

umumiyroq.

Jismoniy faoliyat

kompetensiyasi

Talaba bilim va ko'nikmani

konkret vaziyatda qo'llay

oladimi?

Rejalash, texnik bajarish,

xavfsizlik, yuklamani

moslashtirish

Funksional qobiliyatni bildiradi;

qadriyat, me'yor va shaxsiy

ma'noni to'liq qamramaydi.

Jismoniy savodxonlik

(physical literacy)

Shaxs umrbod faol bo'lishga

tayyormi?

Motivatsiya, ishonch,

kompetentlik, bilim

Eng yaqin xalqaro konstrukt,

ammo mahalliy pedagogik-

madaniy o'lchash tizimini

to'liq almashtirmaydi.

Jismoniy faollik

madaniyati

Talaba faollikni qadriyat

sifatida qabul qilib, uni mustaqil

boshqara oladimi?

Qadriyat, bilim, xulq,

refleksiya, hamkorlik

Ta'lim jarayonida

rivojlantiriladigan yaxlit natija;

madaniy yadro va amaliy

namoyonni birlashtiradi.

Jadvaldagi chegaralashdan uchta metodologik xulosa kelib chiqadi. Birinchidan, talaba belgilangan me'yorni bajarganining o'zi uning jismoniy faollik madaniyati yuqori ekanini anglatmaydi, chunki faoliyat tashqi nazorat tugashi bilan to'xtashi mumkin. Ikkinchidan, malakali bajarish madaniyatning zarur amaliy ko'rinishi bo'lsa-da, uning qadriy va me'yoriy yadrosini almashtirmaydi. Uchinchidan, bilim va ijobiy munosabat real xulqatvor, o'zini kuzatish va moslashtirish bilan bog'lanmasa, konstruktning faqat ayrim qirralarini ifodalaydi. Shu bois hodisani bitta ko'rsatkich bilan ifodalash ilmiy mazmunni asossiz toraytirishga olib keladi.

2. Mahalliy va xalqaro yondashuvlarning qiyosiy sintezi

O'zbekistonda bajarilgan tadqiqotlar muammoning mahalliy pedagogik asoslarini belgilashga yordam beradi. B.R. Jurayev talaba faolligini salomatlik bo'yicha savodxonlik, fiziologik jarayonlarni anglash, motivatsiya va kundalik xulq-atvor o'rtasidagi aloqada ko'radi; raqamli kuzatuvni esa shu tizimning amaliy vositalaridan biri sifatida kiritadi [5]. Bizning tahlilimiz uchun muhim jihat shundaki, mazkur yondashuv jismoniy faollikni mashqlar soni bilan cheklamaydi. Biroq tadqiqot talabalarning umumiy guruhiga qaratilgan bo'lib, xotin-qizlarning o'ziga xos ijtimoiy va pedagogik tajribasi alohida tahlil obyekti sifatida ajratilmagan.

M.Sh. Yaxshiyeva aerobika mashg'ulotlarida yuklamani individual farqlash, auditoriyadan tashqari faoliyat, morfofunksional kuzatuv va raqamli dasturdan foydalanishni yagona metodik zanjirda ko'rib chiqadi [6]. Bu yondashuv talaba-qizlar bilan ishlashda individual imkoniyatlarni hisobga olish va raqamli nazoratni amaliyotga kiritish mumkinligini ko'rsatadi. Biroq natijalar, avvalo, jismoniy tayyorgarlik va organizmning funksional javoblari orqali baholangan. Shu sabab qadriyat, mustaqil boshqaruv, refleksiya va ijtimoiy o'zaro ta'sirni bitta yashirin konstrukt doirasida o'lchash alohida tadqiqot vazifasi bo'lib qoladi.

Sh.M. Xolova mashqlarni talaba-qizlarning kundalik hayot ehtiyojlari va sog'lom turmush tarzini tanlashi bilan bog'laydi [7]. Mazkur qarash hodisaning qadriy hamda ijtimoiy tomonlarini ko'rishga yordam beradi. Lekin nazariy tushunchani o'lchanadigan konstruktga aylantirish uchun mezonlar, ko'rsatkichlar va validligi tekshirilgan o'lchov vositalari o'rtasidagi munosabat alohida ko'rsatilishi zarur. Bizningcha, mahalliy ishlarning kuchli tomoni amaliy vositalar va pedagogik shartlarni ochib berganidadir; ochiq qolayotgan vazifa esa madaniyatning barcha qatlamlarini yagona va tekshiriladigan o'lchov modelida birlashtirishdir.

Xalqaro adabiyotda jismoniy savodxonlik ko'p komponentlilikni asoslash uchun eng yaqin nazariy tayanchdir. J. Carl va hammualliflarning meta-tahlili jismoniy savodxonlikni rivojlantiruvchi dasturlar jismoniy faollik va sog'liq bilan bog'liq bir nechta natijalarni yaxshilash salohiyatiga ega ekanini ko'rsatadi. Shu bilan birga, mualliflar dastur xususiyatlari va ta'sir mexanizmlarini aniqroq ajratish zarurligini ta'kidlaydi [8]. K. Fortnum va hammualliflar jismoniy savodxonlik, jismoniy faollik, jismoniy tayyorgarlik, sog'liq savodxonligi va farovonlik o'rtasidagi bog'lanishlarni tizimlashtirib, ayrim vositachilik yo'llari hali yetarli tekshirilmaganini qayd etadi [9]. Oliy ta'lim talabalari bo'yicha qamrovli sharhda jismoniy savodxonlik ruhiy farovonlik bilan ijobiy bog'langan. Biroq sharhga kiritilgan yetti tadqiqot asosan kuzatuvga tayangani sababli sababiy xulosa chiqarish imkoniyati cheklangan [10].

Bu dalillar jismoniy savodxonlik tushunchasini tayyor qolip sifatida qo'llash emas, balki uning foydali mexanizmlarini mahalliy pedagogik konstrukt bilan ehtiyotkor bog'lash zarurligini ko'rsatadi. Masalan, Xitoy universitetlaridagi 1210 talaba ishtirok etgan tadqiqot elektron sog'liq savodxonligi, jismoniy savodxonlik va jismoniy faollik o'rtasidagi ijobiy aloqalarni aniqlagan. Biroq tadqiqot kesimiy tuzilishga ega bo'lgani sababli aloqalarning yo'nalishi va sababiyligi tasdiqlanmagan [11]. Boshqa tadqiqotda universitet talabalarining ichkilashtirilgan jismoniy faollik motivatsiyasi bilan psixologik farovonligi o'rtasida ijobiy bog'liqlik aniqlangan, ammo real jismoniy faollik darajasi bevosita o'lchanmagan [12]. Shunday ekan, raqamli savodxonlik, bilim va motivatsiya konstruktning belgilovchi omillari yoki komponentlari bo'lishi mumkin, biroq ularning o'zaro nisbati empirik modelda sinovdan o'tkazilishi lozim.

3. Besh komponentli ishchi tuzilma

Konseptual sintez asosida talaba xotin-qizlarning jismoniy faollik madaniyatiga quyidagi ishchi ta'rif taklif etiladi: u jismoniy faollikni shaxsiy va ijtimoiy qadriyat sifatida qabul qilish, uning sog'liq hamda rivojlanishdagi ahamiyatini anglash, xavfsiz faoliyatni mustaqil rejalashtirish va amalga oshirish, o'z xulq-atvorini kuzatish, tahlil qilish va o'zgaruvchan sharoitga moslashtirish, shuningdek qo'llab-quvvatlovchi ijtimoiy aloqalarni qurishda namoyon bo'ladigan ko'p komponentli pedagogik konstruktdir.

2-jadval. Jismoniy faollik madaniyatining taklif etilayotgan komponentlari

Komponent Pedagogik mazmun va mexanizm Kuzatiladigan indikatorlar O'lchash bo'yicha

ehtiyotkor taklif

Qadriyat-

motivatsion

Faollikning shaxsiy ma'nosini

ichkilashtirish; tanlov va erishish

mumkin bo'lgan maqsadlar orqali

barqaror niyatni qo'llab-

quvvatlash.

Qadriyat, avtonom motivatsiya,

o'ziga ishonch, maqsad va niyat

barqarorligi.

Validligi tekshirilgan

motivatsiya shkalasi va

mazmunli suhbat; bitta

'qiziqish' savoli yetarli

Kognitiv Yuklama, xavfsizlik, tiklanish,

salomatlik va ishonchli raqamli

axborotni tushunish.

Bilimni amaliy vaziyatda qo'llash,

xavfni farqlash, reja tuzishni

asoslash.

Bilim testi va vaziyatli

topshiriq; faqat o'zini

baholash bilan

cheklanmaslik.

Faoliyat-xulqiy Tanlangan faoliyatni amalda

rejalashtirish, bajarish va o'quv

yuklamasi o'zgarganda ham

davom ettirish.

Muntazamlik, davomiylik, shiddat,

faoliyat turlarining xilma-xilligi,

tanaffusdan keyin qaytish.

Akselerometr, qadam

o'lchagich yoki kundalikni

validligi tekshirilgan

anketa bilan birlashtirish.

Refleksiv-regulyativ Maqsad qo'yish, kuzatuv

ma'lumotlarini talqin qilish,

rejadan og'ish sabablarini

tushuntirish va rejani

moslashtirish.

O'zini muntazam kuzatish,

sababiy izoh, rejani tuzatish, o'z

holatini nazorat qilish.

Tuzilmali refleksiv yozuv,

maqsadlar kundaligi va

kuzatuv; faqat qurilma

ma'lumoti refleksiyani

o'lchamaydi.

Ijtimoiy-

kommunikativ

O'qituvchi va tengdoshlar bilan

xavfsiz hamkorlik qilish, yordam

so'rash va qo'llab-quvvatlashni

faoliyat resursiga aylantirish.

Qo'llab-quvvatlash, hamkorlik,

psixologik xavfsizlik, guruhdagi

mas'uliyat.

Ijtimoiy qo'llab-quvvatlash

shkalasi, kuzatuv va

yo'naltirilgan guruh

muhokamasi

ma'lumotlari.

Komponentlarni mexanik yig'indi sifatida talqin qilish mumkin emas. Qadriyat va bilim faoliyatga o'tmasa, konstrukt deklarativ darajada qoladi; faoliyat refleksiya va mustaqil boshqaruvsiz faqat tashqi talabga bo'ysunishi mumkin; ijtimoiy qo'llab-quvvatlash tanlovni cheklovchi nazoratga aylansa, avtonom motivatsiyani zaiflashtiradi. Shu sabab nazariy modelda komponentlar o'rtasidagi bog'lanishlar ham sinovdan o'tkazilishi kerak. Xususan, bilim qadriyat orqali faoliyatga o'tadimi, o'zini boshqarish muntazamlikka vositachi bo'ladimi va ijtimoiy qo'llab-quvvatlash ushbu munosabatlarni kuchaytiradimi, degan savollar empirik tekshiruvni talab qiladi.

Taklif etilgan tuzilmaning asosiy pedagogik belgisi tashqi boshqaruvdan subyektning mustaqil boshqaruviga o'tishdir. Majburiy darsdagi ishtirok boshlang'ich sharoit bo'lishi mumkin, ammo yakuniy natija talabaning faoliyat turini ongli ravishda tanlashi, erishish mumkin bo'lgan maqsad qo'yishi, xavfsizlikni hisobga olishi, o'z holatidagi o'zgarishlarni tushunishi va vaqtinchalik uzilishdan keyin faol rejimga qayta olishi bilan ifodalanadi. Bu yondashuv 'eng yuqori natija'ni emas, balki individual imkoniyatga mos, barqaror va mas'uliyatli xulq-atvorni markazga qo'yadi.

4. Genderga sezgir pedagogik kontekst

Genderga sezgirlik talaba xotin-qizlarni bir xil xususiyatlarga ega guruh sifatida tasvirlashni anglatmaydi. Aksincha, u imkoniyat va to'siqlarning taqsimlanishi, xavfsizlik, tana qiyofasi, kiyinish talablari, madaniy maqbullik, vaqt resursi, oilaviy va o'quv majburiyatlari, infratuzilma hamda o'qituvchi va talaba o'rtasidagi vakolatlar nomutanosibligini hisobga olishni talab qiladi. Yosh xotin-qizlarning jismoniy faolligini texnologiya yordamida qo'llab-quvvatlashga doir tizimli sharh ijobiy imkoniyatlar mavjudligini ko'rsatsa-da, pedagogik dasturlarning nazariy asoslari va natijalari bir xil emasligini ham qayd etadi [13]. Shu sabab ilova yoki faollikni kuzatuvchi qurilmani 'innovatsiya' sifatida kiritishning o'zi pedagogik yechim bo'la olmaydi.

J. Ma va hammualliflar universitet talaba-qizlarining faolligiga gender rollari hamda ayrim sport turlarini muayyan jinsga xos deb qabul qilish ta'sir etishini ko'rsatgan. Shu asosda ular ta'lim muhitida stereotiplarni kamaytirish, avtonomiya va inklyuzivlikni kuchaytirishni tavsiya qiladi [14]. Bu natijani barcha madaniy muhitlarga to'g'ridan-to'g'ri ko'chirish mumkin emas, biroq u faoliyat tanlovini 'qaysi sport qizlarga mos' degan stereotip bilan cheklamaslik zarurligini asoslaydi. Muhimi, talaba tanlagan faoliyat xavfsiz, mazmunli va yetarli yuklama beruvchi bo'lishidir.

Ijtimoiy kapital va jismoniy faollikka bag'ishlangan tizimli sharh universitet muhitidagi aloqalar, ishonch va ishtirok imkoniyatlari faol xulq-atvor bilan bog'liqligini ko'rsatadi [15]. Jismoniy faollikka qaratilgan ijtimoiy ko'mak haqidagi boshqa sharh ham tengdoshlar, oila va ta'lim muassasasi ko'magining ahamiyatini tasdiqlaydi [16]. Shuning uchun ijtimoiy-kommunikativ komponentni faqat 'guruh bilan mashq qilish' bilan cheklab bo'lmaydi. Psixologik xavfsizlik, kamsitmaslik, natijalarni omma oldida taqqoslamaslik, maxfiylik va tanlov huquqi ham uning muhim pedagogik mezonlaridir.

Mazkur maqolada gender omillari oltinchi komponent sifatida emas, balki besh komponentning har biriga ta'sir qiluvchi umumiy kontekst sifatida talqin qilindi. Masalan, tana qiyofasi qadriyat-motivatsion qatlamga, xavfsiz joy va vaqt faoliyat-xulqiy qatlamga, raqamli maxfiylik refleksiv-regulyativ qatlamga, guruhdagi masxara yoki qo'llab-quvvatlash esa ijtimoiy-kommunikativ qatlamga ta'sir qiladi. Bunday yondashuv komponentlar bilan tashqi sharoitlarni aralashtirib yubormaslik hamda keyingi statistik modelda kontekstning o'zgartiruvchi ta'sirini alohida tekshirish imkonini beradi.

4.1. O'zbekiston OTMlari uchun mahalliy tekshiruv maydoni

Mahalliy manbalar talaba-qizlar bilan ishlashda differensial yuklama, darsdan tashqari aerobika, raqamli kuzatuv va ijtimoiy ehtiyojlarga tayangan mashg'ulotlarni qo'llash mumkinligini ko'rsatadi [5-7]. Biroq ushbu tadqiqotlar O'zbekiston OTMlaridagi genderga xos to'siqlarning tarqalishi va o'zaro ta'siri haqida umumlashtirish mumkin bo'lgan ijtimoiy portretni bermaydi. Shu sababli 33,8 va 28,7 foizlik global ko'rsatkichlar hamda Xitoy yoki boshqa mamlakatlarda aniqlangan mexanizmlar mahalliy fakt sifatida taqdim etilmadi. Asosiy ilmiy bo'shliq quyidagicha: O'zbekiston talaba xotin-qizlari uchun qaysi sharoitlar haqiqiy to'siq, qaysilari esa qo'llab-quvvatlovchi resurs ekanini birlamchi ma'lumotlar asosida aniqlash zarur.

Dastlabki diagnostikada quyidagi mahalliy farazlar tekshirilishi kerak: dars jadvalidagi bo'sh vaqt bilan sport obyektlarining ish vaqti mosligi; yotoqxonada yoki oilada yashash, transport va masofa; xotin-qizlar uchun xavfsiz hamda maxfiy mashg'ulot muhiti; kiyinish talablari va faoliyat turining madaniy maqbulligi; sport inshootlaridan foydalanish imkoniyati, xarajatlar va jihozlar; o'quv, oilaviy hamda maishiy majburiyatlar; tana qiyofasini omma oldida baholashdan xavotirlanish. Mazkur omillar so'rovnoma, yo'naltirilgan guruh muhokamasi, dars jadvali va infratuzilma auditi orqali o'rganilishi, natijalar esa kurs, ta'lim yo'nalishi va yashash sharoitiga ko'ra guruhlab baholanishi kerak.

5. Operatsionlashtirish va keyingi tekshiruv talablari

Nazariy konstrukt ilmiy qiymatga ega bo'lishi uchun kuzatiladigan ko'rsatkichlar va o'lchov vositalariga aylantirilishi zarur. Bunda yo'l qo'yilishi mumkin bo'lgan eng katta xato barcha komponentlarni muallif tuzgan bitta so'rovnoma bilan o'lchashdir. Raqamli dasturlar bo'yicha meta-tahlil ularning talabalar jismoniy faolligini qo'llab-quvvatlash salohiyatini ko'rsatadi [17], ammo qurilma faqat qadamlar soni yoki faol daqiqalarni qayd etadi; u qadriyat va refleksiyani o'lchamaydi. Universitet dasturlarida qo'llangan jismoniy faollikni o'lchash vositalari sharhi esa vosita tanlovi natijalarning qiyoslanishiga bevosita ta'sir qilishini ko'rsatadi [18]. Shu sababli ko'p usulli o'lchov tuzilmasi zarur: xulq-atvor uchun obyektiv kuzatuv yoki validligi tekshirilgan anketa; motivatsiya va ijtimoiy qo'llab-quvvatlash uchun ilmiy asoslangan shkala; bilim uchun vaziyatli test; refleksiya uchun tuzilmali yozma tahlil yoki intervyu.

Komponentlar uchun umumiy indeks tuzishdan oldin mazmuniy asoslilik ekspertlar yordamida tekshirilishi zarur. Tarjima qilingan shkala to'g'ri va teskari tarjima, savollarni anglash bo'yicha suhbat hamda dastlabki sinovdan o'tkaziladi. Bandlarning boshlang'ich jamlanmasi har bir komponent uchun kamida 4-6 banddan tuziladi; ekspert bahosi va dastlabki tahlildan so'ng mazmunni yetarli qamrab oladigan kamida 3-4 band saqlanishi maqsadga muvofiq. Izlanish xususiyatidagi omillar tahlili (EFA) uchun N = 200 dan kam bo'lmagan tanlanma dastlabki amaliy mezon bo'lishi mumkin. Biroq yakuniy hajm bandlar soni, omillarning umumiy dispersiyadagi ulushi va omillar tuzilmasiga qarab statistik quvvat tahlili bilan asoslanadi. Tasdiqlovchi omillar tahlili (CFA) imkon qadar boshqa tanlanmada o'tkaziladi. Ishonchlilik faqat Kronbaxning alfa koeffitsiyenti bilan cheklanmay, omega koeffitsiyenti va takroriy o'lchovdagi barqarorlik bilan to'ldiriladi; mezon bo'yicha asoslilik obyektiv faollik yoki boshqa ishonchli tashqi ko'rsatkichlar bilan

Keyingi pedagogik tajribada faqat tajriba guruhining dastlabki va yakuniy o'lchovlari o'rtasidagi farqni ko'rsatish yetarli bo'lmaydi. Asosiy natija oldindan belgilanishi, so'ng nazorat guruhiga nisbatan vaqt bo'yicha o'zgarish yoki boshlang'ich ko'rsatkichga tuzatilgan guruhlararo farq tahlil qilinishi kerak. Ta'sir hajmi va 95 foizlik ishonch oralig'i statistik ahamiyat ko'rsatkichi bilan birga berilishi lozim. Shuningdek, o'lchov vositasining asosliligi, pedagogik dasturni amalga oshirish sifati va ishtirokchilarning tadqiqotdan chiqib ketish holatlari ochiq ko'rsatilishi zarur. Mualliflik pedagogik strategiyasining nomi va bosqichlari mazkur maqola doirasiga kiritilmadi; ular komponentlarni rivojlantiruvchi mexanizm, vosita va baholash mezonlari ko'rsatilgan alohida model pasportida asoslanishi lozim.

6. Konseptual o'lchov va strukturaviy farazlar modeli

Taklifning nazariy yangiligi natija, mexanizm va sharoitni o'zaro ajratadigan ikki bosqichli modelda ifodalanadi. Besh komponentning konseptual o'lchov tuzilmasi va ular o'rtasidagi faraziy bog'lanishlar 1-rasmda ko'rsatilgan. Keyingi empirik bosqichda tasdiqlovchi omillar tahlili (CFA) komponentlarning o'zaro bog'langan, ammo bir-biridan farqlanuvchi birinchi darajali omillar ekanini hamda yuqori darajali 'jismoniy faollik madaniyati' omiliga yuklanishini baholash uchun qo'llanadi. Strukturaviy tenglamalar modeli (SEM) esa H1-H5 bog'lanishlarini real ma'lumotlar asosida sinash vositasi bo'ladi.

1-rasm. CFA/SEM yordamida tekshiriladigan konseptual o'lchov va yo'l modeli

(muallif taklifi)

Strukturaviy qism beshta yo'nalishli farazni belgilaydi. H1: kognitiv komponent faollikning ma'nosi va foydasini anglash orqali qadriyat-motivatsion komponentga ijobiy ta'sir qiladi. H2: ichkilashtirilgan qadriyat va avtonom motivatsiya maqsad qo'yish, o'zini kuzatish hamda rejani tuzatish qobiliyatini kuchaytiradi. H3: refleksiv-regulyativ komponent muntazam faoliyat-xulqiy natijaga bevosita ta'sir qiladi. H3a: refleksiv-regulyativ komponent qadriyat-motivatsion komponentning faoliyat-xulqiy natijaga ta'sirini qisman vositachilik qiladi; shu bilan birga, motivatsiyadan xulqqa olib boruvchi to'g'ridan-to'g'ri yo'l ham sinovdan o'tkaziladi. H4: ijtimoiy-kommunikativ qo'llab-quvvatlash motivatsiya va real xulq-atvorga qo'shimcha bevosita ta'sir ko'rsatadi. H5: genderga sezgir mahalliy sharoitlar refleksiya va motivatsiyaning faol xulq-atvorga o'tish kuchini o'zgartiruvchi omil sifatida

Demak, boshlang'ich modelda refleksiya o'zgartiruvchi emas, vositachi omil sifatida olinadi; xavfsizlik, vaqt, infratuzilma, madaniy maqbullik va maxfiylik esa munosabatlar kuchini o'zgartiruvchi mahalliy sharoitlardir. Tahlil ketma-ketligi ham shu mantiqqa mos bo'lishi kerak: avval EFA, keyin alohida tanlanmada CFA, undan so'ng SEM va qayta tanlash usulidagi ishonch oraliqlari yordamida bilvosita ta'sir baholanadi. O'zgartiruvchi ta'sirni tekshirish uchun o'zaro ta'sir ko'rsatkichi yoki ko'p guruhli model qo'llanadi. Kesimiy ma'lumot yo'l koeffitsiyentini ko'rsatishi mumkin, biroq ta'sirning vaqt bo'yicha yo'nalishi va sababiyligini isbotlamaydi. Shu sabab takroriy o'lchov yoki uzoq muddatli kuzatuv nazariy modelning kuchliroq sinovi bo'ladi.

Nazariy tahlil talaba xotin-qizlarning jismoniy faollik madaniyatini jismoniy faollik hajmi, jismoniy mashq shakli, jismoniy tayyorgarlik natijasi, kompetensiya yoki xalqaro jismoniy savodxonlik modelining bevosita ko'chirmasi bilan aynanlashtirib bo'lmasligini ko'rsatdi. Uning madaniy yadrosi ichkilashtirilgan qadriyat, me'yor, ma'no va bilimlardan tarkib topadi; amaliy namoyoni esa faoliyatni rejalashtirish, bajarish, refleksiya qilish va sharoitga moslashtirishda ko'rinadi. Bunday chegaralash konstruktga xulqiy ko'rsatkichlar kiritilgan taqdirda ham uni faqat kompetensiya modeliga aylantirib yubormaydi.

Maqolada qadriyat-motivatsion, kognitiv, faoliyat-xulqiy, refleksiv-regulyativ va ijtimoiy-kommunikativ komponentlardan iborat ishchi tuzilma asoslandi. Mahalliy tadqiqotlar individual yondashuv, aerobika, raqamli kuzatuv va oliy ta'limdagi pedagogik tizim bo'yicha muhim amaliy tayanch beradi; xalqaro adabiyot esa jismoniy savodxonlik, motivatsiya, ijtimoiy qo'llab-quvvatlash va genderga sezgir muhit mexanizmlarini chuqurroq tushuntiradi. Ushbu ikki yo'nalish sintezi O'zbekiston OTMlari sharoitiga mos alohida konstruktni ishlab chiqish uchun nazariy asos yaratadi.

Tadqiqotning asosiy cheklovi birlamchi empirik ma'lumotlarning mavjud emasligidir. Shu sabab maqola natijasi tayyor diagnostik shkala yoki CFA/SEM xulosasi emas, balki keyingi dastlabki tadqiqotni boshqaruvchi komponent-mezon-ko'rsatkicho'lchov vositasi zanjiri va H1-H5 farazlaridan iborat. Ushbu farazlarni O'zbekiston OTMlarida so'rovnoma, yo'naltirilgan guruh muhokamasi, obyektiv faollik ko'rsatkichlari, ekspert bahosi va psixometrik tahlil yordamida tekshirish nazariy konstruktni amaliy pedagogik vositaga aylantirish imkonini beradi.

Manfaatlar to'qnashuvi. Muallif manfaatlar to'qnashuvi mavjud emasligini ma'lum qiladi.

Moliyalashtirish. Tadqiqot tashqi moliyalashtirishsiz bajarilgan.

Muallif hissasi. Konsepsiya, manbalarni tahlil qilish, nazariy sintez va qo'lyozmani tayyorlash: N.M. Oripova.

ADABIYOTLAR RO'YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. World Health Organization. WHO guidelines on physical activity and sedentary

behaviour. Geneva: WHO; 2020. ISBN 978-92-4-001512-8. URL: 2. Caspersen C.J., Powell K.E., Christenson G.M. Physical activity, exercise, and physical

fitness: definitions and distinctions for health-related research. Public Health Reports.

1985;100(2):126-131. PMCID: PMC1424733.

3. Strain T., Flaxman S., Guthold R. et al. National, regional, and global trends in

insufficient physical activity among adults from 2000 to 2022: a pooled analysis of 507

population-based surveys with 5.7 million participants. The Lancet Global Health.

2024;12(8):e1232-e1243. doi:10.1016/S2214-109X(24)00150-5. 4. Brown C.E.B., Richardson K., Halil-Pizzirani B., Atkins L., Yucel M., Segrave R.A. Key

influences on university students' physical activity: a systematic review using the

Theoretical Domains Framework and the COM-B model of human behaviour. BMC

Public Health. 2024;24:418. doi:10.1186/s12889-023-17621-4. 5. Jurayev B.R. Zamonaviy oliy ta'limda talabalarning jismoniy faolligini rivojlantirishning

pedagogik asoslari: pedagogika fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi

avtoreferati. Andijon; 2025. 56 b. URL: 6. Yaxshiyeva M.Sh. Aerobika vositalari yordamida talaba qizlarning jismoniy

tayyorgarligini oshirish: pedagogika fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi

avtoreferati. Chirchiq; 2025. 63 b. URL: 7. Xolova Sh.M. Talaba-qizlar jismoniy faolligini oshirish metodikasi. Jizzax davlat

pedagogika universiteti; 22.03.2023. URL: https://jdpu.uz/talaba-qizlar-jismoniy-

faolligini-oshirish-metodikasi/ 8. Carl J., Barratt J., Wanner P., Topfer C., Cairney J., Pfeifer K. The effectiveness of

physical literacy interventions: a systematic review with meta-analysis. Sports Medicine.

2022;52(12):2965-2999. doi:10.1007/s40279-022-01738-4. 9. Fortnum K. et al. Physical literacy, physical activity, and health: a citation network

analysis and systematic review. Sports Medicine - Open. 2025;11. doi:10.1186/s40798-

025-00827-8. 10. Leung W.K.C., Sum R.K.W., Lam S.C. Relationships between perceived physical

literacy and mental health in tertiary education students: a scoping review. BMC Public

Health. 2025;25:117. doi:10.1186/s12889-025-21337-y. 11. Jiang S., Ng J.Y.Y., Choi S.M., Ha A.S. Relationships among eHealth literacy, physical

literacy, and physical activity in Chinese university students: cross-sectional study.

Journal of Medical Internet Research. 2024;26:e56386. doi:10.2196/56386. 12. Zhong T. Physical activity motivations and psychological well-being among university

students: a canonical correlation analysis. Frontiers in Public Health. 2024;12:1442632. 13. Watson-Mackie K., Arundell L., Lander N., McKay F.H., Jerebine A., Venetsanou F.,

Barnett L.M. Technology-supported physical activity and its potential as a tool to

promote young women's physical activity and physical literacy: systematic review.

Journal of Medical Internet Research. 2024;26:e52302. doi:10.2196/52302. 14. Ma J., Guo Y., Zhu C., Wen C., Deng Q., Ma X. Teaching strategies for promoting

female college students' physical activity. Frontiers in Psychology. 2025;16:1569578. 15. Gao Z., Chee C.S., Dev R.D.O. et al. Exploring the role of social capital in enhancing

physical activity among college and university students: a systematic review. PLOS

ONE. 2024;19(11):e0314610. doi:10.1371/journal.pone.0314610. 16. Van Luchene P., Delens C. The influence of social support specific to physical activity

on physical activity among college and university students: a systematic review. Journal

of Physical Activity and Health. 2021;18:737-747. doi:10.1123/jpah.2020-0713. 17. Bi S., Yuan J., Wang Y. et al. Effectiveness of digital health interventions in promoting

physical activity among college students: systematic review and meta-analysis. Journal

of Medical Internet Research. 2024;26:e51714. doi:10.2196/51714. 18. Peng S., Khairani A.Z., Uba A.R., Yuan F. Physical activity measurement tools among

college students in intervention studies: a systematic review. PLOS ONE.

2025;20(4):e0321593. doi:10.1371/journal.pone.0321593.