TURIZM SEKTORINING INVESTITSIYA MUHITIGA IJOBIY TA’SIRI: TAHLILIY VA AMALIY YONDASHUVLAR

TAHLILIY VA AMALIY YONDASHUVLAR

Kalandarov Sarvar Ruslanovich

О‘zbekistоn Resрublikаsi Bank Moliya Akademiyasi tadqiqotchisi

Annotatsiya. Ushbu maqolada turizm sohasi va uning investitsion muhitga ta’siri tahlil qilinadi. Xususan, O‘zbekistonning Xorazm viloyatida turizmning iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni va ahamiyati ko‘rib chiqilgan. Maqolada turistik klasterlar orqali mintaqaviy integratsiya va investitsiyalarni jalb qilish mexanizmlari yoritilgan. 2020– 2023 yillarda soha rivojiga qaratilgan investitsiyalar, infratuzilma loyihalari va yangi ish o‘rinlari yaratish bo‘yicha amalga oshirilgan ishlar misollar bilan taqdim etilgan. Xorazm viloyatida turizm sohasida erishilgan natijalar mintaqaviy iqtisodiy barqarorlik va investitsion faollikni oshirishga xizmat qilayotgani ta’kidlangan.

Kalit so‘zlar: turizm, investitsiyalar, turistik klasterlar, iqtisodiy rivojlanish, mintaqaviy integratsiya, investitsion muhit, sanoat va xizmat ko‘rsatish tashqi investitsiyalar, ichki bozor, hududiy siyosat.

Kirish So‘nggi yillarda turizm sohasi iqtisodiy o‘sishning muhim drayverlaridan biriga aylanmoqda. Bu yo‘nalishda huquqiy, iqtisodiy va infratuzilmaviy sharoitlar bosqichma-bosqich yaxshilanmoqda. Xususan, hududiy turizmni barqaror rivojlantirishda turistik klasterlarni shakllantirish muhim strategik yo‘nalish sifatida e’tirof etilmoqda. Klaster modeli orqali turizm xizmatlarini ko‘rsatuvchi subyektlarning o‘zaro integratsiyasi ta’minlanadi, bu esa yagona iqtisodiy-iqtisodiy manfaatlar asosida shakllangan mahalliy tarmoqni yaratishga xizmat qiladi.

Metadologiya Klaster ishtirokchilari — xususiy biznes, davlat muassasalari va fuqarolik jamiyati vakillari — o‘zaro hamkorlik qilgan taqdirda, mintaqaviy investitsiya muhiti yanada barqaror va jozibador tus oladi.

Tahlil va natijalar O‘zbekiston turizm sohasida katta iqtisodiy salohiyatga ega bo‘lib, uning rivojlanishi mamlakat strategik taraqqiyotining ajralmas qismidir. So‘nggi yillarda bu yo‘nalishda investitsiyalar hajmi va innovatsion loyihalarning roli sezilarli darajada ortdi. Masalan, 2022-yilda turizm sohasi YAIMning 4,5 foizini tashkil etgan, 2023-yilda esa xalqaro sayyohlar oqimi 6 milliondan oshgan (Jurayev, 2024). 2020–2023 yillarda soha bo‘yicha 2 milliard AQSh dollariga yaqin investitsiyalar jalb qilingan. Ushbu ko‘rsatkichlar nafaqat iqtisodiy salohiyat, balki sektorning investitsion jozibadorligini ham namoyon etadi. 4.10-rasm. Chet ellik sayyohlar va turizm infratuzilmasi – O‘zbekiston statistikasi Manba: https://uzbektourism.uz/ ochiq web sayti ma’lumotlari asosida muallif tomonidan

2025-yil may holatiga ko‘ra, mamlakat bo‘ylab 1,88 million xorijiy sayyoh tashrif buyurgan, 1483 ta turoperator, 1442 ta joylashtirish vositasi va 2458 ta mehmon uyi faoliyat yuritmoqda. Bundan tashqari, 2400 nafar gid xizmat ko‘rsatmoqda. Bu ko‘rsatkichlar turizmning valyuta tushumlari orqali YAIMga ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi. Ichki turizm esa ijtimoiy faollikni oshirib, madaniy merosni asrashga xizmat qiladi.

Turizm industriyasida inson kapitali — ya’ni malakali mutaxassislar, xizmat ko‘rsatish madaniyatiga ega xodimlar va til bilimiga ega gidlar — asosiy strategik resurs sifatida e’tirof etiladi (Cooper, 2021). Inson resurslaridan samarali foydalanish uzoq muddatli barqaror rivojlanishning kalitidir.

Shu nuqtai nazardan turizm industriyasida inson resurslari – ya’ni malakali kadrlar, xizmat ko‘rsatish madaniyatiga ega bo‘lgan mutaxassislar, til bilimi va raqamli savodxonlikka ega gidlar asosiy strategik resurs sifatida qaraladi (Cooper, 2021). Inson kapitalidan strategik asosda foydalanish uzoq muddatli istiqbolli rivojlanish uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.

Xorazm viloyatida amalga oshirilayotgan amaliy tajribalar shuni ko‘rsatmoqdaki, turistik klasterlar nafaqat turizmni rivojlantiradi, balki mintaqaviy iqtisodiyotga kapital oqimini kuchaytiradi va ish o‘rinlarini yaratadi (Jumayeva & Mardanova, 2019).

Bugungi kunda viloyatda turizm sohasining mavjud imkoniyatlaridan samarali foydalanilib, bu viloyatning turizm salohiyatini o‘zida aks ettiradi.

4.9 jadval:

Xorazm viloyatining turizm salohiyati bo‘yicha infratuzilma ko‘rsatkichlari

(2025-yil holatiga) № Ko‘rsatkich nomi Miqdori Izohlar 1 Joylashtirish vositalari

(umumiy)

204 ta Shundan 97 tasi oilaviy mehmon

uylari 2 Xona soni 2,600 ta Turistlar uchun tayyor 3 O‘rinlar soni 5,700 ta Mehmonxonalar va oilaviy

uylarda mavjud 4 Turistik firmalar 67 ta Shundan 2 tasi turagent 5 Sertifikatga ega gid-

ekskursovodlar

nafar

Maxsus tayyorgarlikka ega 6 Turistik avtotransport

315 ta Shundan 33 tasi turistik klassdagi

avtobuslar 7 Xalqaro aeroport 1 ta Urganch xalqaro aeroporti, 5 ta

xalqaro reys faol 8 Temir yo‘l vokzali 1 ta Urganch temir yo‘l vokzali, 1 ta

xalqaro reys faol 9 Madaniy meros obyektlari 259 ta Shundan 58 tasi “Ichan qal’a”

muzey-qo‘riqxonasida 10 Turistik axborot markazlari 19 ta Shundan 14 tasi Xiva shahrida 11 Turistik yo‘l ko‘rsatkich

belgilari

130 ta Shundan 32 tasi Xiva shahrida 12 Turistik xaritalar 9 ta 2 tasi turizm mahallalarida 13 Sanitariya-gigiena

shoxobchalari

409 ta Shundan 292 tasi yangidan

qurilgan 14 Valyuta ayriboshlovchi

bankomatlar

5 ta Xorijiy kartalarga xizmat

ko‘rsatadi 15 Terminallar 6 ta Sayyohlarga xizmat ko‘rsatadi 16 Bepul Wi-Fi nuqtalari 23 ta Sayyohlar uchun ommabop

joylarda Manba: Xusainov, J. B. (2025). Mintaqa turizm salohiyatidan samarali foydalanish (Xorazm viloyati misolida). Nomli monografiyasi asosida muallif tomonidan tayyorlandi

Xorazm viloyatida mingdan ortiq qo‘shimcha turizm infratuzilma obyektlari mavjud. Jumladan, 74 ta ovqatlanish joyi (18 ta fastfud, 11 ta restoran, 13 ta kafe-bar, 32 ta boshqa muassasa), 18 ta MICE obyektlari, 2 ta gastronomik ko‘cha, 2 ta “Duty Free” do‘koni, 6 ta karaoke-bar, 1 ta avtokemping, 588 ta hunarmandchilik ustaxonasi va 120 ta suvenir do‘koni faoliyat yuritmoqda. Shuningdek, 1 ta suv attraksioni, 96 ta eko/agroturizm obyekti, 3 ta o‘rmon xo‘jaligi, 71 ta baliqchilik ko‘li, 2 ta qo‘riqlanadigan hudud, 12 ta ekoturizm, 8 ta agroturizm maskani hamda 4 ta sog‘lomlashtirish markazi mavjud. 2022- yilda viloyatda 137,5 ming xorijiy va 1,48 million mahalliy sayyoh tashrif buyurgan. Turizm eksporti 27 mln AQSh dollariga yetib, 5 ta mehmonxona, 10 ta xostel va 16 ta oilaviy mehmon uyi qurilib, joylashtirish vositalari soni 204 taga, o‘rinlar esa 5,7 ming taga yetgan.

Turizm infratuzilmasini takomillashtirish maqsadida sayyohlar ko‘p to‘planadigan joylar va avtomobil yo‘llari bo‘yida 56 ta yangi sanitar-gigiyena shahobchalari barpo etilib, yana 46 tasi ta’mirlandi. Shuningdek, 21 ta yo‘l ko‘rsatkichlari o‘rnatildi, 5 ta turistik axborot markazlari tashkil etildi hamda zamonaviy qulayliklarga ega 15 ta transport vositasi olib kelindi. Shu bilan birga, “turizm qishlog‘i” va “turizm mahallalari” konsepsiyasi doirasida 2 ta yangi turistik xarita ham joriy qilindi.

Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 28-sentabrdagi 546-son qarori asosida Xorazm viloyatida turizm sohasini 2022–2026-yillarda kompleks rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar belgilanib, jami qiymati 89,3 milliard so‘mlik 50 ta loyiha amalga oshirildi. Bu mablag‘larning 56,1 milliard so‘mi tadbirkorlarning o‘z mablag‘lari, 33,2 milliard so‘mi esa bank kreditlari hisobidan moliyalashtirildi. Ushbu tashabbuslar natijasida 230 ta yangi ish o‘rni yaratildi (546-sonli Qaror, 2022). Hududning tarixiymadaniy merosini turizmga integratsiya qilish maqsadida Xorazm va Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududlaridagi qadimiy qal’alarni birlashtirgan “CASTLE TOUR” nomli yangi marshrut ishlab chiqildi. Bu marshrut Ichan qal’a, Ulli Hovli, Qalajiq qal’a, Sulaymon qal’a, Tosh qal’a, Ayozqal’a, Tuproqqal’a va Ellikqal’a kabi yodgorliklarni o‘z ichiga oladi. 2022-yilda viloyatda 5 ta turizm mahallasi va 2 ta turizm ko‘chasi tashkil etish bo‘yicha “yo‘l xaritalari” tasdiqlanib, mazkur hududlarda turizm xizmatlarini rivojlantirishga qaratilgan ishlar boshlangan. Jumladan, “Ichan qal’a”, “Qumyaska”, “Yangi turmush” (Xiva shahri), “G‘ovuk” (Xiva tumani) va “Qal’ajiq qal’a” (Bog‘ot tumani) mahallalarida 2022–2023-yillar davomida 77 ta yangi joylashtirish vositalari (7 ta mehmonxona, 10 ta xostel, 60 ta oilaviy mehmon uyi) tashkil etilishi rejalashtirilgan. Hozirgacha 16 tasi faoliyatini boshlagan.

2 jadval:

Xorazm viloyatida turizm sohasiga qaratilgan investitsiyalar va infratuzilmaviy

loyihalar № Tadbir

nomi

Qisqacha tavsif Ko‘rsatkichlar / Natijalar 1 Qaror

asosida

loyihalar

Investitsiyaning

umumiy qiymati 89,3

mlrd so‘mlik 50 ta

loyiha amalga oshirildi

O‘z mablag‘lari – 56,1 mlrd.so‘m

Bank krediti – 33,2 mlrd.so‘m

Yangi ish o‘rinlari – 230 ta

2 “CASTLE

TOUR”

loyihasi

Qadimiy qal’alar

bo‘ylab yangi

marshrutlar tashkil etish

Yo‘nalish: Ichan qal’a – Ulli Hovli

– Qalajiq qal’a – Sulaymon qal’a –

Tosh qal’a – Ayozqal’a –

Tuproqqal’a – Ellikqal’a 3 Turizm

mahallalari

tashkil etish

5 ta turizm mahallasi va

2 ta turizm ko‘chasi

uchun yo‘l xaritalari

ishlab chiqildi

Mahallalar: Ichan qal’a, Qumyaska,

Yangi turmush, G‘ovuk, Qal’ajiq

qal’a 4 Joylashtirish

77 ta yangi joylashtirish

vositasi belgilangan, 16

tasi tashkil etildi

7 ta mehmonxona

10 ta xostel

60 ta oilaviy mehmon uylari (16

tasi joriy etildi) 5 Turizm

obyektlari

Turizm xizmatlarini

kengaytirish uchun

qo‘shimcha obyektlar

faoliyat ko‘rsatmoqda

1 ta sahro turizm markazi

1 ta plyaj turizm xizmati

12 ta o‘tov

13 ta ovqatlanish shoxobchasi

11 ta hunarmandchilik oilalari 6 Aholi bilan

ishlash

Seminar va

uchrashuvlar orqali

turizmga jalb qilish

Malakali mutaxassislar bilan o‘quv-

amaliy seminarlar 7 Xizmat

ko‘rsatish

obyektlari

Urganch va Xiva

shaharlarida xizmat

obyektlari yo‘lga

qo‘yildi

80+ obyekt:

10 ta joylashtirish vositasi

15 ta umumiy ovqatlanish joyi

6 ta butik-do‘kon

8 ta oziq-ovqat do‘koni

3 ta aviakassa

1 ta axborot markazi

2 ta gigiyena shahobchasi

2 ta bank

2 ta klinika

2 ta shirinlik markazi

4 ta hunarmand savdo rastasi

20 ga yaqin boshqa obyektlar Manba: Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 28-sentabrdagi 546-son qarori hamda

2022-yilda Xorazm viloyatida turizmni rivojlantirish bo‘yicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar natijasida viloyatning investitsion jozibadorligi oshdi. Xorijiy sayyohlar soni 137,5 ming, mahalliy sayyohlar esa 1,488 million nafarga yetdi. Turizm eksporti hajmi 27 mln AQSh dollariga ko‘tarildi. Yil davomida 5 ta mehmonxona, 10 ta xostel va 16 ta oilaviy mehmon uyi ishga tushirilgan bo‘lib, joylashtirish obyektlari soni 204 taga, o‘rinlar esa 5,7 ming taga yetdi. Xalqaro tadbirlar va festivallar, shuningdek, Xivaning 2024-yilda “Islom dunyosining sayyohlik poytaxti” deb e’lon qilinishi mintaqaga yirik investitsiyalar kirib kelishiga xizmat qildi.

Xulosa Xorazm viloyatining turizm sohasida amalga oshirilgan modernizatsiya va kengaytirish ishlari mintaqaning investitsion imkoniyatlarini sezilarli darajada oshirdi. Bu esa yangi biznes loyihalari, mehmonxona va xizmat ko‘rsatish ob’ektlarini barpo etish uchun qulay sharoitlar yaratmoqda. Kelajakda turizmni rivojlantirishga yo‘naltirilgan investitsiyalar mintaqaning iqtisodiy o‘sishi va ijtimoiy farovonligini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.

Adabiyotlar roʻyxati (APA uslubida):

1. Cooper, C. (2021). Tourism: Principles and practice (6th ed.). Pearson Education.

2. Hall, C. M. (2017). Tourism and social marketing. Routledge.

3. Husanov, J. B. (2025). Mintaqa turizm salohiyatidan samarali foydalanish (Xorazm viloyati misolida). Urganch: Iqtisodiyot va turizm ilmiy markazi nashriyoti.

4. Jumayeva, N., & Mardanova, M. (2019). Turistik klasterlar va ularning mintaqaviy iqtisodiyotga ta’siri. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, (3), 45–52.

5. Jurayev, N. (2024). O‘zbekiston turizm salohiyatining iqtisodiy tahlili. Turizm va iqtisodiyot jurnali, 2(1), 10–18.

6. Richards, G. (2018). Cultural tourism: A review of recent research and trends. Journal of Hospitality and Tourism Management, 36, 12–21.

7. Uzbektourism. (2025). Statistika va tahlillar. O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi rasmiy sayti. https://uzbektourism.uz