YALPI HUDUDIY MAHSULOT HAJMINI EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH

MODELLASHTIRISH

Sh.M. Ortiqov

Termiz davlat universiteti

B.E. Turayev

Termiz davlat universiteti

Annotatsiya: Ushbu maqolada Surxondaryo viloyati yalpi hududiy mahsulot hajmi eksponentsial, chiziqli, polinomli, darajali, logarifmli trend modellari yordamida 2028 yilga qadar prognoz qilingan hamda iqtisodiy jarayonga eng mos model turi aniqlangan.

Kalit so’zlar: eksponentsial, chiziqli, polinomli, darajali, logarifmli trend modellari, regressiya.

Ko’rsatkichlarni yillar oralig’idagi o'zgarishini o'rganish ahamiyati katta. Sababi ular vaqt davomida o'zgarib turadi. Bunday holatlarda trend modellari bilan prognozlashtirish ko’rsatkichlarning nazariy qiymatlarini aniqlash orqali kelgusi holatni tadqiq etish imkonini beradi. Trend modellari tajribalarda keng qo'llaniladigan eng sodda prognozlash modellaridan biri hisoblanadi.

Trend – tasodifiy ta’sirlardan holi holda vaqt bo'yicha harakat qonuniyatidir. Trend vaqt bo'yicha regressiya bo'lib, doimiy omillar ta’sirida yuzaga keladigan rivojlanishning determinik tarkibiy qismidir. Trendlardagi chetlanishlar tasodifiy omillar sababli yuzaga keladi1. Unda natijaviy belgi sifatrida o'rganayotgan ko'rsatkich, omil belgi sifatida esa kuzatuv davri soni olinadi. Odatda trend modellari umumiy ko’rinishi quyidagicha bo’ladi2:

𝑦𝑡 = 𝑓(𝑡) + 𝜀𝑡 (1) bu yerda, 𝑓(𝑡) - jarayonlaming vaqt bo'yicha yo'nalishining doimiy tarkibiy qismi; 𝜀𝑡 - tasodifiy tarkibiy qism;

Trend modellarining keng qo’llaniladigan quyidagi turlari mavjud3 4 5 6:

- 𝑦 = 𝑎 + 𝑏𝑡 - chiziqli trend modeli

- 𝑦 = 𝑎𝑒𝑏𝑡 - eksponentsial trend modeli

- 𝑦 = 𝑎 + 𝑏1𝑥 + 𝑏2𝑥2 - 2-darajali polinom

- 𝑦 = 𝑎𝑡𝑏 - darajali

- 𝑦 = 𝑎 + 𝑏ln𝑡 - logarifmik trend tenglamalari

Odatda, trend parametrlari eng kichik kvadratlar usuli yordamida baholanadi. Egri chiziqli trend modellari logarifmlash yo‘li bilan chiziqli trend ko‘rinishiga keltiriladi va tegishli hisob-kitoblar amalga oshiriladi.

Eng maqbul modelni tanlash uchun ularning determinatsiya koeffitsienti va xatoliklariga ko’zdan kechiriladi.

Surxondaryov viloyati yalpi hududiy mahsuloti hajmini eksponentsial, chiziqli, darajali va 2-tartibi polinom trend modellari bilan modellashtirish uchun Microsoft 2 Фукина С.П. Трендовые модели в экономических исследованиях // Экономический анализ: теория и практика. 2011. №11. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/trendovye-modeli-v-ekonomicheskih-issledovaniyah (дата обращения: 28.11.2023). 3 Tuychiyeva, M. K., & Turayev, B. E. (2024). Trend modellari yordamida elektron tijorat aylanmasi hajmini modellashtirish va prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 193-199. 4 Mirzohidovna, P. M., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmini trend modellari orqali modellashtirish. Journal of Universal Science Research, 2(2), 296-302. 5 Xursanova, S. A., & Turayev, B. E. (2024). Hudud dehqonchilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini trend modellari yordamida prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 200-208. 6 Tulaganova, M. H., & Turayev, B. E. (2024). Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni trend modellari yordamida prognozlash (Surxondaryo viloyati misolida). Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 223-230. Excel dasturiy ta’minotining «Анализ данных» paketidan foydalangan holda amalga oshirildi. Dastlab tahlil uchun 1-jadvaldagi ma’lumotlardan foydalanildi.

1-jadval

Surxondaryo viloyati yalpi hududiy mahsulot hajmi (mlrd so’m)7

Yillar 𝒚 Yillar 𝒚

2010 3394,7 2017 14404,4

2011 5217,1 2018 18592,5

2012 6436,4 2019 22288,1

2013 7436,4 2020 24625,6

2014 9213,2 2021 29693,2

2015 11114,4 2022 34385,3

2016 12179,6 2023 40909,8

Tajriba uchun ma’lumotlarni MS Excelga yuklab oldik. Ma’lumotlar oraligini belgilab olib, “Вставка – Диаграмма – Точечная – Точечная” diagrammasini, keyin esa, istalgan nuqtani belgilab, sichqonchaning o’ng tugmasini bosish orqali hosil qilinadigan menyudan “Добавить линию тренда...” ni tanladik. Natijada quyidagiga ega bo’ldik 7 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi rasmiy sayti www.surxonstat.uz ma’lumotlari.

(1-rasm).

1-rasm. Eksponentsial trend modeli8

Boshqa model turlarini tanlab 2-5-rasmlardagi natijalarga ega bo’lamiz. 8 Muallif ishlanmasi

y = 3523,2e0,1788x

R² = 0,9897

y = 2699,4x - 3110,3

R² = 0,9336

-5000

2-rasm. Chiziqli trend modeli

3-rasm. Logarifmik trend modeli

y = 12696ln(x) - 5710,5

R² = 0,7072

-10000

y = 194,49x2 - 218,04x + 4669,5

R² = 0,9956

4-rasm. 2-darajali polinom trend modeli

5-rasm. 2-darajali trend modeli.

Shunday qilib, barcha turdagi modellarni tuzib oldik. Endi ularning sifatini va ahamiyatliligini tekshirib ko’ramiz (2-jadval).

2-jadval

Regression tahlil natijalari9

T/r Model turi Model tenglam,asi Determinatsiya

koeffitsienti

1 Eksponentsial 𝑦 = 3523,2𝑒0,1788𝑡 0,9897

2 Chiziqli 𝑦 = 2699,4𝑡 − 3110,3 0,9336

3 Logarifmik 𝑦 = 12696 ln(𝑡) − 5710,5 0,7072

4 Polinomli 𝑦 = 194,49𝑡2 − 218,04𝑡

+ 4669,5 0,9956

5 Darajali 𝑦 = 2492.8𝑡0.9377 0,9316 9 Muallif ishlanmasi

y = 2492,8x0,9377

R² = 0,9316

2-jadvaldan 2-darajali polinom trend modeli bo’yicha determinatsiya koeffitsienti eng katta. Demak, model sifati boshqalarga qaraganda yuqori. Modelning ahamiyatini Fisher mezoni bilan va parametrlari statistik ishonchliligini Styudent t mezoni bilan tekrishilganda ba’zi koeffitsiyentlari statistik ahamiyatga ega bo’lmadi. Shu sababli o’zgarmas qatnashmagan 2-darajali polinom model turini tajribadan o’tkazdik (3-jadval).

3-jadval

Regression tahlil natijalari10

ВЫВОД

ИТОГОВ

Регрессионная

статистика Множественн ый R 0,997 R-квадрат 0,994 Нормированн ый R-квадрат 0,911 Стандартная ошибка 1656,643 Наблюдения 14 10 MS Excelda shakllantirildi. Дисперсионны й анализ

df SS MS F Значимос

ть F Регрессия 2

585328549

5 2926642747 1066,379

2,54796EОстаток 12

32933604,4

2744467,03 Итого 14

588621909

Коэффи-

циенты

Стандарт

-ная

ошибка

t-

статисти

ка

P-

Значение

Нижние

95% Y-пересечение 0,000 #Н/Д #Н/Д #Н/Д #Н/Д Переменная X 1 1067,553 208,622 5,117 0,000 613,006 Переменная X 2 120,610 18,600 6,484 0,000 80,083

3-jadvalga ko’ra, Fisher F mezoni qiymati 1066,379. Bu qiymat jadval qiymatidan katta. Sababi, p-qiymat 2,54796 ∙ 10−13 ga teng. Shuningdek, parametrlarining Styudent t mezoni bo’yicha qiymati esa 208,622 va 18,6 ga teng. Bunda p-qiymat 0,05 ahamiyatlilik darajasidan kichik. Demak, model iqtisodiy jarayonga mos.

Shunday qilib, Surxondaryo viloyati yalpi hududiy mahsulot hajmi bo’yicha modeli umumiy ko’rinishi quyidagicha bo’ldi:

𝑦 = 1067,553𝑡 + 120,64𝑡2 (1)

Bu modeldan foydalanib, hudud yalpi hududiy mahsulot hajmi prognoz qilindi.

(6-rasm)

6-rasm. Surxondaryo viloyati yalpi hududiy mahsuloti hajmi prognoz qiymatlari

(mlrd so’m).

6-rasmga ko’ra 2028 yilga kelib, hudud yalpi hududiy mahsuloti hajmi 63 823,6 mlrd so’mni, o’sish esa 156% ni tashkil etishi kutilmoqda.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Фукина С.П. (2011). Трендовые модели в экономических исследованиях // Экономический анализ: теория и практика. №11.

2. Shodiyev T.Sh., Xakimov T.X., Boltaeva L.R., Ishnazarov A.I., Nurullayeva Sh., Muminova M.A. (2007). Ekonometrika: o’quv qo’llanma. – T.: TDIU – 178 b.

3 394,75 217,16 436,47 436,49 213,211 114,412 179,6

14 404,4

18 592,5

22 288,1

24 625,6

29 693,2

34 385,3

40 909,840 909,8

43 150,5

47 956,9

53 004,6

58 293,5

63 823,6

0,0 10 000,0 20 000,0 30 000,0 40 000,0 50 000,0 60 000,0 70 000,0

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028

Haqiqiy qiymat Prognoz qiymat

3. Тураев, Б. (2021). Корреляционно-регрессионный анализ доли строительных работ в валовом региональном продукте Сурхандарьинской области. Экономика и инновационные технологии, (6), 205-214.

4. Tuychiyeva, M. K., & Turayev, B. E. (2024). Trend modellari yordamida elektron tijorat aylanmasi hajmini modellashtirish va prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 193-199.

5. Xursanova, S. A., & Turayev, B. E. (2024). Hudud dehqonchilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini trend modellari yordamida prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 200-208.

6. Mirzohidovna, P. M., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmini trend modellari orqali modellashtirish. Journal of Universal Science Research, 2(2), 296-302.

7. Tulaganova, M. H., & Turayev, B. E. (2024). Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni trend modellari yordamida prognozlash (Surxondaryo viloyati misolida). Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 223-230.

8. Субханова, М. А., & Тураев, Б. Э. (2024). Корреляционнорегрессионный анализ ликвидности коммерческих банков. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 38-43.

9. Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi rasmiy sayti www.surxonstat.uz ma’lumotlari.

10. Khurramov, E. X. (2019). Role of innovation in increasing efficiency of production of agricultural products in forestry. Theoretical & Applied Science, (10), 518-521.

11. Khidirberdievich, A. E., & Mamadillayevich, Z. S. (2021). Issues of Regulation of Blockchains in the Digital Economy and World Experience in Reducing, Preventing the" Hidden Economy". International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding, 8(7), 591-597.

12. Ziyodullaev, S. M. (2023, July). Descriptive indicators of the level of income of banks'assets. In " online-conferences" platform (pp. 229-233).

13. Allayarov, P. (2022). The factors affecting Kyrgyzstan's bilateral trade: a gravity-model approach. Архив научных исследований, 4(1).

14. Nurmatov, N. (2022). Mamlakatimiz agrar tarmog ‘iga “qishloq xo ‘jaligi-4, 0” konsepsiyasini joriy etish imkoniyatlari. Архив научных исследований, 2(1).

15. Muhammadiyevich, O. S. (2023). Main problems of population employment and ways to solve them. American Journal of Science on Integration and Human Development (2993-2750), 1(4), 10-13.

16. Ismatov, S. A., & Ortikov, S. M. (2020). The population bandhini tamines, turmus of regine oshirildi humiliation tagirova and using Uzbekistana characteristic.(foreign experience in providing employment, improving well-being and its specifics for uzbekistan). Theoretical & Applied Science, (11), 521-526.

17. Khatamov, O. K., & Ortikov, S. M. (2019). Use from the international experiences in employment the population in uzbekistan. Theoretical & Applied Science, (11), 364-371.

18. Хатамов, О., & Ортиков, Ш. (2019). Аҳоли бандлигини таъминлаш моделлари ва ундан Ўзбекистон шароитида фойдаланиш имкониятлари. Экономика и инновационные технологии, (4), 48-59.

19. Ortiqov, S. M., & Mamataliyev, X. B. (2024). Econometric assessment of the effect of fixed capital investments on the volume of agricultural production. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(4), 110-114.

20. Gulnoza, E. (2024). The status of the population's use of the stock market in Uzbekistan. Western European Journal of Linguistics and Education, 2(4), 145-149.

21. Khassanov, F. O., Khuzhanazarov, U., Rakhimova, N., Esankulov, A., & Achilova, N. (2013). Two new species of Iris L.(Iridaceae Juss.) from Uzbekistan. Stapfia, 99, 1-3.

22. Bozorov, R. K., & Esankulov, A. E. (2019). Practice of analysis of financial stability indicators of major commercial banks in Uzbekistan. International Journal of Advanced Science and Technology, 28(20), 873-880.

23. Safarovna, K. S. (2024). Surxondaryo viloyati aholi jon boshining asosiy kapitaliga o'zlashtirilgan investitsiyalar hajmini arima modeli yordamida prognozlashtirish. Journal of Universal Science Research, 2(2), 257-266.

24. Feruza, H., & Eshquvvatov, O. A. (2024). Ensuring investment activity in Uzbekistan. Synergy: Cross-Disciplinary Journal of Digital Investigation (2995- 4827), 2(4), 26-30.

25. Eshquvvatov, O. A., & Ilkhamovna, B. T. (2024). Corporate economics and investments. Gospodarka i Innowacje., 46, 145-148.

26. Eshquvvatov, O. A. (2024). The role of information in the implementation of foreign economic activity. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 470-474.

27. Abdugabbarovna, D. L., & Samandarovich, I. E. (2024). Improvement of the organizational and legal basis of microfinancing of small business and private entrepreneurship. Open Access Repository, 10(1), 65-68.

28. Abdugabbarovna, D. L., & Abdurashidovich, A. O. (2024). The role of small business and private entrepreneurship in ensuring the employment of the population and increasing their income. Open Access Repository, 10(1), 54-57.

29. Solijonovna, S. R. (2021). Export-oriented localization as a key factor in import substitution. World Bulletin of Social Sciences, 5, 36-39.

30. Sobitova, R. N. S. (2020). Scientific and theoretical bases of localization of industrial production. Theoretical & Applied Science, (10), 401-406.

31. Sobitova, R. N. S. (2020). Localization of production as a tool of modernization. Theoretical & Applied Science, (10), 407-411.

32. Solidjonovna, S. R. (2024). The role of localization of production in the stable and consistent development of the economy. Web of Scientists and Scholars: Journal of Multidisciplinary Research, 2(3), 1-4.

33. Turopova, N., & Qudratov, I. (2024). Inflyatsiya: o’zbekiston iqtisodiyotida inflyatsiya darajasi. Молодые ученые, 2(9), 91-97.

34. Turopova, N., & Elomonov, H. (2024). O ‘zbekistonda hududlar kesimida raqamli iqtisodiyotning rivojlanish holati. Молодые ученые, 2(9), 36-42.

35. Sultonov, X. G. (2022). Effectiveness of attracting investments in improving the ecological condition of irrigated lands. Экономика и социум, (4-1 (95)), 56-60.

36. Алтиев, А. С., Очилов, И. С., & Султонов, Х. Ғ. (2021). Global experiences in improving the economic mechanisms of irrigated land improvement. Экономика и социум, (6-1), 418-426.

37. Allayor o’g’li, X. R. (2024). Eksport faoliyatini takomillashtirishning xorijiy mamlakatlar tajribasi. Technical science research in uzbekistan, 2(2), 154-160.

38. Allayor o’g’li, X. R. (2024). Eksport va eksport salohiyati tushunchalariga nazariy qarashlar. Journal of Universal Science Research, 2(2), 202-210.

39. Allayor o’g’li, X. R. (2023). Globallashuv sharoitida hududning eksport salohiyatini yanada takomillashtirish yo'nalishlari. Journal of Universal Science Research, 1(6), 799-803.

40. Allayor o‘g‘li, X. R. (2023). Hududning eksport salohiyatini statistik tadqiq qilish va ekonometrik modellashtirish (surxondaryo viloyati misolida). O'zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali, 2(20), 753-755.

41. Norqobilov, N. (2020). The role of foreign investment in the development of the economy of Kashkadarya region. Business Expert, 1, 145.

42. Norqobilov, N., & Abdullayev, J. (2023). Specific features of solving the housing problem in our country in the context of economic reforms. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 3(2), 21-23.

43. Ashurov, J. (2024). Tizimli ahamiyatga molik banklar faoliyatiga nazariy qarashlar. Journal of Universal Science Research, 2(2), 200-201.

44. Ашуров, Ж. (2024). Тизимли аҳамиятга молик банклар фаолиятига назарий қарашлар. Barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali, 4(2), 46- 47.

45. Ravshanovich, A. S., & Eshpo’latovich, A. J. (2024). O’zbekistonda kambagallik qisqartirish boyicha amalga oshirilgan islohotlar va ozbekistonda kambagallikni holati to’grisida maqola. Ijtimoiy fanlarda innovasiya onlayn ilmiy jurnali, 4(4), 52-55.

46. Jumanazar o’g’li, X. M., & Eshpo’latovich, A. J. (2024). Bozor iqtisodiyotining mazmuni va asosiy belgilari. Ijtimoiy fanlarda innovasiya onlayn ilmiy jurnali, 4(4), 39-41.