YOSH OFITSERLAR JAMOASIDA XIZMAT REZISTENTLIGI YUZAGA KELISHIDA JINS OMILINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI.

JINS OMILINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI.

Rejametova Irada Ikramshikovna, “Xizmat faoliyatini tarbiyaviy-psixologik ta’minlash” kafedrasi dotsenti, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent Jamoat xavfsizligi universiteti.

Annotatsiya

KIRISH

mazkur maqolada yosh ofitserlar jamoasida xizmat rezistentligining namoyon bo‘lishiga gender omilining ta’siri tahlil qilinadi. Erkak va ayol harbiy xizmatchilarning stressga bardoshliligi, emotsional o‘zini boshqarishi, kasbiy moslashuvi, agressiv xulq shakllari, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni qabul qilishi hamda murakkab xizmat vaziyatlarida koping strategiyalaridan foydalanishidagi psixologik farqlar yoritiladi. Gender xususiyatlarining xizmat faoliyatidagi barqarorlik, guruhiy munosabatlar va kasbiy samaradorlik bilan bog‘liqligi asoslanadi. Xizmat rezistentligini rivojlantirishda genderga sezgir psixologik yondashuvlarni qo‘llash zarurati ko‘rsatib beriladi.

Yosh ofitserlarning xizmat jamoasiga moslashishi jarayonidagi ruhiy bosim va zaifliklar mobbing hamda agressiya kabi salbiy holatlarni keltirib chiqarishi mumkin bo‘lib, bu jarayonda gender-psixologik xususiyatlarni o‘rganish muhim amaliy ahamiyatga ega.

MAQSAD

Yosh ofitserlar jamoasida xizmat rezistentligining namoyon bo‘lishida jins omilining ta’sirini tahlil qilish hamda erkak va ayol harbiy xizmatchilarning mobbing rollari va psixologik jins ko‘rsatkichlaridagi tafovutlarni empirik jihatdan asoslash.

MATERIALLAR VA METODLAR

Tadqiqotda 761 nafar harbiy xizmatchi (688 nafar erkak, 73 nafar ayol) ishtirok etdi; ma’lumotlar "Mobbing tuzilmasini aniqlash" hamda "Psixologik jins diagnostikasi" metodikalari yordamida yig‘ilib, Mann-Vitni U-testi orqali statistik tahlil qilindi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

Statistik tahlil ayol harbiy xizmatchilarda initsiator (𝑈 = 14925,0; 𝑝 < 0,01), yordamchi (𝑈 = 14705,5; 𝑝 < 0,01) va himoyachi (𝑈 = 14234,5; 𝑝 < 0,01) pozitsiyalari hamda femininlik va androginlik ko‘rsatkichlari yuqoriroq ekanligini ko‘rsatdi. Erkak harbiy xizmatchilarda esa qurbon (𝑈 = 14123,0; 𝑝 < 0,01) va kuzatuvchi (𝑈 = 14565,5; 𝑝 < 0,01) rollari hamda maskulinlik ko‘rsatkichi (𝑈 = 14910,0; 𝑝 < 0,01) yuqori ekani aniqlandi.

XULOSA

yosh ofitserlarda xizmat rezistentligini rivojlantirishda gender-profil xususiyatlarini va jamoadagi dinamik rolli tizimni hisobga oluvchi genderga sezgir psixologik yondashuvlarni tatbiq etish zarur.

Kalit so‘zlar: yosh ofitserlar, xizmat rezistentligi, gender omili, gender-psixologik xususiyatlar, stressga bardoshlilik, emotsional regulyatsiya, kasbiy moslashuv, koping strategiyalari, agressiv xulq, harbiy jamoa, yosh ofitserlar, xizmat rezistentligi, gender omili, gender-psixologik xususiyatlar, stressga bardoshlilik, emotsional regulyatsiya, kasbiy moslashuv, koping strategiyalari, agressiv xulq, harbiy jamoa.

ГЕНДЕРНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ПРОЯВЛЕНИЯ СЛУЖЕБНОЙ

РЕЗИСТЕНТНОСТИ В КОЛЛЕКТИВЕ МОЛОДЫХ ОФИЦЕРОВ.

Режаметова Ирада Икрамшиковна, кандидат педагогических наук, доцент, доцент кафедры «Воспитательно-психологическое обеспечение служебной деятельности», Университет общественной безопасности.

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

в статье анализируется влияние гендерного фактора на проявление служебной резистентности в коллективе молодых офицеров. Рассматриваются психологические различия между военнослужащими мужчинами и женщинами в стрессоустойчивости, эмоциональной саморегуляции, профессиональной адаптации, формах агрессивного поведения, восприятии социальной поддержки и использовании копинг-стратегий в сложных служебных ситуациях. Обосновывается взаимосвязь гендерных особенностей с устойчивостью служебной деятельности, групповыми отношениями и профессиональной эффективностью. Подчёркивается необходимость применения гендерно ориентированных психологических подходов к развитию служебной резистентности молодых офицеров. Психологическое давление в период адаптации молодых офицеров к воинскому коллективу может провоцировать моббинг и агрессию, что делает изучение гендерно-психологических особенностей ключевым фактором служебной стабильности.

ЦЕЛЬ

анализ влияния гендерного фактора на проявление служебной резистентности в коллективе молодых офицеров и эмпирическое обоснование различий между военнослужащими мужчинами и женщинами в моббинг-ролях и показателях психологического пола.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

В исследовании приняли участие 761 военнослужащий (688 мужчин, 73 женщины); сбор данных осуществлялся с помощью методик «Определение структуры моббинга» и «Диагностика психологического пола» с последующей статистической обработкой по U-критерию Манна-Уитни.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

выявлены статистически значимые различия: у женщин-военнослужащих зафиксированы более высокие показатели ролей инициатора (𝑈 = 14925,0; 𝑝 < 0,01), помощника (𝑈 = 14705,5; 𝑝 < 0,01) и защитника (𝑈 = 14234,5; 𝑝 < 0,01), а также уровня феминности и андрогинности. У мужчин-военнослужащих преобладают роли жертвы (𝑈 = 14123,0; 𝑝 < 0,01) и наблюдателя (𝑈 = 14565,5; 𝑝 < 0,01), а также показатели маскулинности (𝑈 = 14910,0; 𝑝 < 0,01).

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

развитие служебной резистентности молодых офицеров требует применения гендерно ориентированных психологических подходов, учитывающих специфику ролевой динамики и психологического пола в воинском коллективе.

Ключевые слова: молодые офицеры, служебная резистентность, гендерный фактор, гендерно-психологические особенности, стрессоустойчивость, эмоциональная саморегуляция, профессиональная адаптация, копинг-стратегии, агрессивное поведение, воинский коллектив, молодые офицеры, служебная резистентность, гендерный фактор, гендерно-психологические особенности, стрессоустойчивость, эмоциональная саморегуляция, профессиональная адаптация, копинг-стратегии, агрессивное поведение, воинский коллектив.

GENDER-RELATED PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF SERVICE

RESILIENCE AMONG YOUNG OFFICERS.

Rejametova Irada Ikramshikovna, PhD in Pedagogical Sciences, Associate Professor, Associate Professor at the Department of Educational and Psychological Support of Professional Activity, University of Public Safety.

Annotation

INTRODUCTION

the article examines the influence of gender on the manifestation of service resilience among young officers. It analyses psychological differences between male and female military personnel in stress tolerance, emotional self-regulation, occupational adaptation, forms of aggressive behaviour, perception of social support, and the use of coping strategies in challenging service situations. The relationship between gender-related characteristics, stability in military service, group interaction, and professional effectiveness is substantiated. The study emphasises the need for gendersensitive psychological approaches to developing service resilience among young officers.

Psychological pressure during young officers' integration into military units can trigger mobbing and aggression, highlighting the importance of studying gender-related psychological factors.

AIM

to analyze the influence of gender on service resilience among young officers and to empirically substantiate differences between male and female personnel regarding mobbing roles and psychological gender traits.

MATERIALS AND METHODS

The study examined 761 military personnel (688 males, 73 females) using the "Determination of Mobbing Structure" and "Diagnostics of Psychological Gender" tools, with data processed via Mann-Whitney U tests.

DISCUSSION AND RESULTS

Statistical analysis revealed significantly higher ranks among female officers for initiator (𝑈 = 14925.0; 𝑝 < 0.01), assistant (𝑈 = 14705.5; 𝑝 < 0.01), and defender (𝑈 = 14234.5; 𝑝 < 0.01) roles, as well as higher femininity and androgyny levels. Conversely, male officers demonstrated higher victim (𝑈 = 14123.0; 𝑝 < 0.01) and observer (𝑈 = 14565.5; 𝑝 < 0.01) role indicators, along with higher masculinity scores (𝑈 = 14910.0; 𝑝 < 0.01).

CONCLUSION

Developing service resilience in young officers mandates gendersensitive psychological strategies that incorporate dynamic role behaviors and gender profiles within military units.

Keywords: young officers, service resilience, gender factor, gender-related psychological characteristics, stress tolerance, emotional self-regulation, occupational adaptation, coping strategies, aggressive behaviour, military unit, young officers, service resilience, gender factor, gender-related psychological characteristics, stress tolerance, emotional self-regulation, occupational adaptation, coping strategies, aggressive behaviour, military unit.

Yosh ofitser xizmat jamoasiga kirganida bir vaqtning o‘zida bir necha vazifani bajaradi: yangi lavozimning me’yorlarini o‘zlashtiradi, vakolat va javobgarlik chegaralarini aniqlaydi, norasmiy munosabatlar tarmog‘iga qo‘shiladi, o‘z kasbiy legitimligini isbotlaydi, yuqori va quyi maqomdagi xizmatchilar bilan ishonchli hamkorlikni yo‘lga qo‘yadi. Ushbu davrda tajriba tanqisligi, baholanishga yuqori sezgirlik, kasbiy idealizm, o‘zini ko‘rsatish ehtiyoji va yordam so‘rashdan uyalish uni ijtimoiy bosimga nisbatan zaiflashtirishi mumkin. Biroq zaiflik nishonga nisbatan tajovuzni oqlamaydi: mobbing, agressiya yoki xeyzingning kelib chiqishi uchun javobgarlik zo‘ravonlikni amalga oshirgan shaxslar va unga sharoit yaratgan boshqaruv tizimiga tegishlidir.

Mobbing, agressiya va xeyzing ko‘pincha kundalik nutqda bir-birining o‘rnida ishlatiladi. Ilmiy tahlilda esa bunday aralashtirish diagnostik xatoga olib keladi. Bir martalik qo‘pol munosabat agressiv bo‘lishi mumkin, lekin hali mobbing hisoblanmaydi; xizmatga oid qonuniy va mutanosib talab qiyin bo‘lishi mumkin, lekin xeyzing emas; takroriy ijtimoiy izolyatsiya jismoniy hujumsiz ham mobbing bo‘lishi mumkin. Aksincha, xeyzing mobbing xususiyatlarini olishi, agressiya esa ikkala jarayonning bevosita bajaruvchi mexanizmiga aylanishi mumkin. Ushbu tushunchalarni farqlash va keyin integratsiyalash xizmat rezistentligi qanday yemirilishini tushuntirish uchun zarur.

A.Bandura 1973-yilda agressiyani ijtimoiy o‘rganish nuqtayi nazaridan izohlab, tajovuzkor xulq kuzatish, taqlid, mustahkamlash va kutilayotgan oqibatlar orqali egallanishini ko‘rsatdi [8]. Mazkur qarash harbiy jamoada “an’ana”ning psixologik mexanizmini ochadi: katta xizmat tajribasiga ega shaxsning qo‘polligi jazolanmasa, aksincha mavqe, e’tibor yoki guruh roziligi bilan mukofotlansa, yosh a’zolar agressiyani samarali boshqaruv usuli deb o‘rganadilar. Shu tariqa xulq individual hodisadan guruh ssenariysiga aylanadi.

C.Brodsky 1976-yilda ish joyida ta’qib qilinadigan xodim tajribasini tizimli bayon etib, tashkilotdagi zo‘ravonlikni mehnat salomatligi muammosi sifatida ko‘rishga zamin yaratdi. D.Olweus 1978-yildan boshlab maktabdagi bezorilikni empirik tadqiq etib, keyinchalik takrorlanish, zarar yetkazish va kuchlar nomutanosibligi mezonlarini aniqlashtirdi [9]. Ushbu mezonlar yosh ofitserlar jamoasiga moslashtirilganda kuchlar nomutanosibligi faqat unvon yoki lavozim bilan o‘lchanmasligi ayon bo‘ladi. Norasmiy obro‘, xizmat staji, axborotga kirish, rahbar bilan yaqinlik, guruh ko‘pchiligi va raqamli aloqa kanallarini nazorat qilish ham nishonning o‘zini himoya qilish imkoniyatini kamaytiradi.

S.Kobasa 1979-yilda qiyin vaziyatlarda salomatlikni saqlash bilan bog‘liq psixologik bardoshlilik tarkibida jalb etilganlik, nazorat hissi va qiyinchilikni rivojlanish imkoniyati sifatida qabul qilishni ajratdi [10]. Ushbu yondashuv keyinchalik harbiy bardoshlilik tadqiqotlariga ta’sir ko‘rsatdi. Biroq shaxsiy bardoshlilikni mutlaq himoya deb bo‘lmaydi: muntazam haqorat, izolyatsiya va rahbarning adolatsizligi eng bardoshli xodimning ham resurslarini yemirishi mumkin. S.Hobfoll 1989-yilda resurslarni saqlash nazariyasini taklif qilib, stressni qadrli resurslarning yo‘qolish xavfi, haqiqiy yo‘qotilishi yoki sarflangan kuchdan so‘ng resurs tiklanmasligi bilan izohladi [11]. Mobbing nishonning bir vaqtning o‘zida bir necha resursiga hujum qiladi: obro‘, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, vaqt, e’tibor, uyqu, kasbiy ishonch, axborot, rivojlanish imkoniyati va rahbar himoyasi kamayadi. Resurs yo‘qotilishi yangi yo‘qotishlarni chaqiradi: charchoq xatoga, xato tanqidga, tanqid esa yanada kuchli izolyatsiyaga olib kelishi mumkin.

H.Leymann 1980-yillarda boshlangan tadqiqotlarini umumlashtirib, 1990-yilda ish joyidagi mobbingni muntazam stigmalashtirish va psixologik terror jarayoni sifatida ta’rifladi [12]. U 1996-yilda hodisaning mazmuni va rivojlanishini batafsil yoritib, salbiy harakatlarni nishonning muloqot imkoniyatiga, ijtimoiy aloqalariga, obro‘siga, xizmat mavqeiga va salomatligiga tajovuz qiluvchi guruhlarga ajratdi [13]. Leymannning hissasi alohida qo‘pollikdan uzoq davom etuvchi jarayonni farqlash, xatti-harakatlar chastotasi va davomiyligini hisobga olish hamda tashkiliy oqibatlarni ko‘rsatishdan iborat. Uning sonli chegaralari har bir vaziyat uchun mexanik hukm emas; asosiy mezon - tizimlilik, kuchlar nomutanosibligi va nishonning o‘zini himoya qilish imkoniyatining izchil kamayishidir.

«Mobbing tuzilmasini aniqlash» metodikasi natijalarini jins omili bo‘yicha qiyosiy tahlil qilish yosh ofitserlar jamoasida mobbing bilan bog‘liq barcha rolli pozitsiyalar bo‘yicha statistik jihatdan ahamiyatli farqlar mavjudligini ko‘rsatdi. Xususan, ayol harbiy xizmatchilarda initsiator (520,55), yordamchi (523,55) va himoyachi (530,01) pozitsiyalari erkak harbiy xizmatchilarga nisbatan yuqoriroq qayd etilgan. Aksincha, erkak harbiy xizmatchilarda qurbon (396,97) va kuzatuvchi (396,33) pozitsiyalarining o‘rtacha ranglari ayollarga nisbatan yuqori bo‘lgan.

1-jadval

«Mobbing tuzilmаsini аniqlаsh» metodikаsining jins omili bo‘yicha farqlari (n=761)

Erkak harbiy xizmatchilar

(N-688)

xizmatchilar (N-73) U p Intsiаtor 366,19 520,55 14925,0 0,001** Yordаmchi 365,87 523,55 14705,5 0,001** Himoyаchi 365,19 530,01 14234,5 0,001** Qurbon 396,97 230,47 14123,0 0,001** Kuzаtuvchi 396,33 236,53 14565,5 0,001**

Initsiator pozitsiyasi bo‘yicha ayol harbiy xizmatchilarning o‘rtacha rangi (520,55) erkaklarnikidan (366,19) sezilarli yuqori bo‘lib, farq statistik jihatdan ahamiyatli ekanligi aniqlandi (U=14925,0; p<0,01). Mazkur natija ayol respondentlarning jamoada yuzaga keladigan interpersonal qarama-qarshiliklarda nisbatan faolroq pozitsiyani egallashi mumkinligini ko‘rsatadi. Biroq initsiator ko‘rsatkichining yuqoriligini ayol harbiy xizmatchilarning bevosita agressivligi yoki destruktiv xulqqa umumiy moyilligi sifatida talqin qilish biryoqlama bo‘ladi. Mobbing initsiatorligi ochiq tajovuzdan tashqari ijtimoiy masofalashtirish, tanqidiy munosabat, norasmiy guruhiy ta’sir, kommunikativ bosim yoki shaxsning jamoaviy mavqeiga ta’sir ko‘rsatishga yo‘naltirilgan bilvosita strategiyalar orqali ham namoyon bo‘lishi mumkin. Shu sababli mazkur farqni jinsga xos agressivlikdan ko‘ra, mobbing vaziyatlarida faol pozitsiyani egallash usullarining differensiatsiyasi sifatida baholash maqsadga muvofiq.

Yordamchi pozitsiyasida ham ayol harbiy xizmatchilarning o‘rtacha rangi (523,55) erkaklarnikidan (365,87) yuqori bo‘lib, farq yuqori statistik ahamiyat kasb etgan (U=14705,5; p<0,01). Bu natija mobbing jarayonida ayollarning mavjud interpersonal koalitsiya yoki guruhiy pozitsiyalarga qo‘shilish ehtimoli nisbatan yuqoriroq ekanligini anglatishi mumkin. Yordamchilik rolini faqat bevosita tajovuzkor xatti-harakat sifatida tushunish to‘g‘ri emas. U tashabbuskorning pozitsiyasini ma’qullash, uning fikrini qo‘llabquvvatlash, muayyan shaxsga nisbatan shakllangan norasmiy munosabatlarga qo‘shilish yoki guruhdagi mavjud ijtimoiy pozitsiyani mustahkamlash kabi bilvosita ko‘rinishlarda yuzaga chiqishi mumkin. Harbiy jamoalarda guruhga mansublik, norasmiy birdamlik va xizmatdoshlararo o‘zaro qo‘llab-quvvatlashning yuqori ahamiyati bunday pozitsiyaning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Himoyachi pozitsiyasida jinslar o‘rtasidagi eng yaqqol yo‘nalishlardan biri kuzatildi. Ayol harbiy xizmatchilarning o‘rtacha rangi 530,01 ni, erkaklarda esa 365,19 ni tashkil etgan va mazkur tafovut statistik jihatdan ahamiyatli bo‘lgan (U=14234,5; p<0,01). Bu holat ayol respondentlarda mobbing yoki psixologik tazyiq obyektiga aylangan jamoa a’zosini qo‘llab-quvvatlash, adolatsiz munosabatga javob bildirish, interpersonal nizoda vositachilik qilish yoki zaifroq pozitsiyadagi shaxs manfaatini himoya qilishga yo‘naltirilgan prosotsial xulq shakllari nisbatan faolroq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Himoyachilik empatiya, ijtimoiy sezgirlik, adolatga yo‘nalganlik va boshqalarning emotsional holatini anglash bilan bog‘lanishi mumkin. Shu jihatdan ayollarda initsiator va yordamchi rollari bilan bir qatorda himoyachi pozitsiyasining ham yuqoriligi alohida e’tiborga loyiq.

Shaxs bir vaziyatda nizoning faol tashabbuskori bo‘lsa, boshqa vaziyatda uchinchi shaxsni himoya qilishi yoki guruhdagi boshqa pozitsiyani qo‘llab-quvvatlashi ehtimoli mavjud. Shu sababli ayol respondentlarda uchta faol rol bo‘yicha o‘rtacha ranglarning yuqoriligi ularning mobbing jarayonlariga umumiy tarzda faolroq jalb qilinishi, ya’ni guruhiy munosabatlarda passiv pozitsiyadan ko‘ra faol interpersonal pozitsiyani ko‘proq egallashi mumkinligi bilan izohlanishi mumkin.

Qurbon pozitsiyasi bo‘yicha esa teskari tendensiya aniqlangan. Erkak harbiy xizmatchilarning o‘rtacha rangi 396,97 ni tashkil etib, ayol respondentlarning o‘rtacha rangidan (230,47) sezilarli yuqori bo‘lgan (U=14123,0; p<0,01). Mazkur natija erkak respondentlarda mobbingga xos salbiy interpersonal ta’sirlar obyektiga aylanish, jamoada ma’lum darajada psixologik bosimni boshdan kechirish yoki o‘zini noqulay ijtimoiy pozitsiyada his qilish bilan bog‘liq tajribalar nisbatan ko‘proq qayd etilganligini ko‘rsatadi. Bunday natijani erkak harbiy xizmatchilarning psixologik zaifligi sifatida tushuntirish maqsadga muvofiq emas. Aksincha, erkaklar son jihatdan mutlaq ko‘pchilikni tashkil etadigan harbiy jamoalarda status, professional raqobat, norasmiy liderlik, lavozimiy istiqbol va guruh ichidagi ierarxik mavqe uchun kurash intensivroq kechishi mumkin.

Bunday raqobat ayrim respondentlarning ijtimoiy chetlashtirish, muntazam tanqid, obro‘ga ta’sir qilish yoki boshqa psixologik bosim shakllariga duch kelish ehtimolini oshirishi mumkin. Qurbon pozitsiyasining erkaklarda yuqoriroq bo‘lishi mobbingning harbiy jamoada faqat “kuchsiz shaxsga qarshi bosim” ko‘rinishida kechmasligini ham ko‘rsatadi. Mobbing ayrim hollarda aynan statuslar to‘qnashuvi, kasbiy raqobat, guruh ichidagi mavqe uchun kurash yoki jamoaning norasmiy normalariga mos kelmaslik natijasida shakllanishi mumkin. Shu bois qurbonlik pozitsiyasini shaxsning individual zaifligi bilan emas, balki shaxs-guruh o‘zaro munosabatining murakkab konfiguratsiyasi bilan izohlash ilmiy jihatdan asosliroqdir.

Kuzatuvchi pozitsiyasi bo‘yicha ham erkak respondentlarning o‘rtacha rangi (396,33) ayol harbiy xizmatchilarnikidan (236,53) yuqori bo‘lib, farq statistik jihatdan ahamiyatli ekanligi aniqlangan (U=14565,5; p<0,01). Mazkur natija erkak harbiy xizmatchilar orasida mobbing holatiga bevosita aralashmasdan, nizoni kuzatish, mavjud vaziyatdan ma’lum ijtimoiy masofani saqlash yoki faol tarafkashlikdan chekinish strategiyasi nisbatan ko‘proq uchrashi mumkinligini ko‘rsatadi.

Harbiy ierarxiya sharoitida bunday pozitsiya nizoga aralashish oqibatlaridan ehtiyot bo‘lish, xizmatdoshlararo koalitsiyalardan tashqarida qolishga intilish, o‘z statusini xavf ostiga qo‘ymaslik yoki konfliktni rahbar vakolati doirasidagi masala sifatida qabul qilish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Biroq kuzatuvchilikni mutlaq betaraf pozitsiya sifatida talqin qilish yetarli emas. Mobbing jarayonida kuzatuvchining harakatsizligi ayrim holatlarda mavjud destruktiv munosabatlarning davom etishiga bilvosita sharoit yaratadi. Agar guruh a’zolari psixologik bosimni kuzatib turib unga qarshi munosabat bildirmasa, mobbing tashabbuskori o‘z harakatlarini guruh tomonidan yashirin tarzda qabul qilinayotgan deb baholashi mumkin. Shu sababli erkak respondentlarda kuzatuvchi pozitsiyasining nisbatan yuqoriligi mobbing profilaktikasida aynan passiv kuzatuvchilar bilan ishlash va ularni konstruktiv himoyaviy pozitsiyaga o‘tkazish zarurligini ko‘rsatadi.

Ayollarda initsiator va himoyachi rollarining parallel ravishda yuqori ekanligi mobbingdagi xulq strategiyalarining vaziyatga bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi. Ya’ni ayol harbiy xizmatchilarni faqat tashabbuskor yoki faqat himoyachi tip sifatida tavsiflash mumkin emas. Aksincha, ular interpersonal vaziyatning mazmuniga, guruhdagi munosabatlarga va o‘zlari uchun ahamiyatli bo‘lgan ijtimoiy pozitsiyaga qarab faol, qo‘llab-quvvatlovchi yoki himoyaviy strategiyalarni tanlashi mumkin.

Bu mobbing strukturasini statik rollar majmuasi emas, balki vaziyatga qarab o‘zgaruvchi dinamik rolli tizim sifatida ko‘rib chiqish zarurligini ko‘rsatadi. Erkaklarda esa qurbonlik va kuzatuvchilik ko‘rsatkichlarining bir vaqtda yuqoriroq bo‘lishi harbiy jamoada psixologik bosimga duch kelish bilan bir qatorda, boshqa shaxsga nisbatan amalga oshirilayotgan bosimga aralashmaslik tendensiyasi ham mavjudligini anglatadi. Mazkur kombinatsiya jamoaning norasmiy normalari, xizmat ierarxiyasi va “konfliktga aralashmaslik” strategiyasi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Agar bunday xulq guruhiy me’yorga aylansa, psixologik bosimning individual holatdan jamoaviy munosabatlar tizimiga singib borish xavfi ortadi.

2-jadval

«Psixologik jins diagnostikasi» metodikаsining jins omili bo‘yicha farqlari (n=761)

Erkak harbiy

xizmatchilar (N-

688)

xizmatchilar (N-

73)

U p Maskulinlik 395,83 241,25 14910,0 0,001** Femininlik 365,00 531,75 14107,0 0,001** Androginlik 365,81 524,21 14658,0 0,001**

«Psixologik jins diagnostikasi» metodikasi natijalarini jins omili bo‘yicha qiyosiy tahlil qilish erkak va ayol harbiy xizmatchilar o‘rtasida maskulinlik, femininlik hamda androginlik ko‘rsatkichlarining barchasi bo‘yicha statistik jihatdan ahamiyatli farqlar mavjudligini ko‘rsatdi. Xususan, maskulinlik ko‘rsatkichi erkak harbiy xizmatchilarda yuqoriroq o‘rtacha rang bilan tavsiflangan bo‘lsa, femininlik va androginlik ko‘rsatkichlari ayol harbiy xizmatchilarda nisbatan yuqori darajada qayd etilgan. Maskulinlik ko‘rsatkichi bo‘yicha erkak harbiy xizmatchilarning o‘rtacha rangi 395,83 ni, ayol harbiy xizmatchilarniki esa 241,25 ni tashkil etgan va ushbu farq statistik jihatdan yuqori ahamiyatga ega bo‘lgan (U=14910,0; p<0,01). Mazkur natija erkak respondentlarda an’anaviy ravishda maskulin xususiyatlar bilan bog‘lanadigan mustaqillik, qat’iyatlilik, tashabbuskorlik, raqobatbardoshlik, qaror qabul qilishga tayyorlik, o‘z pozitsiyasini himoya qilish va maqsad sari faol intilish kabi xususiyatlarning nisbatan kuchliroq namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. Harbiy-professional faoliyatning o‘zi ham ushbu sifatlarni muntazam ravishda talab qilishi va kasbiy sotsializatsiya davomida mustahkamlashi mumkin. Shu bilan birga, erkaklarda maskulinlikning yuqoriligini faqat biologik jins bilan izohlash metodologik jihatdan yetarli emas. Harbiy muhitda jismoniy va psixologik chidamlilik, tezkor qaror qabul qilish, rahbarlik mas’uliyati, xavfga nisbatan faol munosabat hamda yuqori o‘zini nazorat qilish kabi sifatlar kasbiy norma sifatida rag‘batlantiriladi. Shu sababli maskulinlikning yuqoriroq namoyon bo‘lishida biologik jins bilan bir qatorda professional rol, xizmatga oid ijtimoiy kutishlar, guruhiy stereotiplar va harbiy sotsializatsiya jarayoni ham muhim o‘rin tutishi mumkin.

Maskulinlikning funksional mazmuniga alohida e’tibor qaratish lozim. Harbiy xizmatda qat’iyatlilik, avtonomlik va tashabbuskorlik samarali xizmat faoliyatining muhim psixologik resurslari hisoblanadi. Biroq ushbu sifatlar haddan tashqari rigid shaklda namoyon bo‘lsa, murosaga kelishning qiyinlashishi, dominant xulq, boshqalarning fikriga yetarli darajada e’tibor bermaslik yoki shaxslararo raqobatning kuchayishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli maskulinlikni agressivlik yoki nizolashuvchanlik bilan tenglashtirish mumkin emas; uning konstruktiv yoki destruktiv yo‘nalishda namoyon bo‘lishi shaxsning emotsional o‘zini boshqarishi, jamoaning ijtimoiy-psixologik muhiti va mavjud xizmat vaziyatiga bog‘liq.

Femininlik ko‘rsatkichi bo‘yicha esa teskari tendensiya qayd etilgan. Ayol harbiy xizmatchilarning o‘rtacha rangi 531,75 ni tashkil etgan bo‘lsa, erkaklarda ushbu ko‘rsatkich 365,00 ga teng bo‘lgan. Aniqlangan farq statistik jihatdan ahamiyatli bo‘lib, U=14107,0; p<0,01 qiymatlari bilan ifodalangan. Bu natija ayol harbiy xizmatchilarda emotsional sezgirlik, empatiya, interpersonal munosabatlarga e’tibor, qo‘llab-quvvatlashga moyillik, hamkorlik va boshqalarning emotsional holatini anglash bilan bog‘liq psixologik sifatlar nisbatan kuchliroq namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi.

Femininlikning ayollarda yuqori darajada qayd etilishi an’anaviy gender-rol sotsializatsiyasi bilan ma’lum darajada bog‘liq bo‘lishi mumkin. Biroq mazkur ko‘rsatkichni passivlik, zaiflik yoki qaror qabul qilishdagi qat’iyatsizlik sifatida talqin qilish ilmiy jihatdan to‘g‘ri emas. Psixologik jins konsepsiyasida femininlik, avvalo, ekspressivlik, emotsional sezgirlik, empatiya, hamkorlikka yo‘nalganlik va interpersonal munosabatlarni hisobga olish xususiyatlarini aks ettiradi. Harbiy jamoada bunday sifatlar rahbar-bo‘ysunuvchi munosabatlarini muvofiqlashtirish, jamoa ichidagi emotsional zo‘riqishni aniqlash, nizolarni yumshatish va psixologik qo‘llab-quvvatlashni tashkil etishda konstruktiv resurs sifatida namoyon bo‘lishi mumkin.

Oldingi natijalarda ayol harbiy xizmatchilarda himoyachi pozitsiyasining yuqoriroq qayd etilganligi femininlikning nisbatan yuqori darajasi bilan mazmunan uyg‘un kelishi mumkin. Empatiya, interpersonal sezgirlik va boshqalarning hissiy holatini tezroq anglash qobiliyati mobbing yoki psixologik tazyiq obyektiga aylangan shaxsni qo‘llab-quvvatlashga tayyorlikni oshirishi ehtimoli mavjud. Biroq bunday bog‘lanishni faqat tavsiflovchi va guruhlararo natijalarga asoslanib bevosita sababiy munosabat sifatida talqin qilish mumkin emas; mazkur taxminni Spearman korrelyatsiyasi yoki regressiv tahlil yordamida alohida tekshirish zarur.

Androginlik ko‘rsatkichi bo‘yicha ham ayol harbiy xizmatchilarning o‘rtacha rangi yuqoriroq bo‘lib, ayollarda 524,21, erkaklarda esa 365,81 ni tashkil etgan (U=14658,0; p<0,01). Mazkur natija ayol respondentlarda maskulin va feminin xususiyatlarning vaziyatga mos ravishda integratsiyalashuvi yoki xulq repertuarining nisbatan kengroq bo‘lishi bilan bog‘liq psixologik tendensiya mavjudligini ko‘rsatishi mumkin. Androginlikning psixologik mazmuni shaxsda “erkaklik” va “ayollik” xususiyatlarining oddiy mexanik qo‘shilishi bilan cheklanmaydi. U turli vaziyatlarda faoliyatga yo‘naltirilgan qat’iyatlilik, avtonomlik va tashabbuskorlik bilan bir qatorda emotsional sezgirlik, hamkorlik, empatiya va kommunikativ moslashuvchanlikni namoyon eta olish imkoniyatini ifodalaydi. Shu ma’noda androginlik yuqoriroq bo‘lgan shaxs vaziyat talabiga qarab bir xil rigid gender stereotipiga bog‘lanib qolmasdan, turli xulq strategiyalaridan foydalanishi mumkin.

Ayol harbiy xizmatchilarda androginlikning yuqoriroq qayd etilishi harbiyprofessional muhitga moslashuvning o‘ziga xos modeli bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bir tomondan, harbiy xizmat ulardan qat’iyatlilik, intizomlilik, tezkor qaror qabul qilish va yuqori mas’uliyatni talab qiladi. Ikkinchi tomondan, ularning individual gender-psixologik xususiyatlarida emotsional sezgirlik va interpersonal orientatsiya ham saqlanib qolishi mumkin. Natijada professional faoliyatda instrumentallik va ekspressivlik elementlarining nisbatan uyg‘un kombinatsiyasi shakllanishi ehtimoli mavjud.

Erkaklarda maskulinlikning, ayollarda esa femininlik va androginlikning yuqori qayd etilishi biologik jins va psixologik jins o‘rtasida ma’lum muvofiqlik mavjudligini ko‘rsatsa-da, ularning aynan bir tushuncha emasligini hisobga olish zarur. Biologik jins demografik xususiyat bo‘lsa, psixologik jins shaxsning ijtimoiylashuv jarayonida shakllangan xulqiy, emotsional va interpersonal xususiyatlari tizimini aks ettiradi. hu sababli erkak respondentlarda feminin yoki androgin xususiyatlar, ayollarda esa maskulin sifatlarning mavjud bo‘lishi tabiiy hisoblanadi va bu psixologik moslashuvchanlikning individual ko‘rinishlaridan biridir. Aniqlangan jinsiy tafovutlarni harbiy-professional faoliyat bilan bog‘liq holda baholashda ham ehtiyotkorlik zarur. Erkaklarda yuqori maskulinlik xizmat faoliyatidagi qat’iylik, tezkorlik va raqobatga tayyorlik bilan bog‘lanishi mumkin bo‘lsa, ayollarda yuqori femininlik va androginlik jamoaviy munosabatlar, empatik muloqot va turli vaziyatlarga moslashuvchan javob berishda qo‘shimcha psixologik resurs bo‘lishi mumkin. Shu bois ushbu profillardan birini ikkinchisidan mutlaq ustun deb baholash maqsadga muvofiq emas. Harbiy faoliyat samaradorligi ko‘proq mazkur sifatlarning vaziyat talablariga muvofiq ravishda muvozanatli qo‘llanilishiga bog‘liq.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Turliuc M.N., Balcan A.-D. Psychological intervention programme for developing resilience in military personnel: A randomized controlled trial // Stress and Health. - 2024. - Vol. 40, No. 4. - e3399. - DOI: 10.1002/smi.3399. 2. Valladares-Garrido M.J., Huamani-Colquichagua Y., Anchay-Zuloeta C., Picón-Reátegui C.K., Valladares-Garrido D. Time in service and resilience in active military personnel during COVID-19: Northern Peru // International Journal of Environmental Research and Public Health. - 2022. - Vol. 19. - 11052. - DOI: 10.3390/ijerph191711052. 3. Varker T., Cowlishaw S., Baur J. et al. Problem anger in veterans and military personnel: Prevalence, predictors, and associated harms // Journal of Psychiatric Research. - 2022. - Vol. 151. - P. 57-64. - DOI: 10.1016/j.jpsychires.2022.04.004. 4. Ward R.N., Carlson K.J., Erickson A.J., Yalch M.M., Brown L.M. Associations of humor, morale, and unit cohesion on PTSD symptoms // Military Psychology. - 2024. - Vol. 36,

No. 3. - P. 301-310. - DOI: 10.1080/08995605.2021.1996103.

5. Williamson V., Murphy D., Stevelink S.A.M., Allen S., Jones E., Greenberg N. Delivering treatment to morally injured UK military personnel and Veterans: Clinician experience // Military Psychology. - 2021. - Vol. 33, No. 2. - P. 115-123. 6. Estrada A.X., Bowles S. Introduction to special issue section: Resilience to stress and trauma within the military environment // Military Psychology. - 2024. - Vol. 36, No. 3. - P.

239-240. - DOI: 10.1080/08995605.2024.2331935.

7. Falon S.L., Hoare S., Kangas M., Crane M.F. Coping insights through self-reflection on stressful military training events // Stress and Health. - 2022. - Vol. 38, No. 5. - P. 902- 918. - DOI: 10.1002/smi.3141. 8. Kang S., Waters A.J., Bryan C.J. Association between burnout and insomnia in U.S. Air Force Pararescue personnel: A cross-sectional study // Military Psychology. - 2023. - Vol. 35, No. 1. - P. 1-11. 9. Kattaxujayev S.K. Harbiy jamoada yetakchilik (liderlik) psixologiyasi va uning shakllanishi // Yangi O‘zbekiston, Yangi Tadqiqotlar Jurnali. - 2026. - J. 4, № 6. - B. 240-245. 10. Zou M., Liu B., Ji J., Ren L., Wang X., Li F. Relationship Between Negative Coping Styles, Psychological Resilience, and Positive Coping Styles in Military Personnel: CrossLagged Analysis // Psychology Research and Behavior Management. - 2024. - Vol. 17. -

P. 13-21. - DOI: 10.2147/PRBM.S447096.

11. Zueger R., Niederhauser M., Utzinger C., Annen H., Ehlert U. Effects of resilience training on mental, emotional, and physical stress outcomes in military officer cadets // Military Psychology. - 2023. - Vol. 35, No. 6. - P. 566-576. - DOI: 10.1080/08995605.2022.2139948. 12. Акимов С. И. Понятие служебного коллектива в органах внутренних дел и его основные профессионально-нравственные характеристики // Инновации. Наука. Образование. 2021. № 43. С. 93-98. 13. Акшолаков Е.Д. Обеспечение психологической готовности слушателей высших специальных учебных заведений КНБ Республики Казахстан как целостный процесс и основа формирования качеств личности // Российский военнопсихологический журнал. - 2023. - № 2(2). - DOI: 10.25629/RMPJ.2023.02.06.