ERTA YOSHDAGI BOLALARDA KOMMUNIKATIV KO‘NIKMALARNI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI

SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI

Bozorova Risolat Abdurahmonovna, Buxoro tumani Maktabgacha va maktab taʼlimi bo‘limi Maktabgacha taʼlim tashkilotlari faoliyatini muvofiqlashtirish bo‘limi bosh metodisti, Buxoro, O‘zbekiston Kamilova Gulmira Alimovna, Buxoro davlat pedagogika instituti, Buxoro, O‘zbekiston

Annotatsiya

KIRISH

erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirishning pedagogik asoslari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda kommunikativ ko‘nikmalar tushunchasi, uning bolalar shaxsiy rivojidagi o‘rni va ahamiyati ochib beriladi. Erta yosh davrida nutq, muloqot, ijtimoiy moslashuv va emotsional rivojlanishning o‘zaro bog‘liqligi asoslab berilgan. Shuningdek, maktabgacha ta’lim jarayonida bolalarda muloqot madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiluvchi pedagogik shart-sharoitlar, metod va usullar, o‘yin faoliyatining imkoniyatlari yoritilgan. Maqolada tarbiyachining kommunikativ faoliyatni tashkil etishdagi roli, bolalar bilan samarali muloqotni yo‘lga qo‘yish omillari va zamonaviy pedagogik yondashuvlar tahlil qilingan

MAQSAD

mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi – erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirishning pedagogik asoslarini aniqlash, ularning rivojlanish mexanizmlarini ilmiy jihatdan asoslash hamda samarali metod va vositalarni ishlab chiqishdan iborat. Shuningdek, quyidagi vazifalar ko‘zda tutiladi:

Maktabgacha yoshdagi bolalarda muloqot ko‘nikmalarining psixologik-pedagogik xususiyatlarini o‘rganish;

Kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash;

Ta’lim-tarbiya jarayonida interfaol metodlar va o‘yin texnologiyalarining samaradorligini asoslash

MATERIALLAR VA METODLAR

erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirishda rolli o‘yinlar, didaktik o‘yinlar, suhbat metodlari, dramatizatsiya, ertak terapiyasi, musiqiy va harakatli o‘yinlardan samarali foydalanildi. Ushbu metodlar bolalarning nutqiy faolligini oshirish, lug‘at boyligini kengaytirish va ijtimoiy muloqot madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Tadqiqot jarayonida quyidagi material va metodlardan foydalanildi. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi va bolalar psixologiyasi bo‘yicha ilmiy adabiyotlar; Davlat maktabgacha ta’lim standartlari va dasturlari; Ilmiy maqolalar, metodik qo‘llanmalar hamda ilg‘or pedagogik tajribalar. Erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirishning pedagogik asoslarida nazariy tahlil va umumlashtirish, pedagogik kuzatish, suhbat va savol-javob; o‘yin faoliyatini tahlil qilish, taqqoslash va tajriba-sinov ishlari metodlaridan foydalanilsa maqsadga muvofiq.

NATIJALAR VA MUHOKAMA

tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, erta yosh davrida kommunikativ ko‘nikmalarni maqsadli va tizimli ravishda shakllantirish bolalarning nutq rivoji hamda ijtimoiy moslashuviga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Xususan: bolalarda o‘z fikrini erkin ifoda etish qobiliyati shakllandi; tengdoshlari va kattalar bilan muloqot qilish faolligi oshdi, tinglash va suhbatdoshni tushunish madaniyati rivojlandi; jamoaviy faoliyatda ishtirok etish ko‘nikmalari mustahkamlandi. Muhokama jarayonida aniqlanishicha, kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirishda oilaviy muhit, tarbiyachining nutq madaniyati, ijobiy psixologik iqlim va o‘yin faoliyatining to‘g‘ri tashkil etilishi muhim omil hisoblanadi. Shu bilan birga, ayrim muammolar ham kuzatildi: bolalarning nutqiy rivojlanishidagi individual farqlar, ota-onalarning pedagogik savodxonligi yetarli emasligi, raqamli qurilmalardan ortiqcha foydalanish natijasida jonli muloqotning kamayishi. Mazkur muammolarni bartaraf etish uchun pedagog va ota-onalar hamkorligini kuchaytirish, nutqni rivojlantiruvchi o‘yin va mashg‘ulotlarni tizimli tashkil etish hamda kommunikativ muhitni boyitish zarur.

XULOSA

erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish ularning shaxs sifatida kamol topishida muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur jarayon ilmiy asoslangan pedagogik yondashuv, o‘yin faoliyati va ijobiy ijtimoiy muhit orqali samarali amalga oshiriladi. Kommunikativ kompetensiyani erta bosqichda rivojlantirish bolalarning keyingi ta’lim jarayoniga muvaffaqiyatli moslashuvi, ijtimoiy faol va madaniyatli shaxs bo‘lib shakllanishiga zamin yaratadi.

Kalit so‘zlar: erta yosh, kommunikativ ko‘nikmalar, muloqot madaniyati, nutq rivoji, ijtimoiy moslashuv, pedagogik asoslar, maktabgacha ta’lim, o‘yin faoliyati, tarbiyachi, emotsional rivojlanish.

ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ КОММУНИКАТИВНЫХ

НАВЫКОВ У ДЕТЕЙ РАННЕГО ВОЗРАСТА

Бозорова Рисолат Абдурахмоновна, главный методист отдела координации деятельности организаций дошкольного образования отдела дошкольного и школьного образования Бухарского района, Бухара, Узбекистан Камилова Гульмира Алимовна, Бухарский государственный педагогический институт, Бухара, Узбекистан

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

в статье научно-теоретически проанализированы педагогические основы формирования коммуникативных навыков у детей раннего возраста. В исследовании раскрывается сущность понятия «коммуникативные навыки», их роль и значение в личностном развитии ребёнка. Обоснована взаимосвязь речевого развития, общения, социальной адаптации и эмоционального развития в раннем возрасте. Также освещены педагогические условия, методы и приёмы, а также возможности игровой деятельности, способствующие развитию культуры общения у детей в процессе дошкольного образования. В статье проанализирована роль воспитателя в организации коммуникативной деятельности, факторы установления эффективного взаимодействия с детьми и современные педагогические подходы.

ЦЕЛЬ

основная цель данного исследования заключается в выявлении педагогических основ формирования коммуникативных навыков у детей раннего возраста, научном обосновании механизмов их развития, а также разработке эффективных методов и средств. Также предусматриваются следующие задачи:

изучение психолого-педагогических особенностей развития коммуникативных навыков у детей дошкольного возраста;

выявление факторов, влияющих на развитие коммуникативной компетенции;

обоснование эффективности интерактивных методов и игровых технологий в образовательном процессе.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

при формировании коммуникативных навыков у детей раннего возраста эффективно использовались ролевые игры, дидактические игры, методы беседы, драматизация, сказкотерапия, музыкальные и подвижные игры. Данные методы способствуют повышению речевой активности детей, расширению словарного запаса и развитию культуры социального общения. В ходе исследования использованы научные труды по педагогике дошкольного образования и детской психологии, государственные стандарты и программы дошкольного образования, научные статьи, методические пособия и передовой педагогический опыт. В качестве методов исследования применялись теоретический анализ и обобщение, педагогическое наблюдение, беседа и вопросответ, анализ игровой деятельности, сравнительный метод, а также опытноэкспериментальная работа.

РЕЗУЛЬТАТЫ И ОБСУЖДЕНИЕ

результаты исследования показали, что целенаправленное и систематическое формирование коммуникативных навыков в раннем возрасте положительно влияет на речевое развитие и социальную адаптацию детей. В частности: сформировалась способность свободно выражать свои мысли; повысилась активность в общении со сверстниками и взрослыми; развилась культура слушания и понимания собеседника; укрепились навыки участия в коллективной деятельности. В ходе обсуждения выявлено, что важными факторами развития коммуникативных навыков являются семейная среда, речевая культура воспитателя, благоприятный психологический климат и правильная организация игровой деятельности. Вместе с тем были выявлены и некоторые проблемы: индивидуальные различия в речевом развитии детей, недостаточная педагогическая грамотность родителей, снижение живого общения вследствие чрезмерного использования цифровых устройств. Для устранения данных проблем необходимо укреплять сотрудничество педагогов и родителей, систематически организовывать речеразвивающие игры и занятия, а также обогащать коммуникативную среду.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

формирование коммуникативных навыков у детей раннего возраста имеет важное значение для их личностного становления. Данный процесс эффективно реализуется на основе научно обоснованного педагогического подхода, игровой деятельности и благоприятной социальной среды. Развитие коммуникативной компетенции на раннем этапе создаёт основу для успешной адаптации ребёнка к последующему образовательному процессу и формирования социально активной и культурной личности.

Ключевые слова: ранний возраст, коммуникативные навыки, культура общения, речевое развитие, социальная адаптация, педагогические основы, дошкольное образование, игровая деятельность, воспитатель, эмоциональное развитие.

PEDAGOGICAL FOUNDATIONS OF FORMING COMMUNICATIVE SKILLS IN EARLY

CHILDHOOD

Bozorova Risolat Abdurahmonovna, Chief Methodologist of the Department for Coordination of Preschool Education Institutions under the Department of Preschool and School Education of Bukhara District, Bukhara, Uzbekistan Kamilova Gulmira Alimovna, Bukhara State Pedagogical Institute, Bukhara, Uzbekistan

Annotation

INTRODUCTION

this article examines the pedagogical foundations of forming communicative skills in early childhood from a scientific and theoretical perspective. The study reveals the concept of communicative skills and their significance in the personal development of young children. The interrelation between speech development, communication, social adaptation, and emotional growth in early childhood is substantiated. In addition, the article highlights pedagogical conditions, methods, and techniques that contribute to the development of communication culture in preschool education, as well as the potential of play-based activities. Special attention is paid to the role of the teacher in organizing communicative activities, establishing effective interaction with children, and applying modern pedagogical approaches

AIM

the main objective of this study is to identify the pedagogical foundations for developing communicative skills in early childhood, to scientifically substantiate the mechanisms of their development, and to design effective methods and tools. Additionally, the study aims to:

examine the psychological and pedagogical characteristics of communication skills in preschool children;

identify factors influencing the development of communicative competence;

justify the effectiveness of interactive methods and game-based technologies in the educational process.

MATERIALS AND METHODS

in the process of developing communicative skills in early childhood, role-playing games, didactic games, conversation methods, dramatization, fairy-tale therapy, musical and movement-based games were effectively used. These methods contribute to increasing children’s speech activity, expanding their vocabulary, and fostering a culture of social communication. The research was based on scientific literature in preschool pedagogy and child psychology, State standards and curricula for preschool education, scientific articles, methodological manuals, and advanced pedagogical practices. The following research methods were applied in studying the pedagogical foundations of communicative skill development in early childhood: theoretical analysis and generalization, pedagogical observation, interviews and question-answer techniques, analysis of play activities, comparative analysis, and experimental research methods.

RESULTS AND DISCUSSION

the research findings demonstrated that the purposeful and systematic development of communicative skills in early childhood has a positive impact on children’s speech development and social adaptation. In particular: children developed the ability to express their thoughts freely; communication activity with peers and adults increased; listening skills and understanding of interlocutors improved; skills of participation in group activities were strengthened. The discussion revealed that family environment, the educator’s speech culture, a positive psychological climate, and the proper organization of play activities are significant factors in the development of communicative skills. At the same time, several challenges were identified: individual differences in children’s speech development, insufficient pedagogical literacy of parents, and a decrease in live communication due to excessive use of digital devices. To address these issues, it is necessary to strengthen cooperation between educators and parents, systematically organize speech-development games and activities, and enrich the communicative environment.

CONCLUSION

the formation of communicative skills in early childhood plays a crucial role in children’s personal development. This process is effectively implemented through scientifically grounded pedagogical approaches, play activities, and a positive social environment. The early development of communicative competence provides a foundation for successful adaptation to subsequent stages of education and contributes to the formation of a socially active and culturally developed individual.

Keywords: early childhood, communicative skills, communication culture, speech development, social adaptation, pedagogical foundations, preschool education, play activity, educator, emotional development.

Bugungi kunda jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy rivojlanishi shaxsning muloqotga kirishish, o‘z fikrini erkin va ravon ifodalash, atrofdagilar bilan samarali munosabat o‘rnatish qobiliyatiga bevosita bog‘liqdir. Ayniqsa, erta yosh davri bolaning shaxs sifatida shakllanishida hal qiluvchi bosqich hisoblanib, aynan shu davrda kommunikativ ko‘nikmalarning poydevori yaratiladi. Psixologik va pedagogik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolaning keyingi ta’lim jarayonidagi muvaffaqiyati, ijtimoiy moslashuvi hamda emotsional barqarorligi ko‘p jihatdan erta yoshda shakllangan muloqot tajribasiga bog‘liq bo‘ladi.

Erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalar, avvalo, kattalar va tengdoshlar bilan muloqot jarayonida rivojlanadi. Nutqni tushunish va undan foydalanish, imo-ishora, mimika, hissiy ifodalar orqali o‘z ehtiyoj va his-tuyg‘ularini bildirish bolaning ijtimoiy tajribani egallashida muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli, maktabgacha ta’lim tizimida kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish masalasi ustuvor pedagogik vazifalardan biri sifatida qaralmoqda.

Zamonaviy pedagogik yondashuvlar erta yoshdagi bolalarda kommunikativ rivojlanishni ta’minlash uchun maxsus pedagogik shart-sharoitlar yaratishni, ta’lim jarayonida o‘yin faoliyatidan samarali foydalanishni, bolaga yo‘naltirilgan va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyalarini qo‘llashni talab etadi. Tarbiyachining nutq madaniyati, bolalar bilan muloqot uslubi, ijobiy emotsional muhitni tashkil etishi kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirishda muhim omillardan hisoblanadi. Raqamli transformatsiya va tezkor ijtimoiy o‘zgarishlar sharoitida bolalarning kommunikativ kompetensiyalarini rivojlantirish dolzarb ilmiy-pedagogik masalalardan biri sifatida qaralmoqda, chunki kommunikativ kompetensiya nafaqat til va nutq ko‘nikmalarini, balki shaxslararo munosabatlarda muvaffaqiyatli bo‘lish, jamiyatda moslashish, o‘z fikrini erkin ifoda etish, ijtimoiy-madaniy kontekstlarda to‘g‘ri harakat qilish kabi ko‘nikmalarni ham o‘z ichiga oladi. Bu boradagi nazariy yondashuvlar, jumladan, Dell Hymes tomonidan ilgari surilgan kommunikativ kompetensiya modeli, shuningdek, Canale va Swain, Bachman kabi olimlarning konseptual ishlanmalari ushbu tushunchaning mazmun-mohiyatini chuqur ochib beradi. Hymesning fikricha, kommunikativ kompetensiya bu – nafaqat tilni grammatik jihatdan bilish, balki uni ijtimoiy jihatdan mos ravishda qo‘llay olishdir. Zamonaviy ta’lim tizimida kommunikativ kompetensiya shaxsning o‘zaro muloqotga kirisha olish, fikrni ifoda eta olish, turli ijtimoiy vaziyatlarda nutqni moslashtira olish qobiliyatlaridan iborat kompleks tuzilma sifatida talqin etiladi Shu bilan birga, axborot texnologiyalarining keng kirib kelishi, bolalarning real muloqotdan ko‘ra virtual muhitga ko‘proq jalb etilishi kommunikativ rivojlanishda muayyan muammolarni keltirib chiqarmoqda. Bu esa erta yoshdan boshlab bolalarda jonli muloqot ehtiyojini shakllantirish, nutq faolligini oshirish va ijtimoiy munosabatlarni rivojlantirishga qaratilgan ilmiy asoslangan pedagogik yondashuvlarni talab etadi.

Tadqiqot metodologiyasi va adabiyotlarning tahlili. Erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish masalasi pedagogika va rivojlanish psixologiyasi fanlarida muhim tadqiqot yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Mazkur muammo bo‘yicha olib borilgan ilmiy izlanishlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, kommunikativ rivojlanish bolaning umumiy shaxsiy rivojlanishi bilan uzviy bog‘liqdir.

L.S. Vygotskiy, A.N. Leontyev, D.B. Elkonin kabi olimlarning ilmiy qarashlarida muloqot bolaning psixik rivojlanishida yetakchi omil sifatida e’tirof etiladi. Vygotskiy tomonidan ishlab chiqilgan “yaqin rivojlanish zonasi” nazariyasi erta yoshdagi bolalarda nutq va muloqotni rivojlantirishda kattalar bilan hamkorlikning muhimligini asoslaydi. Ushbu nazariya kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish jarayonida pedagogik yordamning ahamiyatini ko‘rsatadi.

Xorijiy tadqiqotlarda (J. Bruner, M. Tomasello, E. Erikson) kommunikativ rivojlanish ijtimoiy tajribani o‘zlashtirish, emotsional aloqa va ijtimoiy munosabatlar orqali shakllanishi ta’kidlanadi. Ularning fikriga ko‘ra, erta yoshda bolalar bilan samarali muloqot qilish, dialogik nutqni rivojlantirish va ijtimoiy vaziyatlarga mos kommunikativ xulq-atvorni shakllantirish muhim ahamiyatga ega.

Mahalliy tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan ilmiy ishlarda maktabgacha ta’lim jarayonida kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish, o‘yin faoliyatining pedagogik imkoniyatlari, nutqni rivojlantirish metodlari keng yoritilgan. Ushbu tadqiqotlarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirishda milliy qadriyatlar, an’analar va bolalarning madaniy muhitini hisobga olish zarurligi ta’kidlanadi. Shu bilan birga, adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy raqamli muhit sharoitida bolalarning jonli muloqotga bo‘lgan ehtiyoji kamayib borayotgani, bu esa kommunikativ rivojlanishda muayyan muammolarni keltirib chiqarmoqda. Mazkur holat erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirishning pedagogik asoslarini qayta ko‘rib chiqish va innovatsion yondashuvlarni joriy etishni taqozo etadi.

Natijada, mavjud ilmiy adabiyotlar tahlili erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish jarayoni kompleks pedagogik yondashuvni talab qilishini hamda ushbu yo‘nalishda ilmiy-amaliy tadqiqotlarni yanada chuqurlashtirish zarurligini ko‘rsatadi.

Mazkur tadqiqot erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish jarayonining pedagogik asoslarini aniqlash va ilmiy jihatdan asoslashga qaratilgan. Tadqiqot metodologiyasi tizimli, shaxsga yo‘naltirilgan va faoliyatga asoslangan yondashuvlar asosida tashkil etildi. Ushbu yondashuvlar bolaning yosh va individual xususiyatlarini hisobga olgan holda kommunikativ rivojlanishni ta’minlash imkonini beradi.

Tadqiqot jarayonida nazariy va empirik tadqiqot metodlaridan kompleks tarzda foydalanildi. Nazariy metodlar doirasida pedagogika, psixologiya va maktabgacha ta’lim sohasiga oid ilmiy adabiyotlar, normativ-huquqiy hujjatlar, davlat ta’lim standartlari hamda xorijiy va mahalliy tadqiqotchilarning ilmiy ishlari tahlil qilindi, umumlashtirildi va taqqoslandi. Bu esa kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirishga oid mavjud ilmiy qarashlarni tizimlashtirish imkonini berdi.

Empirik metodlar sifatida pedagogik kuzatuv, suhbat, anketa so‘rovlari va pedagogik tajriba-sinov ishlari qo‘llanildi. Pedagogik kuzatuv orqali bolalarning kundalik faoliyatida muloqotga kirishish darajasi, nutq faolligi, tengdoshlar va kattalar bilan o‘zaro munosabatlari o‘rganildi. Suhbat va so‘rovnomalar yordamida tarbiyachilarning kommunikativ rivojlanishni tashkil etish bo‘yicha bilim va malakalari, foydalanilayotgan metod va usullar aniqlandi. Pedagogik tajriba-sinov ishlari maktabgacha ta’lim tashkilotlari sharoitida olib borilib, unda kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan o‘yinlar, dialogik nutq mashqlari, rolli o‘yinlar, hikoyalash va interaktiv metodlar sinovdan o‘tkazildi. Tajriba natijalari taqqoslash va tahlil qilish orqali baholanib, kommunikativ ko‘nikmalar rivojlanishidagi ijobiy o‘zgarishlar aniqlashtirildi.

Olingan ma’lumotlar matematik-statistik tahlil usullari orqali qayta ishlanib, tadqiqotning ishonchliligi va xulosalarning asoslanganligi ta’minlandi.

Natijalar. Tadqiqot jarayonida olib borilgan nazariy tahlil va pedagogik tajribasinov ishlari erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish maqsadga yo‘naltirilgan va tizimli tarzda tashkil etilganda ijobiy samaradorlikka erishilishini ko‘rsatdi. Tajriba maktabgacha ta’lim tashkilotlari sharoitida amalga oshirilib, unda bolalarning muloqot faolligi, nutq faolligi va ijtimoiy o‘zaro munosabatlari muntazam ravishda kuzatildi. Pedagogik tajriba-sinov natijalariga ko‘ra, kommunikativ rivojlanishga yo‘naltirilgan maxsus metod va usullar qo‘llanilgan guruhlarda bolalarning dialogik nutqdan foydalanish darajasi sezilarli darajada oshgani aniqlandi. Jumladan, tajriba guruhidagi bolalarda savollarga to‘liq javob berish, oddiy dialoglarni mustaqil ravishda boshlash va davom ettirish, tengdoshlar bilan muloqotga kirishish faolligi ortdi. Nazorat guruhiga nisbatan tajriba guruhida kommunikativ tashabbus ko‘rsatish holatlari ko‘proq qayd etildi.

Kuzatuv natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘yin faoliyatiga asoslangan metodlar (rolli o‘yinlar, syujetli o‘yinlar, muloqotga yo‘naltirilgan didaktik o‘yinlar) bolalarda emotsional erkinlikni ta’minlab, muloqotga bo‘lgan qiziqishni kuchaytirdi. O‘yin jarayonida bolalar o‘z his-tuyg‘ularini so‘z orqali ifodalashga intildi, imo-ishora va mimikadan maqsadga muvofiq foydalana boshladi, bu esa kommunikativ ko‘nikmalarning kompleks rivojlanishiga xizmat qildi.

Tadqiqot natijalari tarbiyachining kommunikativ faoliyatni tashkil etishdagi roli muhim ekanligini tasdiqladi. Tarbiyachining nutq madaniyati, bolalar bilan muloqotda ochiq va qo‘llab-quvvatlovchi pozitsiyani egallashi, rag‘batlantiruvchi savollardan foydalanishi bolalarning nutqiy faolligini oshirdi. Tajriba jarayonida tarbiyachilar tomonidan shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv qo‘llanilganda, bolalarning o‘z fikrini bildirishga bo‘lgan ishonchi va ijtimoiy faolligi kuchaydi.

Shuningdek, tadqiqot davomida bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni baholash mezonlari asosida ijobiy o‘zgarishlar aniqlandi. Jumladan, bolalarning muloqotga kirishish chastotasi, nutqiy birliklardan foydalanish hajmi, tengdoshlar bilan hamkorlik darajasi va emotsional javob qaytarish ko‘rsatkichlari yaxshilandi. Bu holat kommunikativ rivojlanishning faqat nutq bilan cheklanmay, balki ijtimoiy va emotsional rivojlanish bilan uzviy bog‘liq ekanligini tasdiqlaydi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish samaradorligi pedagogik shartsharoitlarning to‘g‘ri tashkil etilishiga, metod va vositalarning maqsadga muvofiq tanlanishiga hamda tarbiyachi va bola o‘rtasidagi samarali muloqotga bevosita bog‘liqdir. Tadqiqot natijalari maktabgacha ta’lim amaliyotida kommunikativ rivojlanishga yo‘naltirilgan pedagogik texnologiyalarni keng joriy etish zarurligini ko‘rsatadi.

Erta yosh davri bolaning psixik, nutqiy va ijtimoiy rivojlanishida eng faol bosqichlardan biri bo‘lib, aynan shu davrda muloqot ehtiyoji va kommunikativ xulqatvorning dastlabki shakllari yuzaga keladi. Bola atrof-muhitni anglash, kattalar va tengdoshlar bilan munosabatga kirishish jarayonida kommunikativ ko‘nikmalarni bosqichma-bosqich egallaydi. Ushbu ko‘nikmalar bolaning jamiyatda o‘z o‘rnini topishi va shaxs sifatida rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi.

Erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalar, avvalo, ehtiyojga asoslangan muloqot shaklida namoyon bo‘ladi. Bola dastlab ovoz chiqarish, imo-ishora, mimika orqali o‘z istak va his-tuyg‘ularini ifodalaydi. Keyinchalik bu jarayon so‘z va oddiy gap tuzilmalariga o‘tib, muloqotning mazmuni va shakli murakkablashib boradi. Shu nuqtai nazardan, kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirishda bolaning tabiiy rivojlanish qonuniyatlarini hisobga olish muhim pedagogik shartlardan biri hisoblanadi.

Pedagogik jarayonda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish samaradorligi ta’lim muhiti bilan bevosita bog‘liqdir. Muloqotga ochiq, emotsional jihatdan qulay va xavfsiz muhit yaratilgan sharoitda bola erkin fikr bildiradi, savol beradi va tashabbus ko‘rsatadi. Aksincha, cheklovchi yoki biryoqlama muloqot ustun bo‘lgan muhitda bolaning nutqiy faolligi pasayadi. Shu sababli, pedagogik muhitni tashkil etishda bolani tinglash, uning fikrini qabul qilish va qo‘llab-quvvatlash muhim omil hisoblanadi.

Kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirishda ta’lim jarayonining mazmuni va shakllari muhim o‘rin tutadi. Mashg‘ulotlar davomida bolalarning faol ishtirokini ta’minlaydigan, muloqotga undovchi topshiriqlar tanlanishi zarur. Hikoya tuzish, savoljavob, rollarni taqsimlash, voqealarni ketma-ket bayon qilish kabi faoliyat turlari bolalarning so‘z boyligini oshirish va fikrni izchil ifodalashga xizmat qiladi.

Shuningdek, kundalik hayotiy vaziyatlar ham kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun qulay imkoniyat yaratadi. Ovqatlanish, sayr, erkin faoliyat jarayonida bolalar o‘zaro muloqotga kirishib, ijtimoiy tajribani o‘zlashtiradi. Bu jarayonda pedagogning vazifasi muloqotni boshqarish emas, balki uni rag‘batlantirish va to‘g‘ri yo‘naltirishdan iborat bo‘ladi. Erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirishda individual yondashuv alohida ahamiyatga ega. Har bir bolaning nutqiy rivojlanish sur’ati, xarakteri va emotsional holati turlicha bo‘lgani sababli pedagogik ta’sir ham shunga mos ravishda tashkil etilishi lozim. Ba’zi bolalar faol muloqotga tez kirishsa, boshqalari uchun moslashuv davri talab etiladi. Individual yondashuv bolalarda o‘ziga ishonch hissini kuchaytirib, muloqotga bo‘lgan ichki ehtiyojni rivojlantiradi.

Natijada, erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish murakkab va ko‘p qirrali pedagogik jarayon bo‘lib, u bolaning tabiiy rivojlanish xususiyatlari, ta’lim muhiti, pedagogik yondashuvlar va kundalik muloqot tajribasining uyg‘unligini talab etadi. Ushbu jarayonni ilmiy asoslangan holda tashkil etish maktabgacha ta’lim tizimining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.

Munozara. Mazkur tadqiqot natijalari erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish jarayoni maqsadga yo‘naltirilgan pedagogik faoliyat natijasida samarali amalga oshirilishini tasdiqladi. Olingan natijalar mavjud ilmiy tadqiqotlar bilan taqqoslanganda, kommunikativ rivojlanishning asosi bolaning kattalar va tengdoshlar bilan bevosita muloqoti orqali shakllanishi haqidagi nazariy qarashlarni qo‘llabquvvatlaydi.

L.S. Vygotskiyning ijtimoiy-madaniy rivojlanish nazariyasiga muvofiq, bola nutqi va kommunikativ faoliyati kattalar bilan hamkorlik jarayonida rivojlanadi. Ushbu tadqiqotda olingan natijalar ham tarbiyachining faol ishtiroki, qo‘llab-quvvatlovchi muloqoti va rag‘batlantiruvchi savollari bolalarning kommunikativ faolligini oshirishda muhim omil ekanligini ko‘rsatdi. Bu holat “yaqin rivojlanish zonasi” doirasida pedagogik yordamning ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi.

Tadqiqot davomida qo‘llanilgan o‘yin faoliyatiga asoslangan metodlarning samaradorligi D.B. Elkoninning o‘yin faoliyati nazariyasi bilan hamohangdir. O‘yin jarayonida bolalar muloqotga erkin kirishib, o‘z fikr va his-tuyg‘ularini ifodalashga moyil bo‘ldi. Ushbu holat xorijiy tadqiqotchilar (J. Bruner, M. Tomasello) tomonidan ilgari surilgan ijtimoiy o‘zaro ta’sir orqali nutq va muloqot rivojlanishi haqidagi qarashlar bilan mos keladi.

Shuningdek, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish jarayoni faqat nutqni rivojlantirish bilan cheklanmaydi, balki bolaning emotsional holati, ijtimoiy moslashuvi va o‘ziga bo‘lgan ishonchi bilan uzviy bog‘liqdir. Bu xulosa E. Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasidagi erta yosh davrida ijtimoiy munosabatlarning muhimligi haqidagi qarashlarini tasdiqlaydi.

Biroq, tadqiqot natijalari ayrim muammoli jihatlarni ham aniqladi. Jumladan, ayrim bolalarda muloqotga kirishishda tortinchoqlik, so‘z boyligining cheklanganligi va tengdoshlar bilan o‘zaro aloqaning sustligi kuzatildi. Bu holat oilaviy muloqot muhiti, raqamli qurilmalardan ortiqcha foydalanish hamda jonli muloqot imkoniyatlarining yetarli emasligi bilan izohlanadi. Mazkur jihatlar adabiyotlarda qayd etilgan zamonaviy kommunikativ muammolar bilan mos keladi.

Natijalarni umumlashtirgan holda aytish mumkinki, erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish uchun pedagogik jarayonni kompleks tarzda tashkil etish, o‘yin faoliyatiga tayanish, tarbiyachi va bola o‘rtasida ijobiy emotsional muhit yaratish zarur. Tadqiqot natijalari mavjud ilmiy qarashlarni boyitib, maktabgacha ta’lim amaliyotida kommunikativ rivojlanishni takomillashtirishga qaratilgan yangi pedagogik yondashuvlarni ishlab chiqish uchun nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Xulosa. Olib borilgan tadqiqot natijalari erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish shaxs rivojlanishining muhim tarkibiy qismi ekanligini tasdiqlaydi. Kommunikativ rivojlanish bolaning nutqiy faolligi, ijtimoiy moslashuvi, emotsional barqarorligi hamda kelgusidagi ta’lim faoliyatiga tayyorgarligi bilan bevosita bog‘liqdir. Shu bois mazkur jarayonni pedagogik jihatdan asoslangan va tizimli tarzda tashkil etish dolzarb vazifa hisoblanadi.

Tadqiqot davomida aniqlanishicha, kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish samaradorligi pedagogik muhitning qulayligi, muloqotga yo‘naltirilgan faoliyat turlarining to‘g‘ri tanlanishi hamda tarbiyachining professional yondashuviga bog‘liqdir. Erta yoshdagi bolalarda muloqot ehtiyojini qo‘llab-quvvatlash, ularning fikrini tinglash va ijobiy emotsional munosabatni ta’minlash kommunikativ faollikning oshishiga xizmat qiladi.

Shuningdek, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirish faqat rejalashtirilgan mashg‘ulotlar bilan cheklanmasdan, balki kundalik hayotiy vaziyatlarda ham izchil davom ettirilishi zarur. Bolalarning o‘zaro muloqoti, tengdoshlar bilan hamkorligi va mustaqil fikr bildirish imkoniyatlari pedagog tomonidan maqsadga muvofiq yo‘naltirilganda ijobiy natijalarga erishiladi.

Xulosa qilib aytganda, erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish kompleks pedagogik yondashuvni, individual xususiyatlarni hisobga olishni hamda ta’lim-tarbiya jarayonida muloqotni ustuvor yo‘nalish sifatida belgilashni talab etadi. Tadqiqotda bayon etilgan xulosalar maktabgacha ta’lim amaliyotida kommunikativ rivojlanishni takomillashtirishga, shuningdek, ushbu yo‘nalishda olib boriladigan keyingi ilmiy izlanishlar uchun nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Rasulova, M. (2020). Erta yoshdagi bolalarda kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish. Buxoro: Buxoro davlat pedagogika instituti nashriyoti.

2. Tashkentova, D. (2021). Bolalarda ijtimoiy va emotsional rivojlanishni ta’minlash metodikasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti.

3. Sobirov, R. (2017). Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan samarali pedagogik muloqot. Toshkent: Pedagogika nashriyoti.

4. Tomasello, M. (2003). Constructing a Language: A Usage-Based Theory of Language Acquisition. Cambridge, MA: Harvard University Press.

5. Olimov, S. S., & Mamurova, D. I. (2022). Directions For Improving Teaching Methods. Journal of Positive School Psychology, 9671-9678.

6. Abdullaev S., Mamatov D. Pedagogical foundations in the teaching of folk arts and crafts of Uzbekistan in the training of teachers of fine arts //E3S Web of Conferences. – EDP Sciences, 2023. – Т. 420. – С. 10019.

7. Djalolovich, Y. N., Kodirovich, M. D., Ruziboevich, S. A., & Islomovna, M. D. (2021). Improving the professional training of fine art teachers. European science, (2 (58)), 44-46.