RAQAMLI TA'LIM MUHITINING BO'LG'USI PEDAGOGLARDA MEDIA- KOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISHDAGI DIDAKTIK IMKONIYATLARI.

KOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISHDAGI DIDAKTIK IMKONIYATLARI.

Davletova Xosiyat Sapavoy qizi, Urganch davlat pedagogika instituti mustaqil tadqiqotchisi, “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi o‘qituvchisi. Orcid: 0009-0004-2577-7606

Annotatsiya

KIRISH

mazkur maqolada raqamli ta'lim muhitining bo'lg'usi pedagoglarda mediakompetentlikni rivojlantirishdagi didaktik imkoniyatlari ilmiy-pedagogik nuqtai nazardan tahlil qilingan. Raqamli ta'lim muhitiga xos oltita asosiy didaktik xususiyat — multimediylik, interaktivlik, gipermatnlilik, moslashuvchanlik, simulyatsiya-modellashtirish imkoniyati va tezkor fikr-mulohaza — yoritilgan. Har bir xususiyatning mazmuni, uning mediakompetentlik komponentlariga ta'sir mexanizmi hamda amaliy qo'llanilishi ilmiy-amaliy jihatdan asoslab berilgan.

MAQSAD

raqamli ta’lim muhitining oltita asosiy didaktik xususiyatini ilmiypedagogik jihatdan tahlil qilish va ularning bo‘lg‘usi pedagoglarda media-kompetentlik komponentlarini rivojlantirishdagi didaktik imkoniyatlarini asoslash.

MATERIALLAR VA METODLAR

tadqiqotda E.S. Polat, M. Prensky, A.V. Fedorov kabi olimlarning raqamli texnologiyalar, “raqamli tub aholi” hamda media-kompetentlik nazariyalari, shuningdek, multimediylik, interaktivlik, gipermatnlilik, moslashuvchanlik, simulyatsiya-modellashtirish va tezkor fikr-mulohaza xususiyatlarining ta’sirini tizimlashtirish hamda qiyosiy-tahlil usullaridan foydalanildi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

raqamli ta’lim muhitining didaktik xususiyatlari va ularning media-kompetentlikka ta’sir mexanizmlari aniqlashtirildi; multimediylik va gipermatnlilik axborot-tanqidiy komponentni, simulyatsiya va modellashtirish xavfsizlikprofilaktik ko‘nikmalarni, moslashuvchanlik esa individual bilim bo‘shliqlarini to‘ldirishini ko‘rsatuvchi natijalar jadval ko‘rinishida tizimlashtirildi.

XULOSA

raqamli ta’lim muhitining didaktik imkoniyatlaridan tizimli foydalanish bo‘lg‘usi o‘qituvchini tayyor axborotning passiv iste’molchisidan uni tanqidiy tahlil qiluvchi, tekshiruvchi, yangi media resurslar yaratuvchi va unga axloqiy yondashadigan faol pedagogik subyektga aylantiradi.

Kalit so‘zlar: raqamli ta'lim muhiti, didaktik imkoniyat, media-kompetentlik, bo'lg'usi pedagog, multimediylik, interaktivlik, gipermatn, personalizatsiya, simulyatsiya, tezkor fikrmulohaza.

ДИДАКТИЧЕСКИЕ ВОЗМОЖНОСТИ ЦИФРОВОЙ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ СРЕДЫ

В РАЗВИТИИ МЕДИАКОМПЕТЕНТНОСТИ БУДУЩИХ ПЕДАГОГОВ.

Давлетова Хосият Сапавой кизи, независимый исследователь Ургенчского государственного педагогического института, преподаватель кафедры «Педагогика и психология».

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

в данной статье с научно-педагогической точки зрения проанализированы дидактические возможности цифровой образовательной среды в развитии медиакомпетентности будущих педагогов. Освещены шесть основных дидактических характеристик, присущих цифровой образовательной среде, — мультимедийность, интерактивность, гипертекстуальность, адаптивность, возможность симуляции и моделирования, а также оперативная обратная связь. С научно-практической точки зрения обоснованы содержание каждой характеристики, механизм её влияния на компоненты медиакомпетентности и практическое применение.

ЦЕЛЬ

научно-педагогический анализ шести основных дидактических характеристик цифровой образовательной среды и обоснование их дидактических возможностей в развитии компонентов медиакомпетентности будущих педагогов.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

в исследовании использованы концепции цифровых технологий, «цифровых аборигенов» и медиакомпетентности (Е. С. Полат, М. Пренски, А. В. Федоров и др.), а также методы систематизации и сравнительного анализа влияния мультимедийности, интерактивности, гипертекстуальности, адаптивности, симуляционного моделирования и оперативной обратной связи.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

раскрыты механизмы влияния дидактических характеристик на медиакомпетентность; в табличной форме систематизированы данные, показывающие, что мультимедийность и гипертекстуальность развивают информационно-критический компонент, симуляция — навыки безопасности, а персонализация — восполнение индивидуальных пробелов.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

системное использование дидактических возможностей цифровой среды способствует трансформации будущего педагога из пассивного потребителя информации в активного субъекта, способного к критическому анализу, проверке фактов и созданию качественного медиаконтента.

Ключевые слова: цифровая образовательная среда, дидактические возможности, медиакомпетентность, будущий педагог, мультимедийность, интерактивность, гипертекст, персонализация, симуляция, оперативная обратная связь.

DIDACTIC POTENTIAL OF THE DIGITAL LEARNING ENVIRONMENT IN

DEVELOPING MEDIA COMPETENCE IN FUTURE EDUCATORS.

Davletova Khosiyat Sapavoy qizi, Independent Researcher at Urgench State Pedagogical Institute, Lecturer at the Department of Pedagogy and Psychology.

Annotation

INTRODUCTION

this article provides a scientific and pedagogical analysis of the didactic capabilities of the digital educational environment in developing media competence of prospective teachers. Six core didactic characteristics inherent to the digital educational environment — multimediality, interactivity, hypertextuality, adaptivity, simulation and modeling capability, and rapid feedback — are examined. The content of each characteristic, the mechanism of its influence on the components of media competence, and its practical application are substantiated from a scientific and practical perspective.

AIM

to provide a scientific and pedagogical analysis of six core didactic characteristics of the digital educational environment and substantiate their capacity to develop components of media competence in prospective teachers.

MATERIALS AND METHODS

the study drew upon theoretical frameworks of digital technologies, "digital natives," and media competence (E.S. Polat, M. Prensky, A.V. Fedorov, etc.), applying systematization and comparative analysis to examine the impact of multimediality, interactivity, hypertextuality, adaptivity, simulation/modeling, and rapid feedback.

DISCUSSION AND RESULTS

mechanisms linking didactic features to media competence components were identified; results were tabulated to demonstrate that multimediality and hypertextuality enhance information-critical skills, simulation strengthens safety-preventive skills, and personalization addresses individual learning gaps.

CONCLUSION

systematic application of the digital environment's didactic potential transforms prospective teachers from passive consumers of media into active pedagogical subjects who critically analyze, verify, and responsibly create educational media content.

Keywords: digital educational environment, didactic capabilities, media competence, prospective teacher, multimediality, interactivity, hypertext, personalization, simulation, rapid feedback.

Bo'lg'usi pedagoglarda media-kompetentlikni rivojlantirish jarayonini tahlil qilishda raqamli ta'lim muhitini nafaqat texnik vositalar to'plami, balki o'ziga xos didaktik xususiyatlarga ega bo'lgan pedagogik resurs sifatida ko'rib chiqish zarur [1]. Raqamli ta'lim muhiti an'anaviy ta'lim vositalaridan farqli o'laroq, bir qator o'ziga xos didaktik xususiyatlarga — multimediylik, interaktivlik, gipermatnlilik va boshqalarga — ega bo'lib, aynan mana shu xususiyatlar uni media-kompetentlikni rivojlantirish uchun alohida qimmatli resursga aylantiradi.

Media-kompetentlikning o'zi ham mohiyatan raqamli-media makon bilan chambarchas bog'liq bo'lgan kompetensiya bo'lib, uni rivojlantirish uchun aynan shu makonga xos didaktik vositalardan foydalanish alohida mantiqiy va pedagogik jihatdan asoslangan hisoblanadi [2]. Shu bilan birga, ko'pincha amaliyotda raqamli vositalar faqat texnik jihatdan (“raqamli bo'lgani uchun”) qo'llaniladi, ularning aynan qanday didaktik xususiyatlari media-kompetentlikning qaysi jihatini rivojlantirishga xizmat qilishi yetarlicha ilmiy asoslanmagan.

Shu nuqtai nazardan, raqamli ta'lim muhitining bo'lg'usi pedagoglarda mediakompetentlikni rivojlantirishdagi didaktik imkoniyatlarini — uning har bir xususiyatini alohida-alohida — ilmiy jihatdan chuqur tahlil qilish, ularning amaliy pedagogik qiymatini asoslash mazkur maqolaning dolzarbligini belgilaydi [3].

Raqamli (internet, kompyuter) texnologiyalarining didaktik xususiyatlari masalasi E.S. Polat [1]ning fundamental tadqiqotlarida chuqur ishlab chiqilgan bo'lib, unda multimediylik, interaktivlik va gipermatnlilik kabi xususiyatlarning ta'lim jarayonidagi pedagogik qiymati ilmiy jihatdan asoslangan. M. Prensky [2]ning “raqamli tub aholi” (digital natives) kontseptsiyasi esa zamonaviy o'quvchi va talabalarning raqamli muhitga xos idrok va o'rganish uslubini tushunishga xizmat qiladi.

Media-kompetentlikning tuzilmaviy asoslari A.V. Fedorov [3]ning tadqiqotlarida yoritilgan bo'lib, bu manba mazkur maqolada didaktik xususiyatlarning aynan qaysi kompetensiya komponentiga ta'sir ko'rsatishini aniqlashtirish uchun nazariy asos bo'lib xizmat qiladi. Mahalliy pedagogika fanida esa N. Ishmuhamedov [4] va boshqa mualliflarning ishlarida raqamli ta'lim texnologiyalarining umumiy didaktik imkoniyatlari, F. Yo'ldoshev [5]ning ishlarida esa ularni kompetensiyaviy yondashuv doirasida qo'llashning umumiy tamoyillari yoritilgan. Shunga qaramay, olib borilgan ilmiy izlanishlarni tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, raqamli ta'lim muhitining didaktik xususiyatlarini aynan mediakompetentlikni rivojlantirish maqsadida, har bir xususiyat va kompetensiya komponenti o'rtasidagi aniq bog'liqlikni ko'rsatgan holda tahlil qiluvchi maxsus tadqiqotlar mahalliy pedagogika fanida hali yetarli darajada mavjud emas. Ushbu bo'shliqni to'ldirish mazkur tadqiqotning ilmiy-amaliy ahamiyatini belgilaydi.

Raqamli ta'lim muhitining birinchi muhim didaktik xususiyati — multimediylik — matn, audio, video, grafika va animatsiyani bitta vositada uyg'unlashtirish qobiliyatini anglatadi [1]. Ushbu xususiyat media-kompetentlikni rivojlantirishda alohida qimmatga ega, chunki u talabaga bir xil voqea yoki g'oyaning turli formatdagi (matnli, audio-vizual, infografik) talqinlarini bevosita qiyoslab tahlil qilish imkonini beradi. Bunday qiyosiy tahlil orqali talaba turli media formatlarning o'ziga xos ta'sir mexanizmlarini chuqur anglaydi, bu esa axborottanqidiy komponentni rivojlantirishga bevosita xizmat qiladi.

Interaktivlik xususiyati foydalanuvchi va raqamli tizim o'rtasidagi ikki tomonlama, tezkor aloqani ta'minlaydi [2]. An'anaviy, bir tomonlama media (masalan, gazeta yoki televizor)dan farqli o'laroq, interaktiv raqamli muhit talabaga media matn bilan passiv emas, balki faol, savol-javob tarzida ishlash imkonini beradi. Bu xususiyat talabaning tanqidiy tahlil ko'nikmasini kuchaytiradi, chunki u endi faqat ma'lumotni qabul qiluvchi emas, balki uni faol so'roq qiluvchi, tekshiruvchi sub'ektga aylanadi.

Gipermatnlilik xususiyati turli manba va hujjatlar orasida erkin, bog'liq harakatlanish, havolalar tizimi orqali ma'lumot izlash imkoniyatini anglatadi [3]. Ushbu xususiyat aynan axborot-tanqidiy komponent uchun katta ahamiyat kasb etadi, chunki u talabaga ma'lumotning kelib chiqish manbasini bosqichma-bosqich kuzatish, uni boshqa manbalar bilan taqqoslash va shu orqali uning ishonchliligini tekshirish imkonini beradi. Moslashuvchanlik (personalizatsiya) xususiyati esa ta'lim mazmuni va sur'atini har bir talabaning individual bilim darajasi va ehtiyojiga moslashtirish imkonini beradi, bu esa media-kompetentlikning turli darajadagi talabalarga bir xil, samarasiz yondashuv o'rniga, har birining o'ziga xos bo'shliqlarini yopuvchi individuallashtirilgan rivojlanish yo'lini ta'minlaydi.

Simulyatsiya va modellashtirish imkoniyati raqamli ta'lim muhitining ayniqsa qimmatli didaktik xususiyati hisoblanadi [4]. U real hayotda xavfli yoki amalga oshirish qiyin bo'lgan media vaziyatlarni (masalan, dezinformatsiyaning ijtimoiy tarmoqda tarqalish jarayonini yoki kiberxavf holatlarini) xavfsiz, virtual sharoitda qayta yaratish imkonini beradi. Bu esa talabaga real oqibatlarsiz, “xavfsiz muhitda” amaliy tajriba orttirish, xavfsizlik-profilaktik komponentni chuqur va ishonchli tarzda rivojlantirish imkonini beradi. Nihoyat, tezkor fikrmulohaza (feedback) xususiyati talaba bajargan harakat yoki topshiriqqa nisbatan tizim tomonidan zudlik bilan javob va tuzatish berilishini ta'minlaydi [5]. Bu xususiyat, xatoni darhol aniqlash va tuzatish orqali, to'g'ri media-tahlil ko'nikmalarining tezroq va mustahkamroq shakllanishiga xizmat qiladi, chunki uzoq kutish o'rniga talaba o'z xatosini shu zahotiyoq anglab, tuzata oladi.

Raqamli ta'lim muhitining oltita asosiy didaktik xususiyatini tahlil qilish jarayonida ularning mazmuni, media-kompetentlikka ta'sir mexanizmi hamda amaliy qo'llanilish misollari tizimlashtirildi. Tahlil natijalari quyidagi jadvalda umumlashtirilgan holda keltirilgan:

1-jadval

Raqamli ta'lim muhitining oltita asosiy didaktik xususiyatini tahlil 1 Multimediylik Matn, audio, video,

grafika va

animatsiyani bir

vositada

uyg'unlashtirish

qobiliyati

Turli formatdagi media

matnlarni qiyoslab tahlil

qilish va shu

formatlarda mustaqil

kontent yaratish

ko'nikmasini

rivojlantiradi

Bir xil voqeaning

matnli, video va

infografik

talqinlarini

taqqoslash

topshirig'i 2 Interaktivlik Foydalanuvchi va

raqamli tizim

o'rtasidagi ikki

tomonlama, tezkor

aloqa imkoniyati

Media matn bilan

passiv emas, balki faol,

savol-javob tarzida

ishlash orqali tanqidiy

tahlil ko'nikmasini

kuchaytiradi

Interaktiv fakt-

tekshirish

platformalarida real

vaqtda ma'lumot

manbasini

tekshirish mashqi 3 Gipermatnlilik Turli manba va

hujjatlar orasida

erkin, bog'liq

harakatlanish,

havolalar tizimi

orqali ma'lumot

izlash imkoniyati

Ma'lumotning kelib

chiqish manbasini

kuzatish, uni boshqa

manbalar bilan

chalkashtirmasdan

tekshirish ko'nikmasini

shakllantiradi

Onlayn maqoladagi

havolalar zanjirini

kuzatib, asl

manbagacha yetib

borish topshirig'i 4 Moslashuvchanlik

(personalizatsiya)

Ta'lim mazmuni va

sur'atini talabaning

individual bilim

darajasi va

ehtiyojiga

moslashtirish

imkoniyati

Har bir talabaning

media-kompetentlik

darajasiga mos,

individuallashtirilgan

mashqlar orqali bilim

bo'shliqlarini yopadi

Talabaning

boshlang'ich

diagnostika

natijasiga qarab

moslashtirilgan

media-savodxonlik

mashqlar to'plami 5 Simulyatsiya va

modellashtirish

imkoniyati

Real media

vaziyatlarni

(dezinformatsiya

tarqalishi, kiberxavf)

xavfsiz, virtual

sharoitda qayta

yaratish qobiliyati

Real hayotda xavfli

bo'lishi mumkin bo'lgan

vaziyatlarni xavfsiz

muhitda tajriba qilib

ko'rish orqali amaliy

tayyorgarlikni oshiradi

Dezinformatsiya

tarqalishini

simulyatsiya

qiluvchi o'quv o'yini

yoki virtual ijtimoiy

tarmoq mashqi

1-jadvalda keltirilgan tahlildan ko'rinib turibdiki, raqamli ta'lim muhitining har bir didaktik xususiyati media-kompetentlikning ma'lum bir komponentiga nisbatan alohida kuchli ta'sir ko'rsatadi — multimediylik va gipermatnlilik ko'proq axborot-tanqidiy komponentga, moslashuvchanlik individual rivojlanish sur'atiga, simulyatsiya imkoniyati xavfsizlik-profilaktik komponentga xizmat qiladi. Bu esa raqamli ta'lim muhitidan foydalanishni tasodifiy emas, balki har bir didaktik xususiyatning aniq pedagogik maqsadga xizmat qilishini hisobga olgan holda, ongli tarzda rejalashtirish zarurligini ko'rsatadi.

Shuningdek, tahlil natijalari shuni ko'rsatdiki, ushbu oltita didaktik xususiyat birbiridan ajralgan holda emas, balki ko'pincha bitta pedagogik topshiriq doirasida birgalikda namoyon bo'ladi — masalan, interaktiv fakt-tekshirish mashqi bir vaqtning o'zida ham interaktivlik, ham tezkor fikr-mulohaza, ham gipermatnlilik xususiyatlaridan foydalanadi. Bu esa raqamli ta'lim muhitining didaktik salohiyatini alohida xususiyatlar yig'indisi sifatida emas, balki ular bir-birini kuchaytiruvchi yaxlit tizim sifatida qarash zarurligini tasdiqlaydi. Umuman olganda, o'tkazilgan tahlil raqamli ta'lim muhitining didaktik imkoniyatlari bo'lg'usi pedagoglarda media-kompetentlikni rivojlantirish uchun ilmiy asoslangan, boy pedagogik resurs ekanligini ko'rsatdi.

Zamonaviy ta’lim tizimining raqamlashtirilishi bo‘lg‘usi pedagoglarning kasbiy tayyorgarligiga qo‘yiladigan talablarni sezilarli darajada o‘zgartirmoqda. Bugungi pedagog faqat tayyor axborotdan foydalanuvchi emas, balki raqamli va media axborotni izlash, saralash, tanqidiy baholash, qayta ishlash, pedagogik maqsadga moslashtirish, yangi media mahsulotlarini yaratish hamda ularni ta’lim jarayonida xavfsiz va mas’uliyatli qo‘llay oladigan mutaxassis bo‘lishi zarur. Shu nuqtai nazardan, raqamli ta’lim muhitining bo‘lg‘usi pedagoglarda media-kompetentlikni rivojlantirishdagi didaktik imkoniyatlarini aniqlash pedagogik ta’limni takomillashtirishning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.

Raqamli ta’lim muhiti o‘quv jarayonining axborot, texnologik, kommunikativ, metodik va tashkiliy komponentlarini yagona tizimga birlashtiruvchi pedagogik makon sifatida namoyon bo‘ladi. Uning tarkibiga elektron ta’lim platformalari, raqamli kutubxonalar, multimedia resurslari, videomateriallar, virtual va interaktiv vositalar, elektron portfolio, masofaviy ta’lim tizimlari, ijtimoiy media hamda turli raqamli hamkorlik vositalari kiradi. Ushbu vositalarning didaktik ahamiyati ularning mavjudligida emas, balki aniq pedagogik maqsad va metodik vazifalar asosida qo‘llanilishida namoyon bo‘ladi.

Media-kompetentlikni esa bo‘lg‘usi pedagogning turli media manbalaridan axborotni topish, mazmunini anglash, ishonchliligini tekshirish, tanqidiy tahlil qilish, media xabarlarning maqsad va ta’sir mexanizmlarini aniqlash, media mahsulotlarini yaratish hamda ulardan pedagogik faoliyatda axloqiy va xavfsiz foydalanish qobiliyatlarini birlashtiruvchi integrativ kasbiy kompetensiya sifatida talqin qilish mumkin. Shu sababli uning tarkibida motivatsion-qadriyatli, axborot-tahliliy, texnologik, kommunikativ-ijodiy va refleksiv-baholash komponentlarini ajratish maqsadga muvofiq.

Raqamli ta’lim muhitining birinchi muhim didaktik imkoniyati axborot resurslaridan keng va tezkor foydalanishni ta’minlash bilan bog‘liq. An’anaviy ta’lim sharoitida talabaning axborot manbalari asosan darslik, o‘quv qo‘llanma va auditoriyada taqdim etiladigan materiallar bilan chegaralangan bo‘lsa, raqamli muhit ilmiy maqolalar, elektron kutubxonalar, videoma’ruzalar, podkastlar, infografikalar, ochiq ta’lim resurslari va boshqa multimedia materiallaridan foydalanish imkoniyatini kengaytiradi. Natijada talaba bir mavzu bo‘yicha turli manbalarni qiyoslash va mustaqil xulosa chiqarish imkoniyatiga ega bo‘ladi.

Biroq axborot ko‘pligi avtomatik ravishda sifatli bilim hosil qilmaydi. Aksincha, raqamli muhitda ishonchli va ishonchsiz axborotning bir vaqtda mavjudligi bo‘lg‘usi pedagoglarda axborotni tanqidiy saralash kompetensiyasini rivojlantirish zaruratini kuchaytiradi. Shu jihatdan raqamli ta’lim muhitining muhim didaktik funksiyalaridan biri talabani axborot iste’molchisidan tanqidiy tahlil qiluvchi subyektga aylantirishdir.

Media-kompetentlikni rivojlantirish jarayonida “manbani tekshirish”, “fakt va fikrni farqlash”, “birlamchi va ikkilamchi manbani aniqlash”, “bir nechta manbani qiyoslash”, “muallif pozitsiyasini aniqlash”, “dalilning ishonchliligini baholash” kabi topshiriqlardan foydalanish maqsadga muvofiq. Masalan, talabalarga bir xil voqea yoki pedagogik muammo haqida turli raqamli manbalarda berilgan materiallarni qiyoslash va ularning ishonchlilik darajasini asoslash topshirig‘i berilishi mumkin. Bunday faoliyat tanqidiy va analitik fikrlashni media savodxonlik bilan integratsiyalash imkonini beradi.

Raqamli ta’lim muhitining navbatdagi didaktik imkoniyati media matnlarni dekonstruktiv tahlil qilish bilan belgilanadi. Talaba media materialni shunchaki o‘qishi yoki tomosha qilishi emas, balki uning kim tomonidan, qanday maqsadda, qaysi auditoriya uchun yaratilganini, qanday til, vizual tasvir va ta’sir usullaridan foydalanilganini aniqlashi lozim. Bu jarayon media xabarlarning yashirin maqsadlari, manipulyativ xususiyatlari va auditoriyaga ta’sir mexanizmlarini tushunishga yordam beradi.

Raqamli ta’lim muhitining muhim didaktik imkoniyatlaridan yana biri multimodal ta’limni tashkil etish hisoblanadi. Matn, audio, video, grafika, animatsiya, diagramma va interaktiv materiallarning uyg‘unlashtirilishi o‘quv axborotini turli shakllarda taqdim etish imkonini beradi. Bu esa bo‘lg‘usi pedagogning nafaqat tayyor multimedia materiallaridan foydalanish, balki o‘z pedagogik maqsadlariga mos media resurslarini tanlash qobiliyatini rivojlantiradi.

Bunda “ko‘proq texnologiya — yuqori samaradorlik” tamoyiliga asoslanish to‘g‘ri emas. Media vositaning didaktik qiymati uning texnologik murakkabligi bilan emas, balki o‘quv maqsadiga muvofiqligi bilan belgilanadi. Shu sababli bo‘lg‘usi pedagog “Qaysi raqamli vositadan foydalanish mumkin?” degan savoldan ko‘ra “Mazkur vosita qanday didaktik vazifani hal qiladi?” degan savolga javob bera olishi kerak.

Raqamli ta’lim muhiti ta’limni individuallashtirish va differensiallashtirish imkoniyatlarini ham kengaytiradi. Talabalarning tayyorgarlik darajasi, axborotni o‘zlashtirish sur’ati va media bilan ishlash tajribasidagi farqlarni hisobga olgan holda turli murakkablikdagi topshiriqlar, qo‘shimcha raqamli resurslar va individual ta’lim trayektoriyalarini tashkil qilish mumkin. Bu bo‘lg‘usi pedagogning o‘z o‘quv faoliyatini mustaqil rejalashtirish va boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.

Media-kompetentlikni rivojlantirishning muhim yo‘nalishlaridan biri media mahsulot yaratish faoliyati hisoblanadi. Talaba tayyor media axborotni iste’mol qilish bilan cheklanmasdan, ta’limiy video, podkast, infografika, elektron taqdimot, raqamli hikoya, interaktiv topshiriq, elektron portfolio yoki boshqa didaktik media mahsulotlarini mustaqil yaratishi kerak. Media mahsulot yaratish jarayonida mazmunni tanlash, axborotni qisqartirish va tizimlashtirish, auditoriyani hisobga olish, vizual yechim tanlash va natijani baholash kabi kompleks ko‘nikmalar shakllanadi.

Shu jihatdan loyiha texnologiyasi katta didaktik imkoniyatga ega. Talabalarga “Raqamli xavfsizlik”, “Media axborotni tekshirish”, “O‘qituvchining raqamli imiji”, “Ta’limda media etikasi”, “Soxta axborotni aniqlash” yoki “Media savodli o‘quvchi” kabi mavzularda media loyihalar yaratish topshirilishi mumkin. Loyiha natijasida talaba nazariy bilimni aniq raqamli mahsulotga aylantiradi.

Raqamli ta’lim muhiti hamkorlikda o‘qitish imkoniyatlarini ham kuchaytiradi. Bulutli hujjatlar, forumlar, videokonferensiyalar, elektron doskalar va boshqa hamkorlik platformalari talabalarga birgalikda loyiha yaratish, fikr almashish, o‘zaro tahrirlash va natijalarni muhokama qilish imkonini beradi. Bunday faoliyat media-kompetentlikning kommunikativ komponenti bilan bir qatorda jamoada ishlash, mas’uliyat va o‘zaro baholash ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi.

Raqamli ta’lim muhitining yana bir muhim didaktik imkoniyati tezkor qayta aloqa bilan bog‘liq. Elektron testlar, interaktiv topshiriqlar, o‘z-o‘zini tekshirish vositalari va elektron baholash tizimlari talabaning o‘z natijalarini tezkor aniqlashiga yordam beradi. Qayta aloqa faqat baho qo‘yish vositasi emas, balki talabaning xatolarini aniqlashi va keyingi faoliyatini korreksiya qilishi uchun didaktik mexanizm vazifasini bajarishi lozim.

Media-kompetentlikni rivojlantirishda muammoli ta’lim va keys-stadi metodlari ham samarali hisoblanadi. Talabalarga “Ijtimoiy tarmoqda tarqalgan tekshirilmagan pedagogik ma’lumot”, “Dars uchun internetdan olingan mualliflik materiali”, “O‘quvchining shaxsiy ma’lumotini ochiq platformada e’lon qilish”, “Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan, lekin tekshirilmagan o‘quv materiali” kabi vaziyatlarni tahlil qilish topshirilishi mumkin. Bunda talaba muammoni aniqlaydi, axborotning ishonchliligi va etik jihatlarini baholaydi hamda pedagogik qaror ishlab chiqadi.

Raqamli muhitning didaktik imkoniyatlari media etikasi bilan uzviy bog‘lanishi zarur. Bo‘lg‘usi pedagog mualliflik huquqi, akademik halollik, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, raqamli iz, onlayn muloqot etikasi va media materiallardan mas’uliyatli foydalanish tamoyillarini bilishi kerak. Media-kompetent pedagog axborotni texnik jihatdan qayta ishlay olishi bilan birga, undan foydalanishning huquqiy va axloqiy oqibatlarini ham tushunishi lozim.

Shuningdek, raqamli xavfsizlik kompetensiyasi media-kompetentlikning muhim tarkibiy qismi sifatida shakllantirilishi kerak. Bo‘lg‘usi pedagog kuchli autentifikatsiya, maxfiylik sozlamalari, fishing xabarlarini aniqlash, zararli havolalardan saqlanish, shaxsiy va kasbiy ma’lumotlarni ajratish hamda o‘quvchilarning raqamli xavfsizligini ta’minlashga oid bazaviy ko‘nikmalarga ega bo‘lishi zarur.

Sun’iy intellekt vositalarining ta’lim jarayoniga kirib kelishi media-kompetentlikning mazmunini yanada kengaytirmoqda. Bo‘lg‘usi pedagog sun’iy intellekt yaratgan matn, tasvir yoki boshqa kontentni tayyor haqiqat sifatida qabul qilmasdan, uning aniqligi, manbaviy asoslanganligi va pedagogik maqsadga muvofiqligini tekshirishi kerak. Bu esa AI-savodxonlikni media-kompetentlikning zamonaviy komponenti sifatida ko‘rib chiqish zaruratini yuzaga keltiradi.

Raqamli ta’lim muhiti bo‘lg‘usi pedagoglarning mustaqil ta’lim faoliyatini tashkil etish uchun ham katta imkoniyat yaratadi. Talaba o‘z ehtiyojiga muvofiq raqamli resurslarni tanlaydi, individual o‘quv maqsadlarini belgilaydi, natijalarni kuzatadi va o‘z faoliyatini korreksiya qiladi. Bu jarayon o‘z-o‘zini boshqarish, mas’uliyat va uzluksiz kasbiy rivojlanish ko‘nikmalarini shakllantiradi.

Bunda elektron portfoliodan foydalanish alohida ahamiyatga ega. Elektron portfolioda talabaning media mahsulotlari, loyiha ishlari, tahliliy topshiriqlari, refleksiv yozuvlari va pedagogik amaliyot davomida yaratgan raqamli resurslari jamlanishi mumkin. Portfolio nafaqat natijalarni saqlash, balki talabaning media-kompetentligi rivojlanish dinamikasini kuzatish vositasi sifatida ham xizmat qiladi.

Raqamli ta’lim muhitining didaktik imkoniyatlaridan samarali foydalanish uchun o‘quv jarayonini motivatsion-yo‘naltiruvchi, axborot-tahliliy, amaliy-ijodiy va refleksiv-baholash bosqichlari asosida tashkil etish maqsadga muvofiq.

Motivatsion-yo‘naltiruvchi bosqichda talabalarda media-kompetentlikning kasbiy ahamiyatini anglash va raqamli axborot bilan mas’uliyatli ishlashga ehtiyoj shakllantiriladi. Muammoli vaziyatlar, real media misollar va kasbiy topshiriqlar mazkur bosqichning asosiy didaktik vositalari bo‘lishi mumkin.

Axborot-tahliliy bosqichda talabalar raqamli va media axborotni izlash, saralash, tekshirish, qiyoslash va tanqidiy tahlil qilish usullarini egallaydilar. Bunda faktcheking topshiriqlari, media matn tahlili va manbalarni qiyoslash samarali hisoblanadi.

Amaliy-ijodiy bosqichda egallangan bilimlar media mahsulot yaratish, raqamli loyiha ishlab chiqish, interaktiv o‘quv materiallarini tayyorlash va pedagogik vaziyatlarni yechishda qo‘llaniladi. Aynan ushbu bosqichda bilim amaliy kompetensiyaga aylanadi.

Refleksiv-baholash bosqichida esa talabalar o‘zlarining media faoliyati, yaratgan raqamli mahsulotlari va axborot bilan ishlash strategiyalarini tahlil qiladilar. “Nima uchun aynan ushbu manbani tanladim?”, “Axborotning ishonchliligini qanday tekshirdim?”, “Yaratilgan media mahsulot o‘quv maqsadiga qay darajada xizmat qildi?”, “Mualliflik va media etikasi talablariga rioya qildimmi?” kabi refleksiv savollardan foydalanish mumkin.

Media-kompetentlikning rivojlanganlik darajasini baholash uchun motivatsionqadriyatli, axborot-tahliliy, texnologik-amaliy, kommunikativ-ijodiy va refleksiv-baholash mezonlarini qo‘llash maqsadga muvofiq.

Demak, raqamli ta’lim muhitining didaktik salohiyati axborot resurslaridan foydalanish bilan cheklanmaydi. U bo‘lg‘usi pedagoglarning tanqidiy fikrlashi, axborot madaniyati, raqamli savodxonligi, ijodkorligi, kommunikativ faolligi, mustaqil ta’limi va refleksiv qobiliyatlarini yagona pedagogik jarayonda rivojlantirish imkoniyatini yaratadi. Ayniqsa, media axborotni tahlil qilish va tekshirish, raqamli mahsulot yaratish, media etikasi va xavfsizlik talablariga amal qilish hamda raqamli vositalarni didaktik maqsadga muvofiq tanlash bo‘lg‘usi pedagog media-kompetentligining muhim ko‘rsatkichlari sifatida namoyon bo‘ladi. Raqamli ta’lim muhitidan tizimli, maqsadli va metodik jihatdan asoslangan foydalanish bo‘lg‘usi pedagoglarda media-kompetentlikni rivojlantirishning samarali didaktik sharti hisoblanadi. Bunday muhit bo‘lg‘usi o‘qituvchini tayyor media axborotning passiv iste’molchisidan axborotni tanqidiy tahlil qiluvchi, tekshiruvchi, pedagogik maqsadga moslashtiruvchi, yangi media mahsulotlarini yaratuvchi va ulardan mas’uliyatli foydalanadigan faol pedagogik subyektga aylantirishga xizmat qiladi.

Raqamli ta'lim muhitining bo'lg'usi pedagoglarda media-kompetentlikni rivojlantirishdagi didaktik imkoniyatlari uning oltita o'zaro bog'liq xususiyati — multimediylik, interaktivlik, gipermatnlilik, moslashuvchanlik, simulyatsiya-modellashtirish imkoniyati va tezkor fikr-mulohaza — orqali namoyon bo'ladi. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, har bir xususiyat media-kompetentlikning ma'lum bir komponentiga nisbatan o'ziga xos, kuchli pedagogik ta'sir ko'rsatadi.

Ushbu didaktik xususiyatlarni ongli, maqsadli tarzda, ularning har birining aniq pedagogik vazifasini hisobga olgan holda qo'llash raqamli ta'lim muhitidan mediakompetentlikni rivojlantirishda maksimal samara olish imkonini beradi. Kelgusi tadqiqotlarda ushbu didaktik xususiyatlarning sun'iy intellekt asosidagi yangi vositalar (generativ SI, moslashuvchan o'quv platformalari) doirasidagi rivojlanishini, shuningdek ularning turli pedagogik yo'nalish talabalariga xos qo'llanilish xususiyatlarini chuqurroq o'rganish maqsadga muvofiqdir.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологии в системе

образования. – М.: Академия, 2001. – 272 с. 2. Prensky M. Digital Natives, Digital Immigrants // On the Horizon. – 2001. – Vol. 9, №5.

– P. 1–6. 3. Фёдоров А.В. Медиакомпетентность личности: от терминологии к показателям.

– Таганрог: Изд-во Кучма, 2007. – 616 с. 4. Ishmuhamedov N., Abduqodirov A. Raqamli ta'lim texnologiyalari. – Toshkent:

Iste'dod, 2019. – 176 b. 5. Yo'ldoshev J.G'. Ta'lim texnologiyalari va kompetensiyaviy yondashuv. – Toshkent:

O'qituvchi, 2011. – 216 b. 6. Buckingham D. Media Education: Literacy, Learning and Contemporary Culture. –

Cambridge: Polity Press, 2003. – 219 p. 7. Tolipov Z.T. Kompetensiyaviy yondashuv asosida ta'lim jarayonini takomillashtirish. –

Toshkent: Fan, 2013. – 184 b.