ResearcherUz LogoResearcherUz
Jurnalni ko'rish

АНЪАНАВИЙ ЭНЕРГИЯ ЗАХИРАЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШ ДИНАМИКАСИ ВА ЭНЕРГЕТИКДАГИ МУАММО ВА ЕЧИМЛАР

Annotatsiya

тараккиёт ва энергия тушунчалари одатда ёнма-ён юради ва уларни бир-биридан бўлак тасаввур килиб булмайди. ҳамма вакт ҳамда хилма-хил максадлар учун ишлатиладиган барча турдаги энергиялар: жумладан бизни иссик ҳолда ушлаб туриш, саноатни ишлатиш, кишлок хужалиги, янги курилишлар, фукаролар хонадонлари эҳтиёжлари, транспорт ва бошкалар учун керак булган энергиялар жамланган. Шунга карамасдан хозирги пайтгача турли мамлакатларда ҳамда турли кишилар ўртасида энергия истеъмоли бир биридан фарк килади ва бундан ташкари у бу истеъмолни ўлчаш усулига ҳам боғлик бўлади.


To'liq PDF hujjat

O'xshash maqolalar

Maqola matni

ДИНАМИКАСИ ВА ЭНЕРГЕТИКДАГИ МУАММО ВА ЕЧИМЛАР

Чориев Ислом Ғайратович

Эшқораев Абдуқодир Искандар ўғли

Термиз давлат университети Физика мутахассислиги 1-курс

магистранти

Аннотация: тараккиёт ва энергия тушунчалари одатда ёнма-ён юради ва уларни бир-биридан бўлак тасаввур килиб булмайди. ҳамма вакт ҳамда хилмахил максадлар учун ишлатиладиган барча турдаги энергиялар: жумладан бизни иссик ҳолда ушлаб туриш, саноатни ишлатиш, кишлок хужалиги, янги курилишлар, фукаролар хонадонлари эҳтиёжлари, транспорт ва бошкалар учун керак булган энергиялар жамланган. Шунга карамасдан хозирги пайтгача турли мамлакатларда ҳамда турли кишилар ўртасида энергия истеъмоли бир биридан фарк килади ва бундан ташкари у бу истеъмолни ўлчаш усулига ҳам боғлик бўлади.

Калит сўзлар: метаболик, энергия, тэраватт-соат, биомасса, турбина, ядро энергияси, экспоненциал, экология, қазилма, биогаз, ресурс, ис гази, эмбарго, баррел нефт.

Энергия барча тирик организмлар мавжудлигининг асосидир. Хеч бир тирик мавжудот энергиясиз ҳеч бир ишни қила олмайди ва худди шундай ҳеч бир жамият энергиясиз бир кадам ҳам ташлай олмайди. Тараккиёт ва энергия тушунчалари одатда ёнма-ён юради ва уларни бир-биридан бўлак тасаввур килиб булмайди. Хар бир тирик инсон ўрта ҳисобда бир кунда ўзи истеъмол қиладиган егуликлар ҳисобидан 2,4 кВт-соат метаболик энергия (метаболик энергия деганда тирик мавжудодларнинг еган егуликларидан олган энергияси тушунилади) ишлатади ва бу энергия унинг тириклигининг асосини ташкил килади. Бошкача суз билан айтганда ўрта ҳисобда бир киши худди куввати 100 Вт булган анъанавий чуғланма толали лампа берадиган самарага эга булар экан. Замонавий жамиятда эса, масалан, ғарбий Европа мамлакатларида жон бошига туғри келадиган энергия истеъмоли бу курсатгичдан 100 мартадан каттарокдир. Бу кўрсатгичда ҳамма вакт ҳамда хилма-хил максадлар учун ишлатиладиган барча турдаги энергиялар: жумладан бизни иссик ҳолда ушлаб туриш, саноатни ишлатиш, кишлок хужалиги, янги курилишлар, фукаролар хонадонлари эҳтиёжлари, транспорт ва бошкалар учун керак булган энергиялар жамланган. Шунга карамасдан хозирги пайтгача турли мамлакатларда ҳамда турли кишилар ўртасида энергия истеъмоли бир биридан фарк килади ва бундан ташкари у бу истеъмолни ўлчаш усулига дам боглик бўлади. Масалан аҳолиси 10 миллион киши булган Швецияда йилига 400 ТВт-соат (тэраватт-соат) энергия аҳоли, саноат ҳамда жамиятнинг бошка барча эҳтиёжлари учун сарф килинади ва бу юкорида айтилган ўртача кийматдан озгина камрокни ташкил килади. 30 миллиондан ортик аҳолиси булган Ўзбекистонда эса бу катталик 580 ТВт-соат ни ташкил килади.

Дунёда энергия истеъмоли инсоният тараккиётининг барча тарихий даврларида ошиб борган. Куйидаги 1-жадвалда турли жамиятларда жон бошига бир кунда истеъмол килинган энергия микдори келтирилган. Жадвалдан куриниб турибдики энергия истеъмоли саноат ривожланган жамиятда кескин ортган экан. Чунки бу жамиятда казилма энергия манбаларидан кенг микиёсда фойдаланиш авж олган ва бу жамият узигача булган ўта камбагаллик, очарчилик, хўжасизларча бошкарув сингари бир катор ёмон иллатларни оркада колдирган.

Қазилма энергия манбалари кенг микиёсда ишлатилиши бошланган 1900 йилдан 2000 йилгача Ер юзи аҳолиси 4 марта, яъни 1,5 миллиарддан 6 миллиардгача ортган. Шу давр ичида энергия истеъмоли эса 16 марта ошган ва бу жон бошига энергия истеъмолининг 4 марта ошганлигини билдиради.

Бундан ташкари бу давр ичида энергия истеъмоли турлари ва энергия истеъмоли максадлари дам ўзгариб кетган. Ривожланишнинг дастлабки боскичларида биомасса, ёғоч ҳамда ўсадиган барча ўсимликлар энергия манбаси сифатида жуда муҳим бўлган. Бундан 100 йиллар бурун энергия манбаларини

1 жадвал

Тараккиёт боскичи Жон бошига энергия истеъмоли

(кВт/кун)

Ибтидоий жамият 2.4

Овкат тўплаш учун овчилик килинган жамият 10

Кишлок хўжалиги билан яшаган жамиятда 25-50

Саноат ривожланган жамиятда 50-100

Хозирги пайтда 250 куруклик оркали ташишда отлардан, денгиз ва океанлар оркали ташишда эса кемалардан фойдаланишган. Бунда отларга озука сифатида ўсимликлардан (биомассадан), кемаларни юргазиш учун эса шамолдан фойдаланишган. Кейинчалик бундай юк ташишни энергия манбаси сифатида нефт ва кўмирдан фойдаланадиган машиналар ҳамда буг турбиналари алмаштирди.

Куйидаги 1-расмда бутун дунёда турли хил энергия манбалари ишлаб чикарадиган энергия микдори ва унинг ишлатилишининг йиллар бўйича ўсиши динамикаси келтирилган. Расмдан кўриниб турибдики ҳеч бир чикиндиларсиз тўлик ёнадиган биоёкилғи кўмирдан олдин туради ва унинг йиллар бўйича ошиши жуда кам (расмдаги тук кук рангли сода). Кўмир асосида энергия ишлаб чикариш эса 1920 йиллардан бошлаб сезиларли ортган. 1920 йиллардан бошлаб нефт ва табиий газ асосида энергия ишлаб чикариш ҳажми умумий энергия ишлаб чикариш ҳажмининг жуда катта кисмини ташкил кила бошлаган (расмдаги яшил ва бинафша рангли содалар). Биоёкилгидан кейин кайта тикланадиган энергия манбаси сифатида сув энергиясидан фойдаланиш 1960 йиллардан бошлаб кенг кўлланила бошлади (расмдаги оч кук рангли сода). Ядро энергиясидан фойдаланиш эса ўтган асрнинг 80 йилларидан бошланган (расмдаги оч жигар рангли сода). XIX аср охирларида энергиядан бутун бир давлат микиёсида умумий ҳаётнинг яхшиланиши учун ишлатилиши даражасига эришиш амалга ошган. Скандинавия мамлакатларида энергиянинг ўсишини тадкик килиш кейинги 200 йил ичида тижорат энергияси тахминан йилига 5 % атрофида ўсганлигини кўрсатади. Бу эса ўсиш экспоненциал конунга бўйсинса энергия икки марта ўсиши учун керак булган вакт 15 йилни ташкил килишига мос келади. Хакикатда эса бу ўсишда жаҳон урушлари билан боғланган четланишлар бор бўлсада етарлича узок вакт давомида ўсишнинг давомийлиги сақланиб колади. Инсон экологияси тарихи буйича ёзиладиган китобда бу ҳолат навбатдаги муаммолар учун муҳим бир сабаб вазифаси сифатида қаралади. Баркарор тараккиёт бундай драматик ўсиш билан ва ҳатто бундай юкори даражадаги энергия истеъмоли билан ҳам чикиша олмайди.

Бугунги кунда келажакда кайта тикланадиган энергия манбалари кайта тикланмайдиган энергия манбаларининг жойини эгаллаши лозим. Қазилма ёкилги манбаларидан олинадиган энергияни ядро технологияларига асосланган энергия манбалари билан алмаштириш якин келажакда кўплаб замонавий жамиятлар учун кенг камровли лойиҳалар булиб ҳисобланади. Шу ўринда казилма ёкилғи манбаларидан олинадиган энергияни бошкалари билан алмаштиришнинг бир канча мукобил йўллари мавжуд. Биомассада энергия манбаси сифатида жуда катта имкониятлар мавжуд. Хатто ундан автомобиллар учун бензин ва дизел ёкилғисини спирт ва биодизел ёкилгиси билан алмаштириш имкони мавжуд. Биогазни келажак энергияси учун катта имкониятлардан бири деб карашимиз мумкин. Куёш энергиясидан фойдаланиш технологиялари ҳам ривожланиб бормокда. Европадаги кўплаб мамлакатларда бундай ресурслардан фойдаланиш жуда юкори даражада бўлиб, олинган энергияни саклаш эса хеч кандай техник кийинчилик туғдирмайди.

Юкорида берилган фикрлардан сўнг қуйдагича саволлар юзага келади. Бутун дунёда канча энергия истеъмол килиш имконияти мавжуд? Бутун дунёга канча энергия керак? Бу саволларга энг оддий жавоб куйидагича булади: бизнинг охирги энергия манбамиз булган Куёш энергиясидан фойдаланишимиз даражаси максимал фойдаланиш имкониятимиздан жуда олисда. Хисоблашларга кўра Ер юзидаги инсонлар истеъмол киладиган энергия Куёшдан Ерга етиб келадиган тўла энергиянинг тахминан 0,01% ни ташкил килар экан.

1-расм. Бутун Дунёда энергиянинг манбалар буйича истеъмоли динамикаси

1800 0 1840 1860 1880 1900 1920 1940 1960 1980 2000

2-расм. Бутун дунёда қазилма ёкилгиларни ишлаб чикариш динамикаси.

Шу нуктаи назардан караганимизда асосий муаммо энергиянинг умумий микдори булмасдан унинг ишлатилиш тури булиб ҳисобланади. Бу ўринда биз энергия бошкарувининг самарадорлиги масалаларига ҳам эътиборни каратишимиз зарур. Бугунги кунда бутун дунё энергия таъминотининг карийиб 85% ни кўмир, нефт ва табиий газ ташкил килади. Қазилма ёкилғиларни ишлаб чикариш ва уни истеъмол қилишни ўрганиш энергия билан боғлик саволларга жавоб беришда жуда муҳимдир. Дунёда нефт 1865 йилдан бошлаб кенг микиёсда қазиб олина бошлаган. Биринчи Америка нефт қудуғи Пенсильвания штатида қазилган. Деярли шу даврдан бошлаб хозирги кунгача Каспий денгизи кирғокларидаги Боку шаҳрида ҳам кенг микёсда нефт казиб олиш ишлари давом этмокда. Бутун дунёда нефт казиб олиш ҳажми айникса Марказий Осиёда жуда улкан нефт конлари топилганидан сўнг ҳам ҳамма вакт ошиб борган. Бутун дунёда казилма ёкилғиларни ишлаб чикариш динамикаси 2-расмда келтирилган. Буларга унда жуда кўп энергиянинг жамланганлиги, ташишнинг осонлиги, кимёвий ишлаб чикаришнинг барча жабҳаларида, барча турдаги платмассаларда ишлатилиши мумкинлиги киради. Нефтнинг жуда яхши ёқилғилардан бирига айланиб қолган.

Фойдаланилган адабиётлар

1. Т.А.Содиқов, Б.Э.Хайриддинов. “Қуёш энергиясини аккумуляциялаш”. –Т., “Фан”, 1986. 55-бет.

2. Г.Й.Умаров, М.Усмонов. “Қуёш энергиясидан халқ хўжалигида фойдаланиш. –Т. “Фан”, 1984. 48- бет

3. Mirzamuratov Bahodir Fayzullaevich, & Karabaev Ibragim Turdievich.

(2021). PHYSICAL FUNDAMENTALS OF NON-CONNECTIVE ENERGY

SOURCES IN TEACHING PHYSICS IN GENERAL SECONDARY EDUCATION.

Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 9(6), 252–255. Retrieved from

6(2021):GIIRJ.

Matn PDFdan avtomatik ajratib olingan va xatoliklar bo'lishi mumkin.