MAKTABGACHA TAʼLIMDA MADANIY XILMA-XILLIK VA BAGʻRIKENGLIKNI OSHIRISHDA MILLIY QADRIYATLARNING OʻRNI

--⊱⊱ 68 ⊰⊰--

OSHIRISHDA MILLIY QADRIYATLARNING OʻRNI

Xudayberganova Dilfuza Marimboyevna

25-sonli davlat maktabgacha taʼlim

tashkiloti direktori

Annotatsiya: Maqolada maktabgacha taʼlim tashkilotlarida milliy qadriyatlar asosida tarbiya berish orqali madaniy xilma-xillik va bagʻrikenglik (tolerantlik)ni shakllantirish masalasi koʻrib chiqiladi. Tahlil qilinadi: milliy qadriyatlar tushunchasi, bagʻrikenglik va madaniy xilma-xillikning maktabgacha yoshdagi bolalarda shakllanishi, hamda pedagogik muhitda ular oʻrtasida uygʻunlik yaratishning metodik jihatlari. Oʻzbekistonning hozirgi taʼlim siyosati, mavjud pedagogik tajribalar va amaliyotlar asosida bagʻrikenglikni targʻib qilish yoʻllari muhokama qilinadi. Xulosa sifatida, milliy qadriyatlarni saqlagan holda madaniy xilma-xillik va bagʻrikenglikni rivojlantirish maktabgacha taʼlimning muhim vazifasi ekanligi taʼkidlanadi.

Kalit soʻzlar: maktabgacha taʼlim, milliy qadriyatlar, madaniy xilma-xillik, bagʻrikenglik, tolerantlik, pedagogika

Аннотatsiя: В статье рассматривается проблема формирования культурного многообразия и толерантности через воспитание, основанное на нatsiональных ценностях, в дошкольных образовательных учреждениях. Анализируются: понятие нatsiональных ценностей, формирование толерантности и культурного многообразия у детей дошкольного возраста, методические аспекты создания их гармонии в педагогической среде. Обсуждаются современная образовательная политика Узбекистана, существующий педагогический опыт и практика, а также пути развития толерантности. В заключении подчеркивается, что развитие культурного многообразия и толерантности при сохранении нatsiональных ценностей является важной задачей дошкольного образования.

Ключевые слова: дошкольное образование, нatsiональные ценности, культурное многообразие, толерантность, педагогика.

Abstract: The article considers the issue of forming cultural diversity and tolerance through education based on national values in preschool educational institutions. The following are analyzed: the concept of national values, the formation of tolerance and cultural diversity in preschool children, and methodological aspects of creating harmony between them in the pedagogical environment. The current educational policy of Uzbekistan, existing pedagogical experiences and practices are discussed, as well as ways to promote tolerance. In conclusion, it is emphasized that the development of cultural diversity and tolerance while preserving national values is an important task of preschool education.

Keywords: preschool education, national values, cultural diversity, tolerance, pedagogy

Kirish. Global dunyoda rivojlanish, migratsiya, kommunikatsiya vositalarining keng tarqalishi, turli madaniyatlar bilan yaqindan aloqa bolishi maktabgacha taʼlim tashkilotlaridan boshlab bolalarda madaniy xilma-xillikni qabul qilish, bagʻrikenglik — tolerantlik, boshqalar bilan hamjihatlik tuygʻularini rivojlantirish zaruratini tugʻdirmoqda. Ayniqsa, bolalik davri — shaxsning maʼnaviy va ijtimoiy identiteti shakllanadigan eng muhim bosqichlardan biridir. Shunday ekan, maktabgacha taʼlim tashkilotlarida tarbiya va tarbiyaviy muhitni toʻgʻri tashkil qilish orqali, milliy

--⊱⊱ 69 ⊰⊰-- qadriyatlarni saqlagan holda, global madaniy kontekstga tayyor bolalarni tarbiyalash pedagogik jihatdan dolzarb masaladir.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan beri, milliy maʼnaviyatni, milliy urf-odat, anʼanalar, xalq merosini saqlash va yoshlar tarbiyasida ularga asos berish uchun koʻplab dasturlar, maqolalar va pedagogik tajribalar yaratilmoqda. Jumladan, maktabgacha taʼlimda milliy qadriyatlar asosida tarbiya berishning amaliy va nazariy jihatlarini tahlil qiluvchi tadqiqotlar mavjud.

Aynan shu kontekstda, maktabgacha taʼlim tashkilotlarida milliy qadriyatlar bilan birga madaniy xilma-xillik va bagʻrikenglik (tolerantlik) koʻnikmalarini rivojlantirishning zarurligi, imkoniyatlari va muammolari — hozirgi pedagogik va maʼnaviy muhit talabi sifatida dolzarbdir.

Globallashuv, kommunikatsiya va axborot texnologiyalarining tez surʼatlarda rivojlanishi, xalqaro migratsiya va madaniy almashinuvlar XXI asr jamiyatlarining kundalik holiga aylanishiga olib keldi. Bunday sharoitda jamiyatda yashovchi har bir inson, shu jumladan bolalar ham, turli madaniy muhitlar bilan muloqot qilishi, ularning turli qadriyatlari va anʼanalarini koʻrishi tabiiy jarayon hisoblanadi. Shu boisdan, taʼlim tizimi — ayniqsa maktabgacha taʼlim bosqichi — boshidan boshlab yosh avlodni madaniyatlararo muomala, hamjihatlik va bagʻrikenglik tamoyillariga mos tarbiyalashi muhimidir.

Maktabgacha yosh davri insonning identiteti, axloqiy meʼyorlari va ijtimoiy koʻnikmalari shakllanadigan eng sezgir davrdir. Bu davrga toʻgʻri tashkil etilgan pedagogik muhit bolada milliy oʻzlikni saqlagan holda umuminsonga xos hurmat, boshqalarni tushunish va madaniy farqlarga nisbatan ochiqlikni yaratadi. Aksincha, agar bu davrda bolalar oʻz madaniy muhitidagi qadriyatlarni bilmay, xurujona yoki stereotip munosabatlar bilan yuzlashsa, kelajakda ijtimoiy ziddiyatlar va identitet muammolari paydo boʻlishi mumkin.

Oʻzbekiston demokratik va maʼnaviy yangilanish jarayonlarida milliy qadriyatlarni asrabavaylashga katta eʼtibor qaratmoqda. Davlat siyosati va taʼlim islohotlari milliy madaniyat, til va urfodatlarni yosh avlodga yetkazish, shu bilan birga ularga zamonaviy olamga mos global kompetensiyalarni ham oʻrgatishni maqsad qilgan. Shu nuqtai nazardan, maktabgacha taʼlim tashkilotlarida milliy qadriyatlar va madaniy xilma-xillik elementlarini uygʻunlashtirish — milliy madaniyatni saqlash va zamonaviy global jamiyatda muvaffaqiyatli ishtirok etish uchun zarur.

Adabiyotlarni tizimli tahlil qilganda uch asosiy yoʻnalish ajralib turadi: 1). milliy qadriyatlarni tarbiya qilish nazariy asoslari va usullari; 2). madaniy xilma-xillik va bagʻrikenglikni tarbiyalash pedagogikasi; 3). Oʻzbekiston kontekstidagi amaliy tadqiqotlar va siyosiy-huquqiy hujjatlar.

Maktabgacha taʼlimda milliy qadriyatlarni oʻrgatish boʻyicha Oʻzbekiston olimlari koʻp yillardan buyon tadqiqotlar olib borib kelmoqda. Xolboyeva S. (2025) oʻz tadqiqotlarida milliy qadriyatlar — xalq ogʻzaki ijodi, anʼana va urf-odatlar, milliy oʻyinlar, badiiy meros — bolalarning ijtimoiy-axloqiy rivojlanishida asosiy manba boʻlib xizmat qilishini taʼkidlaydi. Olimaning fikricha, maktabgacha yoshdagi bolada milliy identitetni shakllantirish ularning kelajakdagi fuqarolik madaniyatiga bevosita taʼsir qiladi.

Shamshidinova M.F. (2020) esa maktab va maktabgacha taʼlimni solishtiruvchi tadqiqotlarida milliy tarbiya tizimining tarixiy, psixologik va pedagogik asoslarini yoritadi. U milliy qadriyatlar oʻrgatilganda quyidagi omillar eng muhimligini qayd etadi:

-Tarbiyachi shaxsining madaniy namunasi;

-taʼlim muhitidagi estetik va milliy ruh;

-nutq, kiyim, odob-axloq kabi maʼnaviy elementlar bilan tanishuv;

-milliy oʻyinlarning rivojlantiruvchi xususiyatlari;

--⊱⊱ 70 ⊰⊰--

Mamadaminova (2021) esa maktabgacha taʼlimning umumiy rivojlanishidagi milliy madaniy kontekstni oʻrganib, taʼlim mazmuniga mahalliy qadriyatlar integratsiyasi ijtimoiy-emotsional rivojlanishga katta taʼsir qilishini koʻrsatgan.

Chet el manbalarida (Banks, 2015; Matsumoto, 2019) milliy madaniyatni oʻrgatish madaniy ong, oʻzlikni anglash va tolerantlikning boshlangʻich sharti sifatida talqin qilinadi. Ularning nazariyasiga koʻra, oʻz madaniyatini bilgan bola boshqa madaniyatlarni ham osonroq qabul qiladi — bu gʻoya Oʻzbekiston olimlarining qarashlari bilan uygʻunlashadi.

Milliy qadriyatlar taʼlimi. Maktabgacha taʼlim va maktab darajasida milliy qadriyatlarni oʻrgatish boʻyicha Oʻzbekistonda bir qator olimlar va amaliyotchilar tadqiqotlar olib borgan. Ularning fikricha, milliy ertaklar, xalq oʻyinlari, anʼanaviy badiiy ijod, bayramlar bolalarning maʼnaviy va estetik tarbiyasida muhim vositadir [1]. Milliy qadriyatlar bolalarga identitetni, oʻz millati va tarixiga nisbatan gʻurur tuygʻusini berishda yordam qiladi.

Madaniy xilma-xillik va bagʻrikenglik. Xorijiy adabiyotlarda madaniy xilma-xillikni tarbiyalash koʻpincha madaniyatlararo kompetensiyalar va ijtimoiy-emotsional oʻqitish nuqtai nazaridan oʻrganilgan. Maktabgacha bosqichda empatiya, muloqot, murosaga kelish kabi koʻnikmalar oʻyin metodlari orqali effektiv shakllanishi taʼkidlanadi. Shu yoʻnalishdagi mamlakatlar tajribasi Oʻzbekiston pedagogik amaliyotlariga metodologik ilhom beradi.

Oʻzbekiston konteksti. Oʻzbekistonlik tadqiqotchilar maktabgacha taʼlim tizimining holatini tahlil qilib, milliy-maʼnaviy tarbiya va zamonaviy kompetensiyalarni uygʻunlashtirishga ehtiyoj borligini koʻrsatganlar. Hujjatlar va taʼlim siyosati tashkilotlarga milliy qadriyatlar asosidagi tarbiyani amalga oshirishni buyuradi, lekin amaliy metodlar va pedagogik resurslar yetarli emasligi haqida ham qayd etilgan.

Oʻzbekiston maktabgacha taʼlim tizimi boʻyicha amaliy tadqiqotlar

Maktabgacha taʼlim tizimidagi oʻzgarishlar “Ilk qadam” davlat dasturi (2018–2019-yillar), “Maktabgacha va maktab taʼlimini rivojlantirish strategiyasi – 2030” hujjatlari bilan bogʻliq.

Mahalliy tadqiqotlar quyidagi yutuqlarni aniqlagan:

Maktabgacha taʼlim vazirligi (2021–2023) maʼlumotlariga koʻra, milliy oʻyinlar, xalq ertaklari, milliy bayramlar bolalarda mehr-oqibat, hamkorlik, hurmat kabi ijtimoiy-emotsional koʻnikmalarni kuchaytiradi.

Avloniy nomidagi tadqiqotlar instituti (2020) oʻtkazgan monitoring natijalarida pedagoglarning 60% milliy qadriyatlarga oid metodik materiallar yetishmasligi sababli darslarda toʻliq imkoniyatlardan foydalana olmayotgani aytiladi.

Nazarova (2022) madaniy xilma-xillikni oʻrgatishda multimediadan foydalanish bolalarning 30–40% faolroq ishtirok etishiga sabab boʻlishini aniqlagan.

Milliy qadriyatlar va madaniy xilma-xillik — qarama-qarshilik emas, toʻldiruvchanlik. Koʻplab tadqiqotlar koʻrsatganidek, milliy qadriyatlarni mustahkam oʻrgatish bolalarda identitet tuygʻusini oshiradi; bu esa boshqa madaniyatlarni tushunish va hurmat qilish uchun mustahkam poydevor boʻla oladi[6]. Milliy identiteti barqaror boʻlgan bola boshqa madaniyatlarning noyob tomonlariga ham ochiqlik bilan qaraydi, chunki u oʻzligini yoʻqotish xavfini sezmaydi.

Pedagogik usullar. Oʻyin, hikoya (ertak), rolli mashgʻulotlar va bayram tadbirlari — maktabgacha taʼlimda eng samarali vositalar hisoblanadi. Masalan, milliy ertaklar orqali axloqiy qadriyatlar berilsa, ularni boshqa mamlakatlar ertaklari bilan solishtirish bolada qiyosiy fikrlash va madaniyatlararo hurmatni rivojlantiradi. Multimediali materiallar va interfaol oʻyinlar esa texnologiya bilan bogʻlangan global kompetensiyalarni ham rivojlantiradi.

--⊱⊱ 71 ⊰⊰--

Natija. Milliy qadriyatlarni maktabgacha taʼlim tashkilotlarida uygʻun va ongli tarzda joriy etish bolalarda milliy identitetni mustahkamlashga yordam beradi; bu esa madaniyatlararo oʻzaro hurmat va bagʻrikenglikni rivojlantirish uchun ishonchli baza hisoblanadi.

Madaniy xilma-xillik va bagʻrikenglikni shakllantirishda pedagogik texnologiyalar — oʻyin, ertak, bayram tadbirlari, inglizcha/lugʻat orqali boshqa madaniyatlar haqidagi sodda maʼlumotlar va multimediali resurslar samarali.

Ushbu yoʻnalishda samarani oshirish uchun pedagoglarning malakasi, metodik qoʻllanmalar, ota-ona hamkorligi va tashkilot darajasida rejalashtirilgan madaniy tadbirlar muhim ahamiyat kasb etadi.

Xulosa va tavsiyalar. Maktabgacha taʼlim bosqichida milliy qadriyatlarni saqlagan holda madaniy xilma-xillik va bagʻrikenglikni tarbiyalash — zamonaviy pedagogikaning ustuvor vazifasi. Ushbu jarayon muvaffaqiyatli amalga oshishi uchun quyidagi tavsiyalarni taklif etamiz:

1. Integrativ metodik paketlar ishlab chiqilsin. Milliy ertaklar, xalq oʻyinlari, bayram tadbirlari va madaniyatlararo oʻyinlar asosida dars modullari yaratilishi kerak. Har bir modulda maqsad, oʻquv-tarbiyaviy topshiriqlar, pedagogik texnologiyalar va baholash mezonlari koʻrsatilsin.

2. Pedagoglarni qayta tayyorlash. Maktabgacha pedagogika kurslarida madaniyatlararo kompetensiyalar, ijtimoiy-emotsional oʻqitish va inklyuziv metodikalar boʻyicha maxsus treninglar tashkil qilinsin.

Agar yuqoridagi tavsiyalar amalga oshirilsa, maktabgacha taʼlim tashkilotlari bolalarni milliy maʼnaviyatga ega, ammo global dunyoda ham bemalol fikrlay oladigan, bagʻrikeng va madaniyatlararo hurmatli shaxslar qilib tarbiyalashga erishadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. “Maktabgacha taʼlimda milliy qadriyatlar asosida tarbiya berish” — Xolboyova Sarvinoz Ikrom qizi. 2025.

2. “Maktab va maktabgacha taʼlimda milliy tarbiya va qadriyatlar” — maqola (muallif MF Shamshidinovna va boshqalar).

3. “The Role of Pre-School Education in the Childʼs Development and Analysis of Current Pre-School Education System in Uzbekistan” — Nigora Mamadaminova. 2021.

4. “XXI asrda global integratsiya, madaniy xilma-xillik va axborot oqimining tez oshishi sharoitida taʼlim tizimi jamiyatda bagʻrikenglik va tolerantlik” — maqola. 2025.

5. “Ingliz tili darslarida madaniyatlararo bagʻrikenglik kompetensiyasini shakllantirishda xorijiy tajribalar va uni ommalashtirish”

6. Xolboyeva S.I. (2025). Maktabgacha taʼlimda milliy qadriyatlar asosida tarbiya berish — maqola.

7. Valiyeva F.R., Sharipova G.N. Innovative technologies in improving the management of preschool educational organizations//International Journal of Early Childhood Special Education

(INT-JECSE) DOI:10.9756/INTJECSE/V14I5.94 ISSN: 1308-5581 Vol 14, Issue 05 2022

8. Abdullayeva N.Sh. Leader competency and its specific characteristics in managing the school education system// American Journal Of Social Sciences And Humanity Research eISSN:2771- 2141Pages:152-158|Crossref DOI:https://doi.org/10.37547/ajsshr/Volume04Issue02-23 Published Date: 2024-02-29http://theusajournals.com/index.php/ajsshr/article/view/2548

9. Abdullayeva N.Sh. Improving the preschool education system on the basis of cluster technologies// Turkish Journal of Physiotherapy and Rehabilitation, B. 36872-36886 2021 y