LOBAL KOMPETENSIYALARNING MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR UCHUN AHAMIYATI

--⊱⊱ 12 ⊰⊰--

AHAMIYATI

Jumanova Xurriyatxon Sultonmurodovna

Toshkent viloyati pedagogik mahorat

markazi “Ijtimoiy-iqtisodiy fanlar

kafedrasi”oʻqituvchisi

Annotatsiya: Maqolada global kompetensiyalar tushunchasi va uning maktabgacha yoshda shakllanish imkoniyatlari yoritiladi. Vigotskiyning sotsiomadaniy nazariyasi, Bronfenbrenner ekologiya modeli hamda anti-igʻvochi taʼlim amaliyoti asosida tarbiya jarayonini qayta loyihalash yoʻllari tahlil qilinadi. Milliy qadriyatlarni global fuqarolik bilan uygʻunlashtirish tamoyillari taklif etiladi.

Kalit soʻzlar: global kompetensiya, maktabgacha taʼlim, sotsiomadaniy yondashuv, ekologiya modeli, anti-igʻvochi taʼlim, emotsional savodxonlik, oʻyin orqali oʻqitish.

Аннотatsiя: В статье раскрывается понятие глобальных компетенций и возможности их формирования в дошкольном возрасте. Cоциокультурной теории Л. С. Выготского, эколого-системной модели У. Бронфенбреннера и практик анти-предвзятого образования анализируются пути редизайна воспитательно-образовательного процесса. Предлагаются принципы интегрatsiи нatsiональных ценностей с глобальным гражданством.

Ключевые слова: глобальные компетенции, дошкольное образование, социокультурный подход, эколого-системная модель, анти-предвзятое образование, эмоциональная грамотность, игра.

Abstract: The paper examines global competence and its feasibility in early childhood. Vygotskyʼs sociocultural theory, Bronfenbrennerʼs ecological model, and anti-bias education, it outlines redesign strategies for preschool practice. Principles for aligning national values with global citizenship are proposed through play-based, inclusive pedagogy.

Keywords: global competence, early childhood education, sociocultural theory, ecological systems, anti-bias education, emotional literacy, play-based learning.

Global kompetensiyalar — jahon muammolarini tahlil qilish, madaniy xilma-xillikni anglash, turli muhitlarda samarali va mehribon muloqot qilish, shu asosda masʼul qilmishga oʻtish kabi biluviy, ijtimoiy-emotsional va xulqiy omillarni qamrab oladigan yaxlit xususiyatlar majmuasidir. OECD tomonidan taklif etilgan global kompetensiyalar ramkasi buni “inklyuziv va barqaror jamiyat uchun yoshlarni tayyorlash” vazifasi nuqtai nazaridan tavsiflaydi; harchand PISA asosan oʻsmirlarga qaratilgan boʻlsa-da, unda taʼkidlangan dunyoqarash, qarashlar turfayotligini anglash va muloqot qobiliyatlarining ilk ildizlari aynan maktabgacha yoshda yotgani aniqdir [1]. Shu maʼnoda, maktabgacha taʼlimda global kompetensiya — bu geosiyosiy mavzularni emas, balki bolaning dunyoga qiziqishi, boshqalar nuqtai nazarini tinglashga moyilligi, tengdoshi bilan hamkor oʻyin orqali qoidalarga amal qilishni oʻrganishi kabi asosiy “omurtqa” koʻnikmalarni maqsadli qoʻllabquvvatlash demakdir. UNESCOning Global fuqarolik taʼlimi (GCED) boʻyicha yoʻl-yoʻriqlari global kompetensiyani uch oʻlchov — kognitiv (bilish), ijtimoiy-emotsional (qadriyat-kayfiyat), xulqiy (faoliyat) — birligida koʻradi. Maktabgacha bosqichda bu oʻlchovlar ertak, hikoya, rolli oʻyin, musiqa va tasviriy ijod kabi bolaga yaqin faoliyatlar orqali, tajriba va hissiy aloqadorlikni markazga qoʻygan holda amalga oshiriladi. Masalan, “boshqa joydagi doʻstlar” mavzusidagi hikoya bolada

--⊱⊱ 13 ⊰⊰-- umumiylik va farqlarga qiziqish uygʻotsa, oddiy kundalik qoidalarni kelishib olish tajribasi esa fuqarolik odobining ilk koʻrinishini shakllantiradi. UNESCO ramkasi shuni koʻrsatadiki, global fuqarolikka oid gʻoyalar maktabgacha yoshda siyosiy mazmun emas, balki empatiya, adolat hissi, atrof-muhitga extiyotkor munosabat kabi sezgirliklar orqali “bolalarcha” tarzda ifoda etilishi lozim [2].

Vigotskiyning sotsiomadaniy nazariyasi bu jarayonning psixologik asoslarini ochib beradi: yuqori psixik funksiyalar avvalo ijtimoiy hamkorlikda paydo boʻladi va kattalar yordamida “yaqin rivojlanish zonasi”da senzitiv tarzda shakllanadi. Aynan shu jarayonlar global kompetensiyaning oʻzagi boʻlgan perspektiva qabul qilish va madaniy maʼnolarni “tarjima qilish” koʻnikmasini ilk bolalikdan quvvatlaydi [3]. Demak, tarbiyachining vazifasi — bolaga maʼnoli ijtimoiy vaziyatlar va muloqot uchun boy kontekstlar yaratish, til va ishoralardan foydali “koʻprik” sifatida foydalanishdir.

Bronfenbrennerning ekologiya modeli esa bolaning rivojlanishini mikro (oila, bogʻcha), mezo (institutlar oʻzaro aloqasi), ekzo (ota-onaning ish muhiti, OAV), makro (qadriyatlar, madaniyat) tizimlar oʻzaro taʼsirida tushuntiradi. Global kompetensiya shu tizimlar oʻrtasidagi “uzviylik”ni kuchaytirganda rivojlanadi: masalan, bogʻcha bilan ota-ona hamkorligida turli til va urf-odatlarga hurmat taqvimlari, mahalla bilan birgalikda hashar/ekologik aksiyalar, rasm-suratlar, qoʻshiqlar orqali “yaqin globallik” hissini uygʻotish mumkin. 1) Kitob/ertak burchaklarida turli mamlakatlar haqida bolalar tasvirli adabiyoti — obrazlar va hikoyalar orqali “boshqalar” haqida mulohaza qilish; 2) Rolli oʻyinlarda mehmon kutish, sovgʻa almashish, “marosim”larni sodda ssenariylarda ijro etish — ijtimoiy qoidalarni muloqotda qoʻllash; 3) Rang, musiqa va taomlar mavzusida sensor tajribalar — farq va umumiylikni qiyoslash; 4) Tabiatni asrash boʻyicha kichik amaliy ishlar — chiqindidan sanʼat, suvni tejash odatlari — masʼuliyat hissini oshirish. Bu faoliyatlar UNESCO koʻrsatgan kognitiv-ijtimoiy-hulqiy uygʻunlikni taʼminlashi, anti-igʻvochi yondashuvda tasvirlar va rol modellarini toʻgʻri tanlash bilan chuqurlashtirilishi lozim [2; 5]. Bunday dasturlarda baholash formatlari taʼsirchan boʻlishi uchun maʼlumot yigʻish moslamalari bolaga mos boʻlishi kerak: kuzatuv varaqlari, portfolio, hikoyali monitoring (narrative assessment), ota-ona fikrlari va foto-video fiksatsiya. Asosiy savollar: bola yangi odam/vaziyatga qanday munosabatda.Tarbiyachi tayyorgarligida ham global kompetensiya muhim: shaxsiy madaniy oʻzini anglash, media savodxonlik, axborot manbalarini tanlash, raqamli xavfsizlik va himoya meʼyorlarini bilish kabi koʻnikmalar zarur.

Joriy etishda bir necha xavflar mavjud: 1) “Ekzotika” effekti — boshqa madaniyatlarni faqat tashqi belgi bilan cheklash; 2) Til va material resurslari tanqisligi; 3) Tenglik va inklyuzivlik masalalarini ortiqcha soddalashtirish. Yechim sifatida: oʻquv materiallarini bolalar tajribasi bilan bogʻlash, ota-onalarni sherikka aylantirish, mahalliy jamoalar bilan hamkor loyihalar oʻtkazish, tarbiyachilar uchun muntazam metodik seminarlar tashkil etish maqsadga muvofiq. Bunda maqsad kattalar mavzularini bolalarga “yuklsh” emas, balki bola tajribasini kengaytiradigan, mehribonlik va qiziqishni uygʻotadigan muhit yaratishdir.

Global kompetensiyalar maktabgacha davrda empatiya, til va muloqot, hamkor oʻyin, adolat hissi va atrof-muhitga masʼuliyat kabi “asosiy quvurlar” orqali poydevor qoʻyadi. Teoretik manbalar koʻrsatganidek, ijtimoiy hamkorlik va ekologiya modelini inobatga olgan, anti-igʻvochi, oʻyinga asoslangan, milliy qadriyatlar bilan uygʻunlashgan pedagogik dizayn bolaning keyingi bosqichlarda global muvaffaqiyatga tayyorligini oshiradi.

Adabiyotlar roʻyxati:

1. OECD. Preparing our youth for an inclusive and sustainable world: The OECD PISA global competence framework. — Paris: OECD Publishing, 2018. — 36 p.

--⊱⊱ 14 ⊰⊰--

2. UNESCO. Global Citizenship Education: Topics and learning objectives. — Paris:

UNESCO, 2015. — 62 p.

3. Vygotsky, L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. — Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978. — 176 p.

4. Bronfenbrenner, U. The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design. — Cambridge, MA: Harvard University Press, 1979. — 330 p.

5. Derman-Sparks, L.; Edwards, J. O.; Goins, C. M. Anti-Bias Education for Young Children and Ourselves. 2nd ed. — Washington, DC: NAEYC, 2020. — 224 p.

6. Авлоний, А. Туркий гулистон ёхуд ахлоқ. — Тошкент: Ўқитувчи, 1992. — 224 б.