MAKTABGACHA TAʼLIM TASHKILOTLARI FAOLIYATIDA KPI TIZIMINI QOʻLLASHNING METODIK ASOSLARI

--⊱⊱ 325 ⊰⊰--

QOʻLLASHNING METODIK ASOSLARI

Valiyeva Feruza Rashidovna

Maktabgacha taʼlim tashkilotlari direktor va

mutaxassislarni qayta tayyorlash va ularning

malakasini oshirish instituti “Maktabgacha

taʼlim menejmenti” kafedrasi mudiri, PhD,

professor

Annotatsiya

Ushbu maqolada maktabgacha taʼlim tashkilotlari faoliyatida maqsadga erishish darajasini baholashda kalit samaradorlik koʻrsatkichlari (KPI) tizimining ahamiyati va uni joriy etishning metodik asoslari yoritib berilgan. KPI tushunchasi SMART talablari asosida koʻrib chiqilib, taʼlim tashkilotlari uchun balanslashtirilgan koʻrsatkichlar tizimidan (Balanced Scorecard) samarali foydalanish imkoniyatlari tahlil etilgan. Shuningdek, maktabgacha taʼlim tashkilotlari uchun KPI tizimini metodik jihatdan toʻgʻri yoʻlga qoʻyishda strategik maqsadlarni aniqlash va ularni oʻlchanadigan indikatorlar bilan bogʻlash muhimligi taʼkidlangan.

Kalit soʻzlar: KPI, samaradorlik koʻrsatkichlari, SMART mezonlari, balanslashtirilgan koʻrsatkichlar tizimi, maktabgacha taʼlim, boshqaruv samaradorligi, taʼlim sifati, strategik boshqaruv, monitoring, natijaga yoʻnaltirilgan boshqaruv.

Annotation

This article examines the importance of the Key Performance Indicators (KPI) system in assessing the level of goal achievement in the activities of preschool education institutions, as well as the methodological foundations for its implementation. The concept of KPI is analyzed based on SMART criteria, and opportunities for effectively applying the Balanced Scorecard system in educational organizations are discussed. The article also emphasizes the importance of identifying strategic goals and linking them with measurable indicators in order to correctly develop a KPI system for preschool education institutions.

Keywords: KPI, performance indicators, SMART criteria, Balanced Scorecard, preschool education, management effectiveness, quality of education, strategic management, monitoring, results-based management.

Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda maktabgacha taʼlim tizimini modernizatsiya qilish, uning qamrovini kengaytirish va taʼlim sifatini oshirish davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biriga aylandi. Prezident farmon va qarorlarida taʼkidlanganidek, maktabgacha taʼlim tizimini takomillashtirish nafaqat infratuzilmani yangilash, balki boshqaruvning zamonaviy modellarini joriy etish orqali amalga oshirilishi lozim. Hozirgi global tendensiyalar shuni koʻrsatmoqdaki, taʼlim muassasalari faoliyatini faqat moliyaviy koʻrsatkichlar asosida baholash yetarli samara bermaydi. Shu bois, xalqaro tadqiqotlarda maʼqullangan Balanced Scorecard (balanslashtirilgan koʻrsatkichlar tizimi) modeli asosida taʼlim sifati, pedagog kadrlar malakasi, bolalar rivojlanish dinamikasi, otaonalar qoniqish darajasi kabi koʻp qirrali indikatorlarni qamrab olgan KPI tizimini shakllantirish muhim ekani qayd etilmoqda. Mazkur yondashuv maktabgacha taʼlimda bolalarning har tomonlama rivojlanishini taʼminlash, pedagoglarning kasbiy oʻsishini ragʻbatlantirish va taʼlim jarayonlarini samarali tashkil etish imkonini yaratadi.

--⊱⊱ 326 ⊰⊰--

Oʻzbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlardan kelib chiqqan holda, maktabgacha taʼlim tashkilotlari faoliyatini zamonaviy indikatorlar asosida baholash mexanizmlarini takomillashtirish alohida dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu esa, avvalo, strategik maqsadlar va vazifalarni aniq belgilash, ularni oʻlchanadigan, monitoring qilinishi mumkin boʻlgan koʻrsatkichlar bilan bogʻlash, shuningdek, pedagogik va tashkiliy jarayonlarni boshqarishda ilgʻor menejment texnologiyalaridan foydalanishni taqozo etadi. Shu nuqtayi nazardan, maktabgacha taʼlimda KPI tizimini joriy etish tizimli islohotlarning mantiqiy davomi boʻlib, taʼlim sifatini oshirishning muhim vositasi sifatida namoyon boʻladi.

Maqsadga erishishni baholashda kalit samaradorlik koʻrsatkichlari (Key Performance Indicators, KPI) tizimi muhim vosita hisoblanadi. KPI tushunchasi tadbirkorlik va menejment sohasidan kirib kelgan boʻlib, tashkilot yoki jarayon faoliyati samaradorligini aniq mezonlar orqali oʻlchash va nazorat qilishni nazarda tutadi. Ilmiy manbalarda taʼkidlanishicha, KPI koʻrsatkichlari SMART talablariga mos boʻlishi zarur, yaʼni aniq (Specific), oʻlchanadigan (Measurable), erishish mumkin (Achievable), tegishli (Relevant) va vaqt bilan cheklangan (Time-bound) boʻlishi lozim. Mazkur talablar KPI tizimini joriy etishning metodik asosini belgilaydi, zero aynan shunday mezonlar orqali koʻrsatkichlar tashkilot strategiyasi va maqsadlariga muvofiq ravishda shakllantiriladi hamda baholanadi.

Maktabgacha taʼlim tashkilotlari faoliyatida KPI tizimini qoʻllashga oid ilmiy-uslubiy adabiyotlarda mazkur yondashuvning dolzarbligi taʼkidlangan. Jumladan, xorijiy tadqiqotchilar taʼlim tashkilotlari uchun balanslashtirilgan koʻrsatkichlar tizimi (Balanced Scorecard) asosida turli yoʻnalishlardagi KPI koʻrsatkichlarini belgilash mumkinligini qayd etishadi. Bunda moliyaviy natijadangina iborat boʻlmagan, balki taʼlim sifati, taʼlim jarayonining samaradorligi, xodimlar malakasi va rivojlanish dinamikasi kabi notiqdir mezonlar ham inobatga olinadi. Darhaqiqat, taʼlim tashkilotlari faoliyati tijorat korxonalariga xos moliyaviy koʻrsatkichlar bilan toʻliq oʻlchanmaydi, shu sababli KPI tizimiga taʼlim sifati va natijadorligiga oid indikatorlarni qoʻshish talab etiladi.

Masalan, Rossiya Taʼlim vazirligining 2013-yildagi koʻrsatmalaridan biriga koʻra, taʼlim tashkilotlari va pedagog kadrlar faoliyatini baholash uchun individual samaradorlik koʻrsatkichlari yoʻnalishlari belgilab berilgan boʻlib, ular orasida oʻquvchilarning bilim darajasi, pedagoglarning malaka oshirish faolligi, ota-onalar qoniqish darajasi kabi mezonlar bor. Bundan koʻrinadiki, maktabgacha taʼlim tashkiloti darajasida KPI tizimini metodik asosda joriy etish uchun dastlab taʼlim sifatini va bolalar rivojlanishini aks ettiruvchi koʻrsatkichlarni aniqlash zarur.

Oʻzbekistonda maktabgacha va umumiy taʼlim tizimida boshqaruv samaradorligini oshirish maqsadida KPI mezonlarini joriy etish ishlari amalga oshirilmoqda. KPI tizimini samarali tatbiq etish uchun metodik yondashuvlar qatorida avvalo oʻlchanadigan maqsad va vazifalarni aniqlash turibdi. Taʼlim tashkiloti strategik maqsadlari aniqlanganidan soʻng ularga erishish darajasini koʻrsatuvchi asosiy indikatorlarni tanlab olish lozim. Balanslashtirilgan koʻrsatkichlar nazariyasiga koʻra, KPI tanlashda tashkilot faoliyatining barcha muhim jihatlarini qamrab olish kerak: moliyaviy holat, mijozlar (ota-onalar) qoniqishi, ichki jarayonlar sifati va innovatsion rivojlanish (kadrlar salohiyati). Maktabgacha taʼlim tashkilotlari uchun bu yoʻnalishlar muvofiq quyidagi kabi KPI koʻrsatkichlari belgilanishi mumkin:

Bolalar rivojlanish koʻrsatkichlari – tarbiyalanuvchilarning yoshga xos kompetensiyalari rivojlanish darajasi (tili va nutqi, ijtimoiy-emotsional koʻnikmalar, jismoniy rivojlanish va h.k.)ni baholovchi mezonlar. Masalan, bolalarning matematik tasavvurlari shakllanishi yoki nutq rivoji darajasini test va kuzatuv orqali oʻlchash mumkin. Shuningdek, bolalarning taʼlim

--⊱⊱ 327 ⊰⊰-- jarayonidagi faollik koʻrsatkichlari, mashgʻulotlarga qiziqishi va ishtiroki soha boʻyicha soʻrovnomalar orqali baholanadi.

Pedagog kadrlar faoliyati koʻrsatkichlari – tarbiyachilarning malakalilik darajasi, kasbiy rivojlanish faolligi (masalan, yil davomida oʻtgan malaka oshirish kurslari soni, seminar va treninglarda ishtiroki), har bir bolaning individual ehtiyojlarini qondirish qobiliyati, dars sifati va innovatsion usullarni joriy etish koʻrsatkichlari. Bundan tashqari, pedagogning ish samaradorligiga taʼsir etuvchi mehnat intizomi, davomat, bolalarning oʻzlashtirish koʻrsatkichlari kabi mezonlar ham inobatga olinishi mumkin.

Boshqaruv va tashkilotchilik koʻrsatkichlari – tashkilot rahbarining faoliyatini baholovchi KPI indikatorlari qatoriga umumiy samaradorlik va tashkilotning natijalari kiritiladi. Masalan, bolalarni qamrab olish darajasi (MTTda joylar toʻldirilganlik foizi), ota-onalarning qoniqish darajasi (soʻrovnomalar asosida), xodimlar aylanishi (kadrlar barqarorligi), moliyaviy mablagʻlardan samarali foydalanish (byudjet iqtisodi yoki maqsadli oʻzlashtirilishi) kabi koʻrsatkichlar rahbar ishlarini baholashda qoʻllanadi. Shu bilan birga, boshqaruv jarayonida ota-onalar bilan muloqot samaradorligi, axborot almashinuvining muntazamligi va sifati kabi mezonlar ham muhimdir. Masalan, maktabgacha taʼlim tashkiloti rahbarining ota-onalar yigʻilishlarini oʻtkazish davomiyligi yoki murojaatlarga qaytarilgan javoblar tezkorligi kabi koʻrsatkichlar orqali boshqaruvchanlik baholanadi.

Yuqoridagi mezonlarni aniqlash jarayonida KPI koʻrsatkichlarini toʻgʻri tanlash va aniq taʼriflash juda muhim. Balanslashtirilgan koʻrsatkichlar instituti (BSI) metodologiyasida KPI rivojlantirishning maxsus jarayoni taklif etiladi: bu jarayonda avval obyektiv (maqsad) va kutilayotgan natija aniqlanadi, soʻngra ushbu natijani oʻlchashga yaraydigan alternativ choralar (oʻlchovlar) koʻrib chiqiladi, eng muvofiq oʻlchov koʻrsatkichlari tanlanadi va ularning aniq taʼrifi va hisoblash usuli hujjatlashtiriladi. KPI uchun tanlangan har bir koʻrsatkich toʻgʻrisida uning mazmuni, hisoblash formulasi, maʼlumot manbai, oʻlchov davri va masʼul ijrochisi kabi maʼlumotlar aniq yozib qoʻyilishi zarur.

Bu koeffitsiyentlar definitsiyasi jadvali orqali amalga oshiriladi. Mazkur yondashuv KPI tizimini tashkil etishdan to uni amaliy qoʻllashga oʻtishda uzviylikni taʼminlaydi. KPI koʻrsatkichlarini belgilanganda, ularni baholash mezonlarini ham oldindan belgilab olish kerak. Yaʼni har bir KPI uchun maqsadli target qiymatlar va qabul qilib boʻladigan chegaraviy qiymatlar (threshold) oʻrnatiladi. Masalan, tarbiyachilar uchun bolalarning davomati 95% dan kam boʻlmasligi maqsad qilinsa (target), 90% dan past boʻlsa qoniqarsiz deb baholanishi mumkin (chegara qiymat). KPI koʻrsatkichlarini baholashda shunday yashil-sariq-qizil ranglardagi signal tizimidan foydalanish mumkin: koʻrsatkich belgilangan maqsadli diapazonda boʻlsa “yashil”, undan ogʻish boshlansa “sariq”, talabdan ancha orqada qolsa “qizil” signal yoqiladi. Bunday vizual baholash usuli rahbariyatga qaysi sohada muammo borligini tez aniqlashga yordam beradi.

Koʻrsatkichlarni muntazam monitoring qilish va tahlil etish KPI tizimining ajralmas qismi hisoblanadi. Tanlangan KPIlar boʻyicha maʼlumotlarni belgilangan davriyatlarda (oylik, choraklik va h.k.) yigʻib borish va dinamikasini tahlil qilish talab etiladi. Bu tahlil orqali ijobiy yoki salbiy tendensiyalarni vaqtida payqash va tegishli xulosalar chiqarish mumkin boʻladi. Masalan, agar bolalarning maktabga tayyorgarlik koʻrsatkichi pasayayotgani kuzatilsa, bu holat sabablarini oʻrganib, taʼlim dasturini takomillashtirish yoki pedagoglar malakasini oshirish boʻyicha chora koʻriladi. Shu jihatdan, KPI monitoringi yetakchi (leading) va kechikib koʻrinadigan (lagging) indikatorlar kombinatsiyasida olib borilishi maqsadga muvofiqdir. Yetakchi koʻrsatkichlar kelajakdagi natijalarni bashorat qilishga yordam bersa (masalan, pedagoglarning malaka oshirishlar soni – kelgusida taʼlim sifatiga taʼsir etuvchi omil), kechikib koʻrinadigan koʻrsatkichlar esa

--⊱⊱ 328 ⊰⊰-- erishilgan natijalarni aks ettiradi (masalan, bitiruvchilarning maktabga tayyorgarlik test natijasi). Ikki xil indikatorni uygʻun qoʻllash qaror qabul qilishda muvozanatni taʼminlaydi.

KPI koʻrsatkichlarini joriy etishda axborot uchun asos boʻluvchi maʼlumotlar bazasi muhim ahamiyatga ega. Maʼlumotlar bazasiga ichki hisobotlar, kuzatuv natijalari, soʻrovnoma javoblari, moliyaviy koʻrsatkichlar kabi manbalar kiritiladi va ulardan avtomatlashtirilgan tarzda KPI qiymatlari hisoblab chiqiladi. Natijada hosil boʻlgan maʼlumotlar menejment axborot tizimi orqali rahbariyat va manfaatdor tomonlarga taqdim etiladi. Bunday integratsiyalashgan yondashuv orqali KPI koʻrsatkichlarini joriy etish jarayoni tizimli ravishda tashkil etiladi: maʼlumot toʻplash – hisobkitob – tahlil – qaror qabul qilish bosqichlari bir-biri bilan uzviy bogʻliq va davriy ravishda takrorlanib turadi. Masalan, maktabgacha taʼlim tashkilotida bolalar qatnashuvi toʻgʻrisidagi kunlik maʼlumotlar asosida oylik davomat KPI hisoblanadi, bu koʻrsatkich har oy yakunida tahlil qilinib, pasayish kuzatilsa, sabablarini aniqlash uchun choralar koʻriladi va keyingi davrga rejalar kiritiladi.

Xulosa qilib aytganda, Oʻzbekistonda maktabgacha va umumiy taʼlim tizimini isloh qilish jarayonlarida boshqaruv samaradorligini oshirish, hisobdorlikni kuchaytirish va natijaga yoʻnaltirilgan yondashuvni amalga tatbiq etish maqsadida KPI tizimini joriy etish dolzarb vazifaga aylanmoqda. KPI koʻrsatkichlarini shakllantirish va ularni amaliyotga tatbiq etish metodik jihatdan puxta yondashuvni talab qiladi, zero bu koʻrsatkichlar taʼlim tashkilotlarining strategik maqsadlariga mos, oʻlchanadigan, aniq va voqelikka yaqin boʻlishi lozim. Balanced Scorecard modelining taʼlim sohasiga tatbiq etilishi moliyaviy koʻrsatkichlar bilan bir qatorda bolalar rivojlanishi, pedagoglar malakasi, ichki jarayonlar sifati va tashkilotning innovatsion rivojlanishini qamrab olgan kompleks baholash tizimini shakllantirish imkonini beradi.

Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, maktabgacha taʼlim tashkilotlari uchun KPI tizimini toʻgʻri yoʻlga qoʻyish, avvalambor, bolalarning rivojlanish koʻrsatkichlarini ilmiy asoslangan mezonlar asosida baholash, pedagog kadrlar faoliyati samaradorligini real indikatorlar orqali oʻlchash va rahbariyatning tashkiliy-boshqaruv malakasini reyting asosida baholashni talab etadi. KPI koʻrsatkichlarining aniq taʼriflanishi, hisoblash formulalari, manbalari va baholash intervallarining belgilanishi tizimli monitoring va tahlil uchun mustahkam zamin yaratadi.

Shu bilan birga, KPIni joriy etishda axborot tizimlariga tayanilgan holda maʼlumotlarni toʻplash, qayta ishlash va tahlil qilish jarayonlarini avtomatlashtirish muhim ahamiyatga ega. KPIning dinamik tahlili orqali taʼlim muassasalaridagi muammoli nuqtalarni erta aniqlash, tezkor qarorlar qabul qilish va taʼlim sifatini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni belgilash imkoni paydo boʻladi. Hususan, yetakchi va kechikuvchi koʻrsatkichlarni uygʻun qoʻllash orqali istiqboldagi oʻzgarishlarni bashorat qilish va amaldagi natijalarni baholash oʻrtasidagi muvozanat taʼminlanadi.

Umuman olganda, KPI tizimini metodik jihatdan toʻgʻri tashkil etish va uning amaliy mexanizmlarini joriy qilish maktabgacha taʼlim tizimida sifatli boshqaruvning muhim omili sifatida namoyon boʻladi. Bu tizim taʼlim tashkilotlari faoliyatini xolis baholash, faoliyatni takomillashtirish uchun aniq yoʻnalishlar belgilash va taʼlim sifatiga taʼsir etuvchi omillarni tizimli ravishda boshqarish imkonini beradi.

Demak, KPIni joriy etish nafaqat monitoring instrument sifatida, balki strategik rivojlanishni taʼminlovchi muhim boshqaruv texnologiyasi sifatida ham alohida qiymatga ega.

--⊱⊱ 329 ⊰⊰--

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1. Muminov B., Arabov U. (2023). “Asosiy samaradorlik koʻrsatkichlari (KPI) tushunchasi, dolzarbligi va joriy qilish bosqichlari.” Digital Transformation and Artificial Intelligence, vol. 1, no. 3, pp. 167–174.

2. Stotz A. (2024). “The Evolution of Key Performance Indicators (KPIs): From Concept to Cornerstone.” Become a Better Investor Blog, 10 Sept 2024.

3. “KPI klyuchevыe pokazateli effektivnosti organizatsiy” (Stratego konsalting sayti) – Ob istorii boʻlimi. URL: https://stratego.ru/kpi-version

4. Kaplan R.S., Norton D.P. (1992). “The Balanced Scorecard: Measures That Drive Performance.” Harvard Business Review, vol. 70, no. 1, pp. 71–79.

5. Helsinki City (2022). “Helsinkiʼs curriculum for early childhood education 2022.” – Local level evaluation section, p.203.

6. OECD (2023). “Japanʼs initiatives to integrate well-being evidence in policy making” – Case Study, 20 Nov 2023. URL: https://www.oecd.org/.../japan-s-initiatives-to-integrate-well-beingevidence-in-policy-making_4686afd8-en.html

7. Valiyeva. F.R. Teoreticheskiye osnovы i evolyutsiya sistemы kpi v upravleniya chelovecheskimi resursami. “Maktabgacha taʼlim tizimi xodimlarini rivojlantirish: amaliyot va xorijiy tajriba” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallar toʻplami 1-qismi (2024- yil 23-24-may) – T.: Science and Innovation, 2024.

8. Valiyeva F.R., Sharipova G. N. Innovative technologies in improving the management of preschool educational organizations// International Journal of Early Childhood Special Education (INT-JECSE) DOI:10.9756/intjecse/v14i5.94 ISSN: 1308-5581 Vol 14, Issue 05 2022