MAKTABGACHA TAʼLIM TIZIMIDA MUSIQIY RIVOJLANISHNING AHAMIYATI VA METODIKASI

--⊱⊱ 511 ⊰⊰--

METODIKASI

Yuldasheva Dilnoza Dilshadovna

Toshkent shaxar Uchtepa tumani

“Doʻmboqcha” nomli 411- sonli DMTT

direktori

Suyunboyeva Mehriniso Aktamjon qizi

Toshkent shaxar Uchtepa tumani

“Doʻmboqcha” nomli 411- sonli DMTT

musiqa rahbari

Annotatsiya: Ushbu maqola maktabgacha taʼlimdagi bolalarning musiqiy qobiliyatlarini rivojlantirishning dolzarbligi, musiqiy taʼlimning psixologik va pedagogik asoslari, shuningdek, amaliy metodikalar bilan tanishtiradi. Musiqiy oʻyinlar va ritmik mashqlar, bolalarning musiqiy qobiliyati, ritmni his qilish, jamoada ijro etish usullari tahlil qilingan. Tadqiqot asosan 3-6 yoshli bolalar uchun moʻljallangan musiqiy dasturlar va metodlarni tahlil qilishga qaratilgan. Maqola natijalari maktabgacha taʼlim jarayonida musiqani joriy etish, uning bolaning umuminsoniy rivojlanishidagi oʻrni, shuningdek, musiqiy faoliyatni yaratishda foydalaniladigan interaktiv usullarning ahamiyatini ochib beradi.

Kalit soʻzlar: musiqiy taʼlim, bolalar, maktabgacha taʼlim, milliylik, metodika, musiqiy rivojlanish, musiqiy oʻyinlar, maktabgacha yoshdagi bolalar, musiqa tarbiyasi, ritmni his qilish, estetik tarbiya, harakatlar koordinatsiyasi, ijodiy faoliyat, jamoada ijro, musiqiy qobiliyatni rivojlantirish, musiqiy did, musiqiy eshituv.

Kirish: Bugungi kunda erta yoshdagi bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda musiqaning oʻrni beqiyosdir. Bolalarda musiqiy qobiliyatlarni shakllantirish ularning kognitiv, emotsional va ijtimoiy rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Shu sababdan, maktabgacha taʼlim tizimida musiqiy taʼlimning dolzarbligi va uning samaradorligini oshirishga qaratilgan tadqiqotlar katta ahamiyatga ega. Ushbu maqolada musiqaga ilk qadam mavzusi doirasida maktabgacha taʼlimda musiqiy faoliyatning psixologik va pedagogik asoslari, metodik yondoshuvlar va amaliy tajriba natijalari tahlil qilinadi. Musiqiy mashgʻulotlar bolalarning hissiy, ijtimoiy va intellektual rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Teoretik jihatdan, musiqaga chidamlilik, intonatsiya, ritm hissiy va ijodiy faoliyatni boyitish orqali bola shaxsiyatining barcha jabhalari rivojlanib boradi. Zamonaviy psixologiya va pedagogika sohasidagi tadqiqotlar, musiqaning miyamizda yaratayotgan neyroplastik oʻzgarishlari hamda til, harakat, tasavvur qobiliyatini rivojlanishini tasdiqlaydi. Ushbu tadqiqot 3-6 yoshdagi maktabgacha yoshdagi bolalar bilan olib borildi, maqsadimiz esa ularning musiqiy qobiliyatlarini rivojlantirish usullari hamda metodik yondoshuvlarni rivojlantirish. Inson hayotida musiqa muhim oʻrin tutadi. Ayniqsa, yosh bolalarda musiqiy tarbiyaning ilk bosqichlari ularning hissiy olami, estetik didi va ijodiy tafakkurining shakllanishida beqiyos ahamiyatga ega. Hozirgi kunda musiqa nafaqat madaniy merosni saqlash, balki shaxsiy kamolot, kommunikativ koʻnikmalarni rivojlantirish, ijtimoiy moslashuv kabi jarayonlarda ham faol vosita sifatida qaralmoqda. Shu jihatdan, “musiqaga ilk qadam” jarayoni musiqiy taʼlimning boshlangʻich asoslarini chuqur

--⊱⊱ 512 ⊰⊰-- oʻrganishni, samarali metodlarni izlashni taqozo etadi. Mazkur maqolada musiqiy tarbiyaning boshlangʻich bosqichdagi oʻrni, metodik yondashuvlar va ularning bolalar rivojiga taʼsiri yoritiladi.

Asosiy qism:

Musiqaga ilk qadam — bu bolaga musiqiy tovushlarni eshitish, ajratish, tushunish va his qilish qobiliyatini shakllantirish jarayoni. Shu jarayon orqali bola musiqiy tasavvurlarni hosil qiladi, ritm va ohangni anglashni oʻrganadi, musiqaga boʻlgan qiziqishi kuchayadi. Dastlab koʻpincha oddiy qoʻshiqlarni kuylash, quloq uchun mashqlar, musiqiy oʻyinlar orqali amalga oshiriladi. Bu jarayon bola tafakkuri, nutqi, harakat koordinatsiyasi va emotsional sezgirligini rivojlantiradi.

Boshlangʻich musiqiy tarbiyaning maqsad va vazifalari:

Maqsad — bolani musiqiy tovushlar olamiga olib kirish, unda musiqani tinglash va his qilish madaniyatini shakllantirish. Buning uchun quyidagi vazifalar bajariladi:

1. Eshitish qobiliyatini rivojlantirish.

2. Oddiy ritmik mashqlar orqali harakat va musiqani uygʻunlashtirish.

3. Xalq va zamonaviy qoʻshiqlarni eslab qolish va kuylash.

4. Estetik did va musiqiy xotirani rivojlantirish. Bu vazifalar tizimli yondashuv va yoshga mos metodlar orqali amalga oshiriladi.

Musiqiy tarbiyada dastlabki metod va shakllar

Musiqiy tarbiyaning dastlabki bosqichida eng samarali metodlar — oʻyinli mashgʻulotlar, musiqiy ertaklar va tasviriy harakatlardir. Masalan, musiqiy oʻyinlar orqali bolalar nafaqat quvnoqlikni, balki musiqiy ohang va ritmni anglashni ham oʻrganadilar. Ertak va tasviriy mashgʻulotlar esa ularning tasavvuri va emotsional dunyosini boyitadi. Taʼkidlash joizki, dunyo tajribasida, xususan, Orff metodikasi yoki Suzuki tizimi bolani musiqa olamiga bosqichma-bosqich, ijodkorlikka undab olib kiradi. Oʻzbekistonda esa xalq qoʻshiqlari, bolalar uchun moʻljallangan musiqiy asarlar asosida tarbiyalash keng qoʻllaniladi. Ветлугина Н.А. (1921–1996) – musiqa pedagogi, maktabgacha yoshdagi bolalarni musiqiy tarbiyalash boʻyicha mashhur olima, koʻplab metodik qoʻllanmalar muallifi. U bolalarning musiqiy qobiliyatini rivojlantirish va musiqaga mehr uygʻotish boʻyicha ilmiy asoslangan uslublarni ishlab chiqqan. Uning asarlari Rossiya va MDH mamlakatlari maktabgacha taʼlim muassasalarida keng qoʻllanilib kelinadi. U bolalarning musiqiy qobiliyatini rivojlantirish, ularning musiqaga boʻlgan qiziqishini oshirish, qoʻshiq kuylash, ritmik harakatlar va musiqa tinglash orqali tarbiyalash metodikasini ishlab chiqqan. U bolalar psixologiyasi va musiqiy qabul qilish jarayonlarini chuqur oʻrgangan.“Музыкальное воспитание закладывает основу для последующего развития музыкальных способностей ребёнка”28

«Musiqaga ilk qadam»ning bola rivojlanishiga taʼsiri: Musiqiy tarbiyaning ilk bosqichi bolaning shaxsiyati uchun muhim asos boʻlib xizmat qiladi. U nafaqat quloq va xotirani rivojlantiradi, balki emotsional sezgirlikni, nutqning ifodali boʻlishini, jamoada oʻzini tutish qobiliyatini ham mustahkamlaydi. Bundan tashqari, musiqa bolani ijodkor boʻlishga, oʻz fikrini erkin ifodalashga undaydi. Shu sabab, musiqa nafaqat madaniy, balki psixologik va ijtimoiy ahamiyatga ham egadir. 28 Ветлугина, Н. А. (1990). Музыкальное воспитание детей в детском саду. Москва: Просвещение. (Ветлугина, 1990, с. 7).

--⊱⊱ 513 ⊰⊰-- “Maktabgacha yoshdagi bolalarning musiqaga boʻlgan qiziqishini uygʻotish, ularning musiqiy eshitish qobiliyatini rivojlantirish tarbiyachi va oila oldidagi eng muhim vazifalardan biridir”29

Nazariy tahlillar: Adabiyotlar, metodik qoʻllanmalar va ilgari oʻtkazilgan tadqiqotlar tahlili. Music in Childhood: From Preschool through the Elementary Grades (Campbell & Scott‑Kassner) — maktabgacha va boshlangʻich sinf musiqasi boʻyicha keng tarqalgan darslik. Songs in Their Heads tahlili orqali bolalarning oʻz musiqalarini qanday yaratishi va ularning musiqaga boʻlgan ichki tuygʻulari koʻrib chiqilgan. Bu ishlar pedagoglarda bolalar ichki musiqa dunyosini, ijodkorlik jarayonini tushunishga yordam beradi va metodik qoʻllanma sifatida katta ahamiyatga ega.

N.A. Vetlugina. Aslida Vetlugina rus musiqa pedagogi boʻlsa-da, Oʻzbekiston maktabgacha taʼlim tizimida uning asarlari keng qoʻllanilgan va tarjima qilinib metodik qoʻllanmalarga asos boʻlgan. Asarlari: «Maktabgacha yoshdagi bolalarning musiqiy tarbiyasi», «Bolalar bogʻchasida musiqiy tarbiya metodikasi». Uning ishlarida bolalar musiqa darslarining mazmuni, mashgʻulot turlari, uslublar, bolalar qoʻshiqlari, ritmik mashqlar, tinglash uchun asarlar tanlovi kabi jihatlar keng tarzda yoritilgan.

Oʻzbekiston musiqiy taʼlimi tizimida ham aynan maktabgacha yoshdagi bolalar yoki bolalar musiqa rahbarlari uchun yozilgan metodik qoʻllanmalar mavjud: Gʻ.T. Toshpulatova «Bolalar musiqa tarbiyasi» (metodik qoʻllanma). Bu asarda maktabgacha yoshdagi bolalar bilan olib boriladigan musiqa darslari, ularning rivojlanish bosqichlariga mos usullar va dars ishlanmalar keltirilgan. S.D. Turakulova «Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan musiqa mashgʻulotlarini tashkil etish» (metodik qoʻllanma). Unda mashgʻulot turlari, qoʻshiqlar tanlash, musiqiy oʻyinlar va ularning tarbiyaviy ahamiyati haqida yozilgan. A.M. Komilova «Musiqa mashgʻulotlarida didaktik oʻyinlar» (qoʻllanma). Musiqa rahbarlari uchun oʻyinli metodlar, ijodiy topshiriqlar orqali bolalarning musiqiy qobiliyatini rivojlantirish yoʻllari koʻrsatilgan. Bu asarlarning barchasi: Bolalarning musiqiy eshituvini, ritmni his qilishini, ifoda qilish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan. Amaliy dars ishlanmalari, mashqlar, qoʻshiqlar, tinglash uchun asarlar repertuarini beradi. Musiqa rahbarlarining kundalik faoliyatini qulaylashtiradigan tavsiyalar va metodik koʻrsatmalar beradi. Koʻpchilik asarlarda xalq kuy va qoʻshiqlari ham keng oʻrin olgan, bu esa milliy ruhda tarbiya berishga xizmat qiladi.

“Bola musiqaga ilk qadam qoʻyganida, uning qalbida estetik his-tuygʻularni uygʻotish muhim ahamiyatga ega”30

Eksperiment: Maktabgacha taʼlim muassasalarida sinov darslari tashkil etilib, musiqiy taʼlimning amaliy natijalari kuzatildi. Jumladan, Toshkent shaxar, Uchtepa tumani MTT tomonidan oʻtkaziladigan seminarlardagi musiqiy mashgʻulotlar bunga misol boʻla oladi.

Tadqiqot vaqtida quyidagi doimiy uslublar qoʻllaniladi:

Interaktiv uslub: Bolalar bilan musiqiy oʻyinlar, ritmik mashqlar, improvizatsion harakatlar.

Guruhli faoliyat: Kichik guruhlar shaklida ijro etish mashqlarini tashkil etish, hamkorlik va jamoaviy mehnatni rivojlantirish. 29 Xaitov U, Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun musiqa tarbiyasi. Toshkent: O‘zbekiston. 2016, 12-bet. 30 Sobirova, M. (2017). Musiqa darslarida bolalarning estetik didini shakllantirish. Toshkent: O‘qituvchi. 8-bet.

--⊱⊱ 514 ⊰⊰--

Individual yondoshuv: Har bir bolaning musiqiy qobiliyatlarini aniqlash va unga mos ravishda shaxsiylashtirilgan taʼlim dasturlarini ishlab chiqish.

Natija va tahlil

Eksperimental darslar davomida quyidagi natijalar kuzatildi:

Ritmik hisning rivojlanishi. Bolalarda oddiy ritmik tuygʻular va musiqiy ohanglarga nisbatan sezgirlik ortdi. Improvizatsion faoliyat va erkin ijro darslari bolaning ijodiy qobiliyatlarini yanada oshirdi. Guruhli mashqlar bolalar orasida muloqot, hamkorlik va oʻzaro yordam koʻrsatish madaniyatini shakllantirdi. Bunday tadqiqotlar butun dunyo izlanishlari natijasida asta-sekin rivojlanib bormoqda. Washington Universiteti professori Campbell Patricia Shehan (Campbell, P. S) hamda AQShdagi bir qator universitetlarning musiqa pedagogi Carol Scott-Kassner “Music in Childhood: From Preschool through the Elementary Grades” kitobida shunday degan: “Early musical experiences are crucial for shaping childrenʼs auditory perception and emotional responsiveness to music”31 (Dastlabki musiqa tajribalari bolalarning eshitish qobiliyati va musiqaga boʻlgan hissiy sezgirligini shakllantirish juda muhimdir). Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan olib borilgan musiqiy oʻyinlar va ritmik mashqlar tajribasi natijalari tahlili shuni koʻrsatdiki, bunday faoliyat bolalarning musiqiy qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim rol oʻynaydi. Tadqiqot davomida 5–6 yoshli bolalar bilan tizimli ravishda oʻtkazilgan musiqiy oʻyinlar, raqs elementlari va ritmik mashqlar ularning musiqani tinglash, ritmni his qilish, ijodiy ifoda va jamoada ishlash koʻnikmalarini sezilarli darajada yaxshilagan. Tajriba boshida bolalar musiqiy jarayonlarda passivroq ishtirok etgan, ayrimlari musiqaga quloq solishda yoki ritmni takrorlashda qiynalgan. Mashgʻulotlar davomida esa ular musiqiy matnlarni tinglash, ularni harakat bilan ifodalash, oddiy musiqa asboblarida ritmik zarb berish kabi vazifalarni ijodkorlik bilan bajara boshladilar. Bolalar musiqani tinglash jarayonida unga mos harakatlarni tanlash, raqs elementlarini oʻzlashtirish, jamoa boʻlib ijro etish hamda oʻz fikrlarini ifoda etishda faolroq boʻlib qoldi. Ritmik mashqlar, xususan, takroriy qarsak chalish, oyoq urish, oddiy raqs qadamlarini bajarish kabi topshiriqlar orqali bolalar nafaqat ritmni his qilishni, balki harakatlarni muvofiqlashtirishni ham oʻrgandilar. Shu bilan birga, musiqiy oʻyinlar bolalarning eʼtiborini jamlash, tezkorlik va eslab qolish qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qildi. Masalan, “Qoʻshiqqa mos qadam” yoki “Ritmni top” kabi oʻyinlarda bolalar faol ishtirok etib, mustaqil ravishda ritmik harakatlarni ijro etishga oʻrganishdi. Tahlil shuni koʻrsatadiki, musiqiy oʻyinlar va ritmik mashqlar orqali bolalarda quyidagi ijobiy oʻzgarishlar kuzatildi:

Musiqa eshituv va ritmik sezgirlikning rivojlanishi;

Harakat koordinatsiyasining yaxshilanishi;

Nutq, nafas va imo-ishora vositalari orqali ifoda qilish koʻnikmalarining kuchayishi;

Jamoada hamkorlik qilish va ijtimoiy moslashuv darajasining oshishi;

Musiqiy faoliyatga qiziqish va ishtiyoqning kuchayishi.

Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, musiqiy oʻyinlar va ritmik mashqlar tizimli va metodik yondashuv asosida oʻtkazilganda, bolalarning umumiy estetik didi, ijodiy tafakkuri va hissiy dunyosi sezilarli darajada boyiydi. Bu esa ularni maktabgacha taʼlim tizimida keyingi bosqichdagi 31 Campbell, P. S., & Scott-Kassner, C. (2013). Music in Childhood: From Preschool through the Elementary Grades. Boston: Schirmer. p. 25.

--⊱⊱ 515 ⊰⊰-- musiqiy-taʼlimiy jarayonlarga tayyorlashga mustahkam zamin yaratadi. Xulosa qilib aytganda, musiqiy oʻyinlar va ritmik mashqlar nafaqat bolalarning musiqiy qobiliyatlarini, balki ularning shaxsiy sifatlari, ijtimoiy faolligi hamda psixofiziologik rivojlanishiga ham ijobiy taʼsir koʻrsatadi.

Tadqiqot davomida quyidagi qiyinchiliklar kuzatildi: Dars rejalashtirishda mos metodik yondoshuvlarni aniqlashda har bir bolaning individualligi hisobga olinishi lozim. Resurslar va vositalarning yetarli darajada taʼminlanishi, oʻqituvchilarning zamonaviy malakasini yanada oshirish hamda zamonaviy vositalar bilan taminlanish.

Xulosa

Musiqa tarbiyasining ilk bosqichi bola rivojlanishida oʻta muhim oʻrin tutadi. Bu jarayonda oʻyin, qoʻshiq, ertak kabi metodlar orqali musiqiy did, xotira, quloq va ritm sezgisi rivojlanadi. Musiqa bolalarni ijodiy fikrlashga undab, emotsional va ijtimoiy jihatdan boyitadi. Kelgusida bu yoʻnalishda yangi metodik ishlanmalar yaratish, zamonaviy texnologiyalarni qoʻllash orqali yanada samaradorlikka erishish mumkin. Bola hayotida musiqaning oʻrni beqiyos boʻlib, u nafaqat estetik tarbiyaning asosiy vositasi, balki bolaning ruhiy, aqliy va ijtimoiy rivojlanishida ham muhim omil sifatida xizmat qiladi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, musiqa taʼsiri ostida bolaning eshitish, idrok etish, xotira va tafakkur qobiliyatlari sezilarli darajada rivojlanadi, shuningdek, ijobiy emotsional holat mustahkamlanadi. Musiqa bolalarning oʻz-oʻzini anglashi, tashqi dunyoni musiqiy obrazlar orqali his etishi va badiiy didini shakllantirishi jarayonida asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Jumladan, N.A. Vetlugina, S.P. Shatskiy, V.V. Medushevskiy va boshqa taniqli pedagog va musiqashunos olimlarning izlanishlarida musiqiy taʼlim-tarbiyaning bolaning shaxsiyati va ijodiy qobiliyatlariga ijobiy taʼsiri ilmiy asosda isbotlangan. Ularning ishlarida maktabgacha yoshdagi bolalar bilan olib boriladigan musiqiy mashgʻulotlarda xalq kuylari, bolalar qoʻshiqlari va harakatli oʻyinlardan foydalanish orqali musiqiy idrok va eshituv madaniyatini rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratilgan. Yurtimizda ham bu borada bir qator izlanishlar olib borilgan boʻlib, ular musiqaning bolaning milliy ongini shakllantirishdagi oʻrni, anʼanaviy kuy-qoʻshiqlar asosida musiqiy tarbiya tizimini boyitish imkoniyatlarini chuqur oʻrgangan. Jumladan, oʻzbek xalq musiqasi, maqom sanʼati va dutor kuylarining bolalar musiqiy tarbiyasidagi tarbiyaviy ahamiyati haqida ilmiy maqolalar va metodik qoʻllanmalar yaratilgan. Ushbu izlanishlarning umumiy natijasi shuni koʻrsatadiki, musiqa bolalarda nafaqat eshitish va xotirani, balki ijtimoiy his-tuygʻularni, jamoada oʻzini tutish, fikrlash va ijodiy ifoda etish koʻnikmalarini ham rivojlantiradi. Shu bilan birga, musiqaning oʻquv-tarbiyaviy jarayonga samarali kiritilishi bolaning shaxsiy rivojlanishida muhim oʻrin tutadi va ularning badiiyestetik dunyoqarashini shakllantiradi. Xulosa qilib aytganda, "bola va musiqa" mavzusidagi ilmiy izlanishlar musiqiy tarbiyaning bola shaxsini har tomonlama rivojlantirishdagi oʻrni va ahamiyatini yanada chuqur anglashga xizmat qildi. Musiqa – bolaning nafaqat hozirgi emotsional dunyosini, balki uning kelajakdagi ijtimoiy moslashuvi, intellektual rivoji va milliy qadriyatlarni anglashida ham poydevor vazifasini bajaradi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Campbell, P. S., & Scott-Kassner, C. (2013). Music in Childhood: From Preschool through the Elementary Grades. Boston: Schirmer.

2. Karimova M. «Musiqiy tarbiya asoslari». – Toshkent: Oʻqituvchi, 2020.

3. Maktabgacha taʼlim vazirligi uchun tavsiya etilgan Musiqiy tarbiya darsliklari va metodik qoʻllanmalar – Toshkent, 2018–2022.

4. Orff C. «Orff-Schulwerk: Musiqa va harakat». – Munich, 2017.

--⊱⊱ 516 ⊰⊰--

5. Sharipova D. «Maktabgacha yoshdagi bolalarda musiqiy qobiliyatni rivojlantirish». – Toshkent, 2018.

6. Sobirova, M. (2017). Musiqa darslarida bolalarning estetik didini shakllantirish. Toshkent: Oʻqituvchi.

7. Vetlugina, N.A., Kalashnikova, Z.P. Musical Education of Preschool Children – Moscow, 1985.

8. Xaitov, U. (2016). Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun musiqa tarbiyasi. Toshkent: Oʻzbekiston.

9. Абдуллаева, М. Ҳ. Maktabgacha yoshdagi bolalarni musiqa madaniyatiga oʻrgatish – Toshkent: Oʻqituvchi, 2015.

10. Ветлугина, Н.А Музыкальное воспитание детей в детском саду. Москва: Просвещение, 1976

11. Калмыкова, З.И. Ритмика и музыкальные игры для дошкольников – Москва: ТЦ Сфера, 2003.

12. Костина, Э. В. Музыкальное воспитание детей дошкольного возраста – СанктПетербург: Детство-Пресс, 2009.

13. Қосимова, Ш. Musiqa darslarida ritmik mashqlar va oʻyinlar – Toshkent: Ilm ziyo, 2020.