QONUN USTUVORLIGI YOKI MANFAATLAR USTUVORLIGI

QONUN USTUVORLIGI YOKI MANFAATLAR USTUVORLIGI

Muxammadiyeva Sevara Yolgʻoshovna

Surxondaryo viloyati Termiz davlat

universiteti Yuridik fakulteti

Yurisprudensiya yo’nalishi talabasi Annotatsiya: Ushbu maqolada zamonaviy huquqshunoslik va siyosatshunoslikning eng dolzarb muammolaridan biri – qonun ustuvorligi (Rule of Law) hamda subyektlar (davlat, jamiyat, shaxs, elita) manfaatlarining ustuvorligi oʻrtasidagi oʻzaro nisbat, kollizion holatlar va transformatsiya jarayonlari ilmiy-falsafiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda qonunning mutloqligi prinsipi va real ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlar toʻqnashuvi, huquqiy davlat poydevorini mustahkamlashda ijtimoiy adolat mezonlarini taʼminlash mexanizmlari yoritilgan. Muallif qonun ustuvorligini taʼminlash orqali xususiy va ommaviy manfaatlarning optimal balansiga erishish modellarini taklif etadi. Kalit soʻzlar: Qonun ustuvorligi, manfaatlar toʻqnashuvi, huquqiy davlat, ommaviy manfaat, xususiy huquq, ijtimoiy adolat, legitimlik. Abstract: This article provides a scholarly and philosophical analysis of one of the most pressing issues in modern jurisprudence and political science: the correlation, conflicting situations, and transformation processes between the Rule of Law and the priority of interests (state, societal, individual, and elite). The study examines the clash between the principle of the absolutism of law and real socio-economic interests, as well as mechanisms for ensuring criteria of social justice in strengthening the foundation of a constitutional state. The author proposes models for achieving an optimal balance between private and public interests through the lens of ensuring the Rule of Law. Keywords: Rule of Law, conflict of interests, constitutional state, public interest, private law, social justice, legitimacy. Kirish

Zamonaviy sivilizatsiya va davlatchilik taraqqiyotining hozirgi bosqichida huquqiy tizimlarning barqarorligi hamda samaradorligi bevosita "Qonun ustuvorligi" (Rule of Law) universal sotsial-huquqiy fenomeniga tayanadi. Biroq, jamiyat sotsiologik jihatdan turli qatlamlar, sinflar va guruhlardan iborat boʻlib, ularning har biri oʻz moddiy, maʼnaviy, siyosiy hamda iqtisodiy manfaatlariga ega. Shu sababli, huquq falsafasining fundamental dilemmalaridan biri yuzaga: Davlat va jamiyat hayotida qatʼiy, barcha uchun majburiy boʻlgan keladi qonun normalari ustuvor boʻlishi kerakmi yoki muayyan davrda yuzaga keladigan ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy manfaatlarmi? Tarixiy va zamonaviy tajriba shuni koʻrsatadiki, qonun ustuvorligi hamma vaqt ham jamiyatdagi barcha subyektlarning manfaatlarini mutloq qanoatlantira olmaydi. Aksincha, pragmatik manfaatlar koʻpincha qonun normalarini chetlab oʻtishga, ularni oʻzgartirishga yoki qonun osti hujjatlari orqali deklarativ maqomga keltirishga intiladi. Ushbu maqolada qonun va manfaat tushunchalarining ilmiy-nazariy genezisi hamda ularning huquqiy davlat qurish strategiyasidagi oʻzaro dialektik aloqadorligi tadqiq etiladi. Asosiy qism 1. Qonun ustuvorligi konsepsiyasining nazariy-huquqiy asoslari Qonun ustuvorligi — shunchaki normativ hujjatlarning iyerarxik jihatdan yuqori turishi emas, balki hokimiyatning cheklanganligi, inson huquqlarining daxlsizligi, odil sudlovning mustaqilligi va qonun oldida barchaning tengligi prinsiplarini oʻz ichiga oluvchi kompleks doktrinadir. Jon Lokk, Sharl Lui Monteskyu va Albert Venn Daysi kabi mutafakkirlar asarlarida qonun ustuvorligi oʻzboshimchalik va tiraniyaga qarshi asosiy qalqon sifatida eʼtirof etilgan. Ilmiy nuqtai nazardan qonun ustuvorligi ikki xil yondashuvda talqin qilinadi: Formal (rasmiy) yondashuv: Qonunning rasmiy tartib-taomillarga muvofiq qabul qilinishi, aniqligi va hamma uchun ochiqligiga eʼtibor qaratadi. Substantiv (moddiy) yondashuv: Qonunning mazmuni adolat, tenglik va fundamental inson huquqlariga mos kelishini talab qiladi. Yaʼni, har qanday qonun ham "huquqiy qonun" boʻla olmaydi. 2. Manfaatlar ustuvorligi sotsiologiyasi va xavflari

Nemis huquqshunosi Rudolf fon Iyerig oʻzining "Huquq uchun kurash" asarida "Huquq — bu qonun chiqaruvchi tomonidan himoya qilinadigan manfaatdir" degan gʻoyani ilgari suradi. Jamiyatda manfaatlar turlicha boʻladi: shaxsiy manfaatlar, korporativ manfaatlar, milliy va davlat manfaatlari. Agarda jamiyatda "manfaatlar ustuvorligi" prinsiplari huquqiy cheklovlardan ustun qoʻyilsa (ayniqsa siyosiy yoki iqtisodiy elitaning manfaatlari), quyidagi destruktiv oqibatlar yuzaga keladi: 1. Huquqiy nigilizm: Aholining qonunlarga boʻlgan ishonchi yoʻqoladi, chunki qonunlar faqat maʼlum bir guruhlar manfaati uchun xizmat qilayotgandek qabul qilinadi. 2. Korrupsiya sotsiologiyasi: Manfaatlarni qonundan ustun qoʻyish byurokratik apparat tomonidan qarorlar qabul qilishda qonuniylikni emas, balki shaxsiy yoki guruh manfaati (renta-seeking) ustunligini taʼminlaydi. 3. Barqarorlikning buzilishi: Huquqiy kamsitish sotsial guruhlar oʻrtasidagi tengsizlikni oshirib, ijtimoiy portlashlarga olib kelishi mumkin. 3. Qonun va manfaat kolliziyasi: Konsensus va balans modellari Xoʻsh, qonun ustuvorligi va manfaatlar oʻrtasidagi mutanosiblikka qanday erishish mumkin? Huquqiy davlatda qonun — manfaatlarni bostiruvchi qurol emas, balki ularni muvofiqlashtiruvchi va muvozanatga keltiruvchi (balanslashtiruvchi) mexanizmdir. Lobbizm va Qonun ijodkorligi: Gʻarb huquqiy tizimlarida turli manfaatlarni qonuniy maydonga olib chiqish uchun lobbichilik faoliyati huquqiy tartibga solingan. Bu institut subyektlarga oʻz manfaatlarini qonundan tashqarida emas, balki qonun qabul qilish jarayonida parlament darajasida himoya qilish imkonini beradi. Proporsionallik (mutanosiblik) prinsipi: Zamonaviy konstitutsiyaviy huquqda davlat ommaviy manfaatlar (masalan, xavfsizlik) yoʻlida xususiy manfaatlarni cheklayotganda, bu cheklov qonuniy va maqsadga erishish uchun proporsional (mutanosib) boʻlishi shart. Xulosa Ilmiy-huquqiy tahlillar natijasida quyidagi fundamental xulosalarga kelish mumkin: Qonun va manfaat dialektikasi: Qonun ustuvorligi va manfaatlar ustuvorligi bir-birini inkor etuvchi tushunchalar emas. Qonun oʻz mohiyatiga koʻra jamiyatdagi eng oliy manfaatlarni (tinchlik, adolat, erkinlik) himoya qiluvchi shakldir. Shuning uchun subyektiv yoki tor guruhlar manfaatining qonundan ustun qoʻyilishi davlatchilik inqiroziga olib keladi. Legitimlik asosi: Qonun ustuvor boʻlishi uchun u jamiyatning koʻpchiligi tomonidan eʼtirof etilgan, ularning real ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarini aks ettirgan boʻlishi kerak. Aks holda, oʻlik qonunlar (dead laws) toʻplami yuzaga keladi. Strategik maqsad: Demokratik islohotlar sharoitida bosh maqsad — barcha ijtimoiy qatlamlar manfaatlari integratsiyalashgan, inson qadr-qimmati va huquqlari oliy qadriyat hisoblangan sof huquqiy qonunlar ustuvorligini taʼminlashdan iboratdir.

Foydalanilgan adabiyotlar 1. Dicey, A. V. (1885). Introduction to the Study of the Law of the Constitution . London: Macmillan. 2. Locke, J. (1689). Two Treatises of Government . London: Awnsham Churchill. 3. Montesquieu, C. L. (1748). The Spirit of the Laws . Geneva: Barrillot & Fils. 4. Ihering, R. von. (1872). Der Kampf um's Recht (The Struggle for Law). Wien: Manz. 5. Rawls, J. (1971). A Theory of Justice . Cambridge: Harvard University Press. 6. Habermas, J. (1992). Faktizität und Geltung (Between Facts and Norms). Frankfurt am Main: Suhrkamp. 7. Saidov, A. X. (2010). Huquq falsafasi (Philosophy of Law). Toshkent: Adolat. 8. Xajiyev, A. (2018). Huquqiy davlat va qonun ustuvorligi prinsiplari . Toshkent: Oʻzbekiston. 9. Raz, J. (1979). The Authority of Law: Essays on Law and Morality .

Oxford: Clarendon Press. 10. Fuller, L. L. (1964). The Morality of Law . New Haven: Yale University Press.