RAQAMLI TENGSIZLIK: ZAMONAVIY TAʼLIMDA SUNʼIY INTELLEKT QISHLOQ VA SHAHAR, BOY VA KAMBAGʻAL OʻQUVCHILAR OʻRTASIDAGI FARQNI KUCHAYTIRADIMI?

KUCHAYTIRADIMI?

Amirkulova Zebiniso Mustafakulovna

Termis iqtisodiyot va servis universiteti ,Maktabgacha va boshlang’ich ta’lim nazariyasi

kafedrasi dotsenti,(PhD)

Quvonova Jasmina Absaxatovna

Termis iqtisodiyot va servis universiteti boshlang’ich ta’lim yo’nalishi talabasi

Annotatsiya. Zamonaviy taʼlimda sunʼiy intellekt (SI) texnologiyalarining joriy etilishi taʼlim sifatini oshirish va shaxsiy yondashuvni taʼminlash imkoniyatlarini ochmoqda. Biroq, ushbu jarayon raqamli tengsizlikni kuchaytirishi mumkin. Ushbu maqolada SI ning taʼlimdagi qoʻllanilishi sharoitida qishloq-shahar va ijtimoiy-iqtisodiy guruhlar oʻrtasidagi tafovutlar tahlil qilinadi. Xalqaro tadqiqotlar (OECD, UNESCO), rivojlanayotgan mamlakatlar tajribasi va Oʻzbekiston konteksti asosida muammo koʻrib chiqiladi. Natijalar shuni koʻrsatadiki, infratuzilma, raqamli savodxonlik va resurslar yetishmovchiligi SI foydasini asosan shahar va boy qatlamlar uchun saqlab qolmoqda. Maqolada siyosat tavsiyalari berilgan.

Kalit soʻzlar: sunʼiy intellekt, raqamli tengsizlik, taʼlim tengligi, qishloq taʼlimi, Oʻzbekiston, uchinchi darajali raqamli tengsizlik.

Аннотация Внедрение технологий искусственного интеллекта (ИИ) в современное образование открывает возможности для повышения качества обучения и обеспечения индивидуального подхода. Однако этот процесс может усилить цифровое неравенство. В данной статье анализируются различия между сельскими и городскими районами, а также социально-экономическими группами в контексте использования ИИ в образовании. Проблема рассматривается на основе международных исследований (ОЭСР, ЮНЕСКО), опыта развивающихся стран и контекста Узбекистана. Результаты показывают, что нехватка инфраструктуры, цифровой грамотности и ресурсов ограничивает преимущества ИИ в основном городскими и обеспеченными слоями населения. В статье даны политические рекомендации.

Ключевые слова: искусственный интеллект, цифровое неравенство, равенство в образовании, сельское образование, Узбекистан, цифровое неравенство третьего уровня.

Abstract The introduction of Artificial Intelligence (AI) technologies in modern education opens up opportunities to enhance the quality of education and provide a personalized approach. However, this process may exacerbate the digital divide. This article analyzes the disparities between ruralurban areas and socio-economic groups in the context of AI application in education. The issue is examined based on international studies (OECD, UNESCO), the experiences of developing countries, and the context of Uzbekistan. Results indicate that deficiencies in infrastructure, digital literacy, and resources largely reserve the benefits of AI for urban and wealthy populations. Policy recommendations are provided in the article.

1Keywords: artificial intelligence, digital divide, educational equality, rural education, Uzbekistan, third-level digital divide.

Kirish

Raqamli transformatsiya taʼlim tizimini tubdan oʻzgartirmoqda. Sunʼiy intellekt asosidagi vositalar (shaxsiy oʻquv platformalari, virtual oʻqituvchilar, avtomatik baholash tizimlari) oʻquv jarayonini samaraliroq va moslashuvchan qilishga yordam beradi. Biroq, texnologik taraqqiyot har Raqamli tengsizlik (digital divide) birinchi bosqichda internet va qurilmalar mavjudligi bilan bogʻliq boʻlsa, ikkinchi bosqichda – foydalanish koʻnikmalari va sifati, uchinchi bosqichda esa (AI era) – ilgʻor texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari va natijalari bilan bogʻliq. SI ning taʼlimdagi qoʻllanilishi aynan shu uchinchi bosqichni faollashtirmoqda.Ushbu maqolaning maqsadi – SI ning taʼlimdagi qoʻllanilishi qishloq va shahar, boy va kambagʻal oʻquvchilar oʻrtasidagi farqni qanday taʼsir qilishini ilmiy tahlil qilishdir. Tadqiqot savollari: SI qanday mexanizmlar orqali tengsizlikni kuchaytiradi? Rivojlanayotgan mamlakatlarda, xususan Oʻzbekistonda holat qanday? Tengsizlikni yumshatish uchun qanday choralar koʻrish mumkin?

1. Nazariy asos va adabiyotlar sharhi

Raqamli tengsizlik tushunchasi 1990-yillarda paydo boʻlgan boʻlib, dastlab internetga kirish imkoniyatlaridagi farq sifatida talqin etilgan. Van Dijk (2005) va Hargittai (2002) kabi olimlar ikkinchi darajali tengsizlikni – koʻnikmalar va foydalanish sifati farqini taʼkidlaganlar.

SI davrida bu tushuncha “AI divide” yoki “uchinchi darajali raqamli tengsizlik” sifatida rivojlanmoqda. Bu yerda muammo nafaqat qurilma va internetda, balki algoritmlar tarafkashligi, maʼlumotlar sifati, shaxsiy yondashuv vositalaridan foydalanish va natijalardagi farqda namoyon boʻladi.Xitoy va Janubiy Afrika tajribasi shuni koʻrsatadiki, shahar maktablarida oʻqituvchilarning TPACK (Technological Pedagogical Content Knowledge) koʻnikmalari yuqori boʻlib, SI vositalaridan samarali foydalanilmoqda, qishloqda esa infratuzilma va malaka yetishmovchiligi sababli texnologiya kam qoʻllanilmoqda. Natijada, shahar oʻquvchilari shaxsiy oʻquv yoʻllaridan foydalanib, natijalarni yaxshilasa, qishloq oʻquvchilari orqada qolmoqda.UNESCO (2023–2025) hisobotlarida taʼkidlanishicha, dunyo boʻyicha 2,6 milliard odam internetdan foydalana olmaydi va bu koʻrsatkich rivojlanayotgan mamlakatlarda yuqori. SI vositalari (ChatGPT, adaptive platforms) asosan ingliz tilida va shahar madaniyatiga moslashtirilgan, bu esa mahalliy kontekstdagi oʻquvchilar uchun qoʻshimcha toʻsiq yaratadi.Oʻzbekistonda “Raqamli Oʻzbekiston – 2030” strategiyasi doirasida raqamli taʼlim rivojlantirilmoqda, ammo hududlar oʻrtasidagi farq hali ham sezilarli. BMTTD hisobotlarida (2025) SI infratuzilmasi yetarli emasligi va taʼlimda raqamli savodxonlikning pastligi qayd etilgan.

2. SI va raqamli tengsizlikning asosiy mexanizmlari

2.1. Infratuzilma va kirish imkoniyati SI vositalari yuqori tezlikdagi internet va zamonaviy qurilmalarni talab qiladi. Qishloq hududlarida broadband internet qamrovi past, elektr taʼminoti beqaror. Natijada, video darslar, real-time AI tutors va katta maʼlumotlar talab qiladigan vositalar qishloq oʻquvchilari uchun deyarli mavjud emas.Statistikalar shuni koʻrsatadiki, AQShda qishloq hududlarida raqamli savodxonlik shaharliklarga nisbatan sezilarli past (Harvard Business School tadqiqoti, 2025). Rivojlanayotgan mamlakatlarda bu farq yanada chuqurroq.

2.2. Raqamli va AI savodxonligi SI dan samarali foydalanish uchun nafaqat texnik koʻnikmalar, balki tanqidiy fikrlash, prompt engineering va etik tushunchalar zarur. Shahar va boy oilalar farzandlari qoʻshimcha kurslar, repetitorlar va uyda qurilmalar orqali bu koʻnikmalarni egallasa, qishloq va kambagʻal oilalar farzandlari bunday imkoniyatdan mahrum. Bu “skills divide” ni kuchaytiradi.

2.3. Algoritmlar tarafkashligi (Bias) SI modellar koʻpincha boy va shahar maʼlumotlariga oʻqitiladi. Natijada, qishloq yoki mahalliy kontekstdagi oʻquvchilar uchun tavsiyalar notoʻgʻri yoki samarasiz boʻlishi mumkin. Bu taʼlim sifati va baholashda adolatsizlikka olib keladi.

2.4. Iqtisodiy omillar SI platformalarining pullik versiyalari (premium ChatGPT, adaptive LMS) boy oilalar uchun mavjud. Bepul variantlar cheklangan funksiyalarga ega, bu esa “pay-to-play” tengsizligini yaratadi.

3. Oʻzbekiston konteksti: empirik tahlil

Oʻzbekistonda aholining taxminan 50% qishloq joylarda yashaydi. Raqamli infratuzilma Toshkent, Samarqand va boshqa yirik shaharlarda yuqori, Qoraqalpogʻiston, Surxondaryo va boshqa viloyatlarda past.“Raqamli taʼlimni rivojlantirish markazi” va boshqa tashabbuslar orqali onlayn platformalar joriy etilmoqda, ammo qishloq maktablarida internet tezligi va kompyuterlar soni yetarli emas. SI vositalaridan foydalanish asosan shahar oliy taʼlim muassasalarida kuzatilmoqda.MHTI maʼlumotlariga koʻra (2026), agar maqsadli siyosat boʻlmasa, SI daromadlar va hududlar oʻrtasidagi tengsizlikni kuchaytirishi mumkin. Taʼlimda bu holat oʻquv natijalaridagi farqda namoyon boʻladi: PISA kabi xalqaro baholashlarda shahar maktablari yuqori natijalar koʻrsatmoqda.

4. Muammolarning oqibatlari

 Taʼlim sifati farqining kuchayishi;

 Kelajakdagi ish oʻrinlari va daromadlardagi tengsizlik;

 Ijtimoiy harakatchanlikning pasayishi;

 Inson kapitalining samarasiz ishlatilishi.

5. Yechimlar va siyosat tavsiyalar

 Infratuzilmani rivojlantirish: Qishloq hududlarida broadband va elektr taʼminotini kengaytirish.

 Oʻqituvchilar malakasini oshirish: Barcha hududlarda bir xil darajada raqamli va AI treninglar.

 Inklyuziv SI vositalari: Mahalliy tillarda, madaniy moslashtirilgan kontent va oflayn rejimlar.

 Davlat subsidiyalari: Kam taʼminlangan oilalar uchun qurilmalar va premium kirish.

 Monitoring va tadqiqotlar: Tengsizlik koʻrsatkichlarini muntazam kuzatish.

 Hamkorlik: Xalqaro tashkilotlar (UNESCO, OECD) bilan hamkorlikda loyihalar.

Xulosa

Sunʼiy intellekt taʼlimda inqilobiy vosita boʻlishi mumkin, ammo hozirgi sharoitda u mavjud raqamli tengsizlikni kuchaytirish xavfini tugʻdirmoqda. Qishloq va kam taʼminlangan oʻquvchilar foydasiz qolmasligi uchun faol va inklyuziv siyosat talab etiladi. Faqat shu holatdagina SI taʼlim tengligi va ijtimoiy adolat vositasiga aylanishi mumkin.

Adabiyotlar roʻyxati

1. BMTTD (Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot Dasturi). (2025). Oʻzbekistonda raqamli infratuzilma va taʼlim imkoniyatlari. Toshkent: BMTTD nashriyoti.

2. DiMaggio, P., Hargittai, E., Neuman, W. R., & Robinson, J. P. (2001). Social implications of the Internet. Annual Review of Sociology, 27(1), 307-336.

3. Hargittai, E. (2002). Second-level digital divide: Differences in people's online skills. First Monday, 7(4).

4. Harvard Business School. (2025). The impact of AI literacy on rural education and economic opportunity. Boston: Harvard University Press.

5. MHTI (Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti). (2026). Oʻzbekistonda hududlar kesimida taʼlim tengsizligi va sunʼiy intellekt omillari. Toshkent.

6. OECD. (2023). PISA 2022 Results: The state of learning and equity in education. Paris: OECD Publishing.

7. OECD. (2025). Artificial intelligence in education: Challenges and opportunities for equity. Paris: OECD Publishing.

8. Selwyn, N. (2004). Reconsidering political and popular understandings of the digital divide. New Media & Society, 6(3), 341-362.

9. UNESCO. (2023). Guidance for generative AI in education and research. Paris:

UNESCO.

10. UNESCO. (2025). Global education monitoring report 2024/5: Technology in education. Paris: UNESCO.

11. Van Dijk, J. A. (2005). The deepening divide: Inequality in the information society. Thousand Oaks, CA: Sage Publications.

12. Wang, M., & Degol, J. L. (2016). Motivational pathways to classroom engagement and achievement. Current Opinion in Psychology, 8, 30-35.

13. Warschauer, M. (2003). Technology and social inclusion: Rethinking the digital divide. Cambridge, MA: MIT Press.

14. Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education – where are the educators? International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16(1), 39.