BO‘LAJAK MUSIQA O‘QITUVCHILARINING KASBIY TAYYORGARLIGINI TAKOMILLASHTIRISHNING INTEGRAL YONDASHUV TIZIMLARINING AHAMIYATI

TAKOMILLASHTIRISHNING INTEGRAL YONDASHUV TIZIMLARINING AHAMIYATI

Usmanova Shaxnoza Baxodirovna, Guliston davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi.

Annotatsiya

KIRISH

zamonaviy musiqa ta’limida bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish murakkab va ko‘p qirrali pedagogik jarayon bo‘lib, fanlararo integratsiya hamda amaliy ko‘nikmalarni chuqurlashtirishni talab etadi.

MAQSAD

bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirishda integral yondashuv tizimlarining mohiyati, zaruriyati va pedagogik imkoniyatlarini ilmiy-nazariy jihatdan asoslab berish.

MATERIALLAR VA METODLAR

tadqiqot jarayonida kasbiy ta’lim hamda musiqa pedagogikasi sohasidagi Ye.B. Abdullin, L.G. Archajnikova, Q.B. Panjiyev kabi olimlarning ilmiy qarashlari tahlil qilinib, nazariy tahlil, qiyosiy taqqoslash hamda pedagogik modellashtirish metodlaridan foydalanildi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

pedagogik amaliyot, cholg‘u ijrochiligi va xonandalik ko‘nikmalari, pedagogik o‘yinlar hamda axborot-kompyuter (audio-vizual, Chat GPT, musiqa muharrirlari) va multimedia texnologiyalarini uzviy birlashtirish orqali talabalarda musiqiy-nazariy hamda amaliy-ijrochilik kompetensiyalarini shakllantirish, shuningdek, milliy musiqa merosi va qadriyatlarini ta’lim jarayoniga tatbiq etish mexanizmlari yoritildi.

XULOSA

oliy ta’lim muassasalarida integral yondashuv tizimlarini joriy etish bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining kasbiy mahoratini, kreativ faolligini va milliy-ma’naviy mas’uliyatini oshirishga xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: integral yondashuv, kasbiy tayyorgarlik, pedagogik amaliyot, cholg‘u ijrochiligi, multimedia texnologiyalari, milliy musiqa merosi, pedagogik o‘yinlar

ЗНАЧЕНИЕ ИНТЕГРАЛЬНЫХ ПОДХОДОВ К СИСТЕМАМ

СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ПОДГОТОВКИ БУДУЩИХ

УЧИТЕЛЕЙ МУЗЫКИ.

Усманова Шахноза Баходировна, независимый исследователь Гулистанского государственного университета.

Аннотация

ВВЕДЕНИЕ

в современном музыкальном образовании совершенствование профессиональной подготовки будущих учителей является многоаспектным педагогическим процессом, требующим междисциплинарной интеграции и глубоких практических навыков.

ЦЕЛЬ

Научно-теоретическое обоснование сущности, необходимости и педагогического потенциала интегральных систем подхода в совершенствовании профессиональной подготовки будущих учителей музыки.

МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ

в исследовании проанализированы научные труды исследователей в области музыкальной педагогики (Е.Б. Абдуллин, Л.Г. Арчажникова, К.Б. Панжиев и др.) с применением методов теоретического анализа, сравнительного сопоставления и педагогического моделирования.

ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ

обобщена роль педагогической практики, исполнительских навыков, педагогических игр, а также интеграции компьютерных и мультимедийных технологий (аудио-визуальные средства, музыкальные редакторы) в формировании профессиональных компетенций и сохранении национального музыкального наследия.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ

систематическое применение интегрального подхода в высших учебных заведениях способствует повышению профессионального мастерства, творческой активности и общекультурной компетентности будущих учителей музыки.

Ключевые слова: интегральный подход, профессиональная подготовка, педагогическая практика, инструментальное исполнительство, мультимедийные технологии, национальное музыкальное наследие, педагогические игры.

THE IMPORTANCE OF INTEGRATED APPROACH SYSTEMS FOR IMPROVING THE

PROFESSIONAL TRAINING OF FUTURE MUSIC TEACHERS.

Usmanova Shahnoza Bakhodirovna, independent researcher of Gulistan State University.

Annotation

AIM

the purpose of the study is to identify the potential of the cluster approach for improving the quality of higher art education, to provide a theoretical and methodological foundation for the author’s MentorCraft model, which integrates the national ustoz-shogird master–apprentice tradition with modern pedagogical technologies, and to improve mechanisms for developing the professional, creative, pedagogical, and communicative competencies of future fine arts teachers through the Learning by Teaching project.

MATERIALS AND METHODS

the research materials included national and international scholarly sources on pedagogical education clusters, professional competence, the Learning by Teaching concept, Peer-to-Peer learning, and the Reggio Emilia approach, as well as the activities of the Art-Cluster experimental platform at the Faculty of Art Studies of Chirchik State Pedagogical University. The study employed a systematic approach, comparative pedagogical analysis, a review of scholarly literature, pedagogical observation, modeling, instructional design, and experimental methods. The MentorCraft model and the Learning by Teaching project were implemented in educational practice.

DISCUSSION AND RESULTS

the analysis revealed that integrating the components of mentor, apprentice, and professional craftsmanship within the MentorCraft model facilitates the effective development of an individual professional trajectory for future fine arts teachers. The Learning by Teaching project, implemented on the basis of this model, enabled students to progress through reproductive, creative, and communicative stages, moving from apprentice-performers to independent creators and student mentors. The organization of faculty corridors, exhibition halls, and open studios as a “third teacher” contributed to increased creative engagement and professional motivation. The experimental results demonstrated that involving senior students in learning-throughteaching activities increased their level of professional and pedagogical preparedness by 24 percent compared with traditional teaching methods.

CONCLUSION

the findings demonstrated that the cluster approach in higher art education facilitates the integration of educational, creative, and teaching activities. By combining the national ustoz-shogird tradition with modern interactive educational technologies, the MentorCraft model optimizes students’ professional and creative development trajectories. The Learning by Teaching project was found to be an effective methodological system for developing students’ abilities to organize knowledge, teach practical skills to others, manage creative workshops, make independent decisions, and engage in effective pedagogical communication.

This article analyzes the theoretical and methodical foundations of the educational cluster approach in improving the quality of higher art education, the author's "MentorCraft" model, which is considered a modern modification of the traditional "ustoz-shogird" (master-apprentice) system, and the "Learning by Teaching" project. The study reveals the importance of the educational environment and interactive peer learning (Peer-to-Peer) in developing the professional and creative competence of future fine art teachers.

Keywords: educational cluster, MentorCraft, ustoz-shogird (master-apprentice), learning by teaching, Peer-to-Peer, creative environment, professional trajectory, art education.

Shubhasiz ko‘pgina ilmiy tadqiqotlarda bo‘lgani kabi biz tomonimizdan amlaga oshirilgan mazkur integral yondashuv asosida bo‘lajak musiqa o‘qituvchisining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish borasidagi tadqiqot ishida talabalar tomonidan o‘quv reja asosida o‘tkaziladigan pedagogik amaliyot ham bo‘lajak musiqa o‘qituvchisining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirishda integral faoliyatga maqsadli tayyorlanishning muhim bosqichi sifatida e’tirof etildi.

Pedagogik amaliyot bo‘lajak musiqa o‘qituvchisining kasbiy tayyorgarlik mohiyatini maqsad qilib qo‘yadi, o‘quv dasturlaridagi bilimlarni egallash va o‘zlashtirish, muammoli vaziyatlarni hal qilish, pedagogik shart-sharoitlarni yaratish va tashkil yetish orqali uzatish qobiliyatini rivojlantiradi.

Pedagogik amaliyot talabadan ko‘nikmalar majmuini amalga oshiradi va belgilaydi, auditoriyada dars berish qobiliyati hammaga ham berilmaydi, ularning mustaqil amaliy faoliyatini boshlashdan oldin bo‘lajak musiqa o‘qituvchisida keng kasbiy kompetensiya va fazilatlar rivojlantirilgan bo‘lishi kerak. Bo‘lajak musiqa o‘qituvchisi o‘zida juda katta musiqiy tarbiya nazariyasi va metodikasini tarkib toptirishi, musiqiy-nazariy jihatdan yuqori darajadagi savodxonlikka ega bo‘lgan bo‘lishliga, musiqiy cholg‘ularda bemalol ijro eta olishi, xonandalik janrlaridan xabardorligi va kuylash ko‘nikmasini o‘zida singdirgan bo‘lishligi har qanday qiyinchiliklarga qaramasdan musiqa asarlarni mustaqil o‘zi ijro eta olishi va ko‘rgazmali namoyish etishi, musiqiy cholg‘ular chalishi, xulqi, solfedjio, tahlil qila olishi kerak.

Mustaqil davlatlar hamdo‘stligi olimlaridan Ye.B.Abdullin o‘z tadqiqotarida “bo‘lajak musiqa o‘qituvchisi o‘zi egallagan kasbi multidissiplinar komponentning har bir turi uchun professional tarzda tayyorlanishi kerak bo‘lgan keng sohali bo‘lajak musiqa o‘qituvchisi kasbidir” degan edi [3]. Musiqa ta’limi yo‘nalishi o‘quv amaliyoti o‘quv reja va o‘quv jarayoni jadvalida amaliy mashg‘ulotlarni amalga oshirish va o‘tkazish uchun oliy ta’lim muassasasi o‘quv amaliyoti modeliga asoslangan.

Mazkur amaliyot modeli tabiatan murakkab va o‘z faoliyatiga asoslangan integral yondashuvga asoslanadi. Amaliyot o‘quv rejasiga ikkinchi yildan boshlab kiritilgan. Albatta bugangi kunda O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuniga amal qiladigan bo‘lsak, Respublikada ko‘plab faoliyat olimb borayotgan davlat va nodavlat oliy ta’lim muassasalarida musiqa ta’limi yo‘nalishi bo‘yicha kadrlar tayyorlash o‘quv rejasi 10- 15 foizgacha o‘zgartirish kiritilishini e’tiborga olgan holda ta’kidlash mumkin bo‘ladi.

Shu nuqtai nazarlarni e’tiborga olgan holda aytish joizki, o‘qishning birinchi yili davomida talaba pedagogik munosabat va pedagogik texnika asoslari bilan tanishadi, tarbiyaviy ishlarning pedagogik-psixologik va musiqiy jihatlarini o‘rganadi. Bundan tashqari, ikkinchi yilda u bir nechta funksiyalarni bajarishga kirishadi, ya’ni hujjatlarni to‘g‘ri to‘ldirish, yarim yillik o‘quv rejasini tuzish va yosh xususiyatlarini hisobga olgan dasturlarni tanlash va boshqalar.

Bo‘lajak musiqa o‘qituvchisi pedagogik amaliyot jarayonida auditoriya va auditoriyadan tashqari o‘quv, musiqiy-ma’rifiy tadbirlarni tashkil etish va amalga oshirishda safarbarlik qiladi [1]. Bunday pedagogik amaliyotlar bo‘lajak musiqa o‘qituvchisiga o‘z uslubiy ko‘rsatmalarini ishlab chiqishga, ko‘plab uslubiy qo‘llanmalar bilan tanishishga, ularni talablarini amaliyotga tatbiq etishga, o‘z faoliyatini tahlil qilishga yordam beradi, chunki barcha usullar talabalar uchun mos emas, barcha usullar talabani rivojlantira olmaydi, olingan ma’lumotlarni o‘zlashtirishga yordam beradi xolos.

Biroq, pedagogik amaliyot bundan qisman mustasno, chunki musiqa ta’limi sohasida bo‘lajak professional musiqa o‘qituvchisi joylarda o‘quv jarayonini tashkil etishda o‘qitish shakllaridan biri muhim amaliy ko‘nikmalarni egallashga ega bo‘la boshlaydi va u o‘zining dastlabki kasbiy faoliyatida nimalara qodirligini o‘zida sinab ko‘radi [3].

Xuddi shu o‘rinda bo‘lajak musiqa o‘qituvchisining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirishda o‘zining bazaviy ma’lumotlari zurur bo‘ladi, u amaliy mashg‘ulot ish rejalarini o‘rganish, tahlil qilish va hokazolarga o‘z diqqat-e’tiborini qaratadi.

Bo‘lajak musiqa o‘qituvchilari kasbiy, amaliy, nazariy, pedagogik amaliyot jarayonida dars mashg‘ulotlarining borishi, pedagogik muammo va vaziyatlarni hal etish va muhokama qilish, talabalar tomonidan metodik tavsiyalar yaratish va ishlab chiqish bo‘yicha kasbiy-pedagogik vazifalarni bajara boshlaydi. Amaliy, musiqiy va individual mashg‘ulotlarning yaxlitligi va izchilligi bo‘lajak musiqa o‘qituvchisining kasbiy tayyorlashda mahsuldorlikni ta’minlaydi [4].

Pedagogik amaliyot musiqa ta’limida o‘qitishning asosiy shakli bo‘lib, biz har tomonlama professional, kommunikativ mutaxassislarni keyingi avlod ta’limi va tarbiyasi bilan shug‘ullanishi uchun tayyorlaymiz, ularga tajriba o‘tkazish, hissiy va irodaviy tayyogarlikni o‘zidan o‘tkazish, kasbiy mahoratni rivojlantirish uchun tayyorlaymiz. Yuqorida keltirilgan barcha shakllar o‘zaro bog‘liqdir.

Integral yondashuvlar oliy ta’lim muassasalarida ta’limning keng tarqalgan shakli bo‘lib, uning maqsadi ilmiy, intellektual va tadqiqot faoliyatida ko‘nikmalarni rivojlantirish va hosil qilish, olingan bilimlarni mustahkamlash va takrorlashni birlashtiradi [1]. Xuddi shunday dars turlaridan biri bu seminarlardir. Seminarlar talabalarga yetakchi bo‘lib saviyasini oshirish imkoniyatini beradi. Bundan tashqari, biror bir konsert dasturini tashkil mumkin, festival yoki tanlovlarda tayyorgarlik ko‘rishda o‘zini yana bir bor qayta tayyorlashga xizmat qiladi. Xuddi shu o‘rinda ushba amaliy darsdan tashqaringi shakllar talabalarning jamoaviy amaliy mashg‘ulotlardan foydalanish ishtirokchilarni festival va musobaqalarga tayyorlash samaradorligini oshiradi [2].

Ta’limning keyingi mashhur shakli - pedagogik o‘yindir. Ushbu ijtimoiy tajribani qayta yaratadigan va o‘zlashtiradigan shartli vaziyatlarda o‘z faolligini oshiradigan usulidir [3]. Bu musiqa ta’limi yo‘nalishi talabalarida mavjud pedagogik muammolarni ko‘rish qobiliyatini shakllantirish, ularni o‘z vaqtida hal qilish, intizomga va boshqa sohalarga kognitiv qiziqishni rivojlantirish va ijodiy salohiyatni oshirish uchun ko‘proq ishlatiladi [4].

Shunday qilib, o‘yin cheklovchi vaziyatlar bor va muloqotlarni qabul qilishni mustahkamlashga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Musiqa ta’limida, ayniqsa, cholg‘u ijrochiligida, xonandalikda, musiqiy-nazariy savodxonlikni oshirishda, ta’lim jarayonini tashkil etishda o‘yin usullari alohida o‘rin tutadi: rolli o‘yinlar, o‘yin tahlili, darsga taqlid va boshqalar. O‘yin-ma’lum vaziyatli sharoitlarda qo‘llaniladigan tahlil bo‘lib, unda jarangli variantlar asosida tezkor qaror qabul qilish uchun zarur [2]. O‘yin nazariy yo‘nalishdagi ishlab chiqilgan material bilan talabalar tomonidan qo‘llaniladi. Olingan bilimlarni mustahkamlash va o‘zlashtirishni yaxshilash uchun o‘yin usullaridan foydalaniladi. Bundan tashqari, tasalli, atrof-muhit ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarini kasbiy tayyorlashda cholg‘u ijrochilik ko‘nikmalarini egallashlari uchun batafsil bayon etilgan va har bir talabaning o‘z ijro repertuari o‘zi kasb qilib olgan musiqiy cholg‘ularda bayon etilishi lozim. Ushbu repertuar umumiy o‘rta ta’lim maktabining musiqa madaniyati fani Dalat ta’lim standarti, o‘quv dasturida ko‘rsatilgan maktab repertuariga mos kelishi kerak. Bunday faoliyat esa bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining ma’lum bir o‘quv yilida kasbiy bilimlarini takomillashtirish asosida qurilidi lozim bo‘lgan ta’limiy jarayondir. Ta’lim standartlari, o‘quv manbalar, antologiyalar, usullar va kasbiy ijrochilik maktablarining ijro namunlarini o‘zlashtirish bo‘lajak musiqa o‘qituvchisning integrativ yondashular natijasi sifatida tavsiflanadi.

O‘quv dasturlarini tanlash juda keng, lekin har bir bugungi kun talabasi mazkur dasturlarni to‘la to‘kis o‘zlashtirishi va uni bajarishi shart hisoblanadi. Bo‘lajak musiqa o‘qituvchilari o‘zlarining musiqiy kasbiy pedagogik faoliyatlarida yana bir muhim masala ularning inson omili bilan ishlashlaridir, ya’ni ular “bolalarni sevishlari”, ularga to‘g‘ri muomila qilishlari, o‘zbek milliy musiqa merosi namunalarini bekami ko‘st yetkazishlari va shu asosida ta’limiy-tarbiyaviy ishlarni olib borishlari talab etiladi [5].

Bugungi kunda musiqa ta’limi musiqa maktabining boshqa maxsus fanlarini hisobga olmagan holda, faqat mutaxassislikka ega bo‘lgan musiqa to‘garagi sifatida qabul qilinadi. Ayrim turdagi o‘quvchilarni aniqlashga qaratilgan xilma-xil metodlarni o‘rganib chiqqach, bo‘lajak musiqa o‘qituvchisi o‘quvchi uchun o‘quv yili oxirida o‘zi uddalay oladigan, ayrim qiyinchiliklarni yengadigan va ijobiy natija beradigan dastur tanlaydi [6].

Tadqiqot ishini tahrirlash barobarida, musiqiy-nazariy hamda ijrochilik faoliyatlari komponentlari asoslari bir-biri bilan bog‘liq yo‘nalishlarga egaligi aniqlandi. Jumladan: intonatsiya va musiqaviy tasavvurlarni, qobiliyatlarni takomillashtirib borishda foydalanish akordlar, intervallar, diktantrlar va kichik musiqiy segmentlarning ovozini topish shular jumlasidandir. Olingan va o‘zlashtirilgan bilimlar, bilishning umumlashtirilgan va xulosalashtirilgan tahlili sifatida e’tirof etildi.

Musiqa ta’limi nazariyasining mohiyati, naqsh va tushunchalarning ta’riflari yuzasidan tahlil etilgan nazariy va metodologik qatlamdagi bilimlarni chuqurlashtirish bo‘lajak musia o‘qituvchilarining kasbiy tayyorlashda xuddi shunday integral yondashuvlarga asoslangan holda tovush momentlarini eshitish va aniqlash malakalariga ega bo‘lish. Bo‘lajak musiqa o‘qituvchisi musiqa ta’limida garmoniya bo‘limi muhim ahamiyatga ega.

Uyg‘unlik musiqa ta’limi va san’atining muhim tushunchalaridan biridir. So‘zning o‘zi musiqadan ancha tashqariga chiqadi, unda odamlar uyg‘unlikni go‘zallik va mutanosiblik deyishga asos bo‘ladi.

Yunonlar “uyg‘unlik” ni tinch hayot davrlari deb belgilaganlar. Musiqada uyg‘unlik asosiy xususiyat - simfoniyani ifoda etadi. Garmoniya musiqada ifodali vosita bo‘lib, u kuyga hamroh bo‘lgan ovozlar va akkordlardir. Ular kuy bilan nafaqat bir garmonik butunlikni tashkil etadi, balki uning tovushini qo‘llab-quvvatlaydi, to‘ldiradi va bezaydi.

Keyingi bo‘lim har qanday musiqa ijrochilar hamda bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining kasbiy mahoratining asosiy faoliyati bo‘lgan maxsus musiqiy cholg‘ular - mutaxassislikka bag‘ishlangan. Bo‘lajak musiqa o‘qituvchisining maxsus musiqiy cholg‘ularni o‘zlashtirish pedagogik amaliyotida ijrochilik mahoratini shakllantirish turli vazifalarni hal etishni ochib beradi.

Talabalar musiqiy cholg‘ularda ijro etilishini ta’milash borasida takomillashtirib borish, texnik va ishlash qiyinchiliklarini yengishda, yangi materialni o‘rganish asqotdi. Bo‘lajak musiqa o‘qituchilarining olg‘u va xonandalik ijrochiligi an’analarini integral tariqasida foydalanishlari ularning kasbiy tayyorgarligini takomillashtirishga xizmat qildi.

Musiqa cholg‘ularni ijro etish hissiyot va his-tuyg‘ularni ifodalashga, ijodiy va badiiy fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi, o‘yin mahoratini oshiradi, vaqtni to‘g‘ri tashkil etishga xizmat qiladi, repertuar asarlarini mazmuniga moslashtirgan holda sahnalashtirishni yaxshilaydi, to‘g‘ri va chiroyli ovoz chiqaradi. Har bir musiqa ijrochisi bir birining ijrosini etishi, unga jo‘r bo‘lishi kerak, chunki o‘z-o‘zini tarbiyalash buni ta’minlaydi, ijro etish o‘yin va ko‘nikmalarni o‘zlashtirishning shaxsiy jarayoni bo‘lib, bu musiqiy cholg‘ularni egallash uchun katta tayyorgarlik va vaqt talab qiladi, musiqani ko‘paytirish yoki kuylash qobiliyati. Ijrochilik asarlarini eshitish tasavvurlari o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rnatish, musiqa asarini tahlil qilish va tanlash, asarlarni yaratish va mahorat bilan bajarishga yordam beradi.

Hozirgi kunda dunyo ta’lim tizimida kompyuter texnologiyalarining ko‘proq tatbiqlaridan foydalanilmoqda, barcha yangiliklar jamiyat va zamon ehtiyojlari bilan amalga oshirilmoqda. Ushbu yangiliklar olingan bilimlar sifatini yaxshilaydi, kasbiy faoliyatni, talabalarning kasbiy malakasini oshiradi, ufqlarni kengaytiradi va shaxsni ham kreativ ijodini rivojlantiradi.

Musiqa ta’limi yo‘nalishi talabalarining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirishda ularning o‘qish faoliyatida innovatsion texnologiyalarni joriy etish, musiqa muharriri kompyuter dastularidan unumli foydalanish, barcha kasbiy funksiyalarni bajarishda axborot turlarini integral birlashtirish maqsadga muvofiqdir. Bunda – vizual, eshitish, hissiy, audiotovush, ilgari imkonsiz bo‘lgan, ya’ni o‘zi ijro etgan asarlarni sun’iy intelekt orqali eshitib ko‘rish, tegishli tavsiyalar olish, mashhur o‘zbek asarlarini topish qiyin, ayniqsa, haqiqiy shaklda tinglash va g‘oyalar asosan nazariy jihatdan shakllantirishga keng foydalanish zurur.

Musiqa ta’limi yo‘nalishida kompyuter texnologiyalaridan foydalanish ta’limning yangi pallasini, o‘qitishning yangi shakl va usullarini ifodalaydi. Kompyuter dasturlari, turli ta’lim platformalar Internet, Google, Yandex, Chat gpt va boshqalar yordamida ma’ruzalar, asar notalari, musiqa asarlarining MR3, YouTube va boshqalar yordamida eshitish,xuddi shuningdek, kerakli ma’lumotlarni qidiruvga kiritib, ko‘plab maqola va tezislardan foydalansa bo‘ladi. Bu yerda filtrni to‘g‘ri tanlash qobiliyati shakllanadi, kompyuter bilimi va dasturlarni qo‘llay olish bilimlarini o‘zlashtirishlari kerak bo‘ladi.

Multimedia san’ati olamining ham o‘ziga xos tarzda imkoniyatlari va samarali jihatlari ko‘p bo‘lib, uni to‘la his-tuyg‘ular, animatsiya, ko‘rgazmali tasvirlar, ovoz yo‘llari bilan to‘yintirib, tinglovchilar uchun yanada tushunarli bo‘lishiga xizmat qilmoqda. Bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligni takomillashtirishdagi integral yondashuvlardan yana biri - bu multimedia texnologiyalari yordamida ko‘plab dasturlar, shu jumladan ta’lim dasturlarini amalga oshirish, o‘quv dasturlarini bajarilishini ta’inlash, interfaol uslublarni shakllantirish, rivojlanish maqsadiga va dars mashg‘ulotlarining samaradorligga erishishni ta’minlaydigan estetik shaklda taqdim etiladigan yondashuvlardir.

Ijrochilik bilan bog‘liq bo‘lgan auditoriya va auditoriyadan tashqaridagi o‘quv mashg‘ulotlarining dastlabki bosqichlarida talabalarning kundalik hayoti, bugungi globallashgan jamiyat ta’limi tizimida talaba-yoshlarni o‘qitishda, ulani kasbiy tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etib borayotgan o‘zbek xalqi musiqa merosidan bir oz chekinayotganimizga o‘xshaydi. Chunki, ushbu uzoqlashishda Respublikamizda faoliyat yuritayotan ommaviy axborot vositalari, shu jumladan radio, televidenieda tayyorlanayotgan ko‘rsatuvlar faqat va faqat g‘arb musiqasini, g‘arb raqslarini targ‘ibotiga xizmat qilayotgan musiqiy asarlarni ko‘p-ko‘p ko‘rsatayapti. Pirovard natijada esa Respublikamiz yoshlarining aksariyat qismi milliy musiqa sadosini, ohangini eshitmasdan targ‘ib qilinayotgan “g‘arb musiqasi” ohanglariga ko‘r-ko‘rona ergashib ketayapti.

Qolaversa, yoshlarimiz tomonidan “fonogrammada kuylash” an’anasini tobora chuqirlashib borayotganligi ham tabiiy ovozda ijro etuvchi mutaxassislar sonini tobora kamayib borishiga sabab bo‘lmoqda. Radio-televedeniedagi “g‘arb musiqasi” targ‘iboti yoshlarni kasbiy yoki milliy musiqa an’analari asosida tarbiyalashda, ularning milliy ijrochilik an’alarini o‘zlashtirishda salbiy ta’sir qilishi bilan bir qatorda, milliy musiqa merosi an’analaridagi ijrochilik ohangidan uzoqlashtirmoqda.

Yana bir muhim sabab, bugungi globallashgan dunyo talablari, ijtimoiy tarmoqlar, turli ko‘ngil ochar shou-musiqani keng targ‘iboti bo‘lmoqda. Ushbu say’-haakatlar ham yoshlarimizni milliy musiqiy qadriyatlardan uzoqlatiishning sabablaridandir. Afsuski, hozir o‘sib kelayotgan yoshlarimiz o‘zbek milliy musiqa merosi qadriyatlaridan yetarlicha ozuqlanmayotganligi yoki ularga bunday sharoitlarni yaratib bermasligimiz ertangi “milliy mentalitet”, “millatimizni azaliy o‘zligini” saqlash, o‘zlashtirish, sodiqlik bo‘lish kabi fazitalrga “shubha” uyg‘otib qolishi mumkin.

Ijodiy izlanishlarimizda ayrim turdagi vositalar mavjud bo‘lib, bu integral yondashuv asosida bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligida xalq musiqa merosi an’analaridan foydalanish, ushbu mavzuning asosiy metodlarini ko‘rsatib, ko‘rgazmali namoyish etish orqali ko‘p bilimlarni singdirish mumkinligini ko‘rsatmoqda. Keyingi paytlarda bir davrlar “ko‘chmanchi xalq” sifatida ya’ni, chorvachilik, dehqonchilik va hunarmandlik orasidan bir hududdan ikkinchi xududga ikkinchi xududdan uchinchi xududga va uchinchi xudaddan yana birinchi xududga ko‘chib yurish kabi ahoil o‘zining ijtimoiy kundalik hayotini kechirishi barobaridao‘zida bir qator an’ana, urf-odatlar, marosimlar va qadriyatlarni o‘zlashtirganligi tarixdan ma’lum.

Bunday sharoitda har bir urug‘, elat o‘zi uchun qulay sharoitni, qulay vositani tanlaydi, uning asoslarini, uslubini va kundalik ijtimoiy hayotidagi qulaylikni asoslaydi. Hatto, o‘zining milliy musiqasi va cholg‘usiga sadoqatliligini milliy cholg‘ulardan o‘zi yoqtirganini uyiga saqlashi, bu ularniing milliy mentalitetini o‘zgarmasligi bilan izohlanadi.

ADABIYOTLAR RO‘YXATI | СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ | REFERENCES

1. Archajnikova L.G. Professiya - uchitel muzыki: Kn. dlya uchitelya [Tekst] / L. G.

Archajnikova. - M.: Prosveщenie, 1984. - 111 s.

2. Aryutkin V.B. Formirovanie sposobnosti k samoorganizatsii, samoupravleniyu i

samoregulyatsii u buduщego pedagoga-muzыkanta: avtoref. diss. ... kand. ped.

nauk: 13.00.01 / V. B. Aryutkin. - Kazan, gos. ped. un-t. - Kazan, 1998.-22 s.

3. Abdullina A.A. Sistema professionalnoy podgotovki studentov muzыkalno-

pedagogicheskogo fakulteta k nravstvenno-esteticheskomu vospitaniyu shkolnikov

sredstvami muzыki: avtoref. dis. ... kand. ped. nauk: 13.00.01 / A. A. Abdullina; Kaz.

gos. ped. in-t. - Kazan, 1994. - 17 s.

4. Maykovskaya L.S. Fenomen etnokulturnoy tolerantnosti v muzыkalnoykulture i

obrazovanii: monografiya / L. S. Maykovskaya. - M.: Graf-Press, 2008. - 260 s.

5. 5. Muxsinova M.M O`zbek xalq qo`shiqlarini o`rgatishda, Musiqa asarlari taxlili

muammolari In Volume 2, Issue 11 of International Bulletin of Applied Sciences and

Technology nomli xalqaro jurnal 16.11.22 ISSN: 2750-3402.

6. Panjiyev Q.B. O‘zbek xalq qo‘shiqlari vositasida bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining

kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish. Ped fan doktori dissertatsiyasi. T.: 2022. 298