BOLANING FIKR BILDIRISH HUQUQINI TAʼMINLASH: METODIK TAVSIYALAR

--⊱⊱ 139 ⊰⊰--

BOLANING FIKR BILDIRISH HUQUQINI TAʼMINLASH: METODIK TAVSIYALAR

Jumanova Xurriyatxon Sultonmurodovna

Toshkent viloyati pedagogik mahorat

markazi “Ijtimoiy-iqtisodiy fanlar

afedrasi”oʻqituvchisi

Annotatsiya: Maqolada bolaning fikr bildirish huquqini taʼlim amaliyotida kafolatlash uchun metodik yechimlar taklif etilgan. Lundi modeli, Shier bosqichlari va Xart zinapoyasi asosida ishtirok sifatini rejalashtirish, baholash va refleksiya qilish yoʻllari koʻrsatiladi. Inklyuzivlik, etika, yoshga mos instrumentlar va oʻqituvchi tayyorgarligiga oid amaliy chek-listlar beriladi.

Аннотatsiя: В статье предложены методические решения по обеспечению права ребёнка на выражение мнения в образовательной практике. На основе модели Ланди, уровней Шиера и лестницы Харта показаны способы планирования, оценки и рефлексии качества участия. Рассматриваются инклюзия, этика, возрастные инструменты и подготовка педагога.

Abstract: The paper offers methodological solutions to guarantee childrenʼs right to be heard in education. Drawing on the Lundy model, Shierʼs pathways, and Hartʼs ladder, it outlines planning, assessment, and reflection of participation quality, with practical checklists on inclusion, ethics, ageappropriate tools, and teacher preparation.

Kalit soʻzlar: bola huquqlari, fikr bildirish, ishtirok, pedagogik metodika, baholash, inklyuziv taʼlim

Ключевые слова: права ребёнка, выражение мнения, участие, педагогическая методика, оценивание, инклюзия

Keywords: child rights, voice, participation, pedagogy, assessment, inclusion

Bugungi taʼlim amaliyotida bolaning fikrini eshitish va uni qarorlar qabul qilish jarayoniga maʼnolik bilan qoʻshish huquqi tarbiya va oʻqitishning ustivor yoʻnalishlaridan biriga aylandi. Bu huquqning xalqaro-huquqiy asosi BMTning Bolalar huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyasi 12-moddasi va tegishli umumiy sharhlarida aniq ifoda etilgan boʻlib, bolaning yoshi va yetuklik darajasiga mos ravishda uning fikriga munosib eʼtibor berilishi shartligi taʼkidlanadi [1]. Amaliyotda esa «eshitish» va «integratsiyalash» oʻrtasidagi farq koʻpincha yoʻqolib ketadi: fikr soʻraladi, lekin oʻquv jarayonini oʻzgartiruvchi qarorlarga taʼsir etmaydi. Shu bois ushbu tezis metodik hallarni, ishonchli mezonlarni va oʻqituvchi uchun amaliy qadamlarni tizimlashtirishga qaratilgan. Huquqiy-meʼyoriy ramka va pedagogik interpretatsiya. Umumiy sharh №12 bolaning fikrini tinglashni bir martalik emas, balki jarayonga aylantirishni talab qiladi: tayyorgarlik, muvofiq kanal, xavfsiz muhit, fikrni qayd etish va natija haqida qaytar aloqa bosqichlari zarur [1]. Ushbu bosqichlar taʼlimdagi dialogik yondashuvga yaqin turib, oʻqituvchiga oʻquvchining maʼnaviy xavfsizligini taʼminlash, qatnashishning ixtiyoriyligini kafolatlash hamda qaytar aloqa mexanizmlarini institutsionallashtirish vazifasini yuklaydi. Huquqiy normaga metodik tarzda «harakat ssenariylari» qoʻshilganda, bola ovozi formal emas, balki natijaviy jarayonga aylanadi.

Ishtirok sifatining toʻrt oʻlchovi: Lundi modeli. Lundi (SPACE—VOICE—AUDIENCE— INFLUENCE) modeli bola ovozini tizimli taʼminlash uchun qulay ramka taklif etadi [2]. «Joy» (SPACE) — hurmat va xavfsizlik tamoyillari asosida fikr bildirish maydonini yaratish; «Ovoz» (VOICE) — yoshga mos ifoda vositalarini (suratlar, stikerlar, rolli oʻyinlar, infografikalar) tanlash; «Tinglovchi» (AUDIENCE) — qaror qabul qiluvchi subʼektning aniq belgilanishi; «Taʼsir»

--⊱⊱ 140 ⊰⊰-- (INFLUENCE) — fikrning qarorlarga qay tarzda singgani haqida shaffof hisobot berish. Metodik jihatdan bu toʻrt oʻlchov sinfda oylik «Ishtirok xaritasi»ni yuritish, ovoz jurnallari va «qaror izi» (decision trail) protokollari orqali operatsionallashtiriladi [2]. Lundining afzalligi shundaki, u «soʻroq qilish»ni emas, tizimli tinglash va taʼsirni dalillashni talab qiladi; demak, oʻqituvchida rejalash, amalga oshirish va monitoring bogʻlanmalari yaqqol tuziladi.

Ishtirok darajalari: Shierning besh yoʻli. Shier modeli ishtirokni besh bosqichda tavsiflaydi: 1) eshitishga ochiqlik; 2) imkoniyat; 3) majburiyat; 4) bolalar bilan sheriklik; 5) bolalar tashabbusini qoʻllab-quvvatlash [3]. Metodik jihatdan oʻqituvchi har dars rejasida ushbu bosqichlarning qaysi biri amalga oshishini belgilaydi: masalan, 7-sinf adabiyot maʼruza-muhokamasida 1–2-bosqich, loyiha ishida 3–4-bosqich, sinf qoidalarini qayta koʻrib chiqishda 5-bosqich. Shier nazariyasi amaliy cheklistga oson aylanadi: «Kim tinglaydi? Qachon va qaerda? Qay tarzda qayd etiladi? Qanday qaror oʻzgardi? Qanday qaytar aloqa berildi?» [3]. Bu savollarga javoblar hujjatlashtirilsa, ishtirok «koʻrinmas mehnat»dan institutsional xatlovga aylanadi. Masʼuliyatli onglilik: Xart zinapoyasidan ehtiyotkor foydalanish. Xart ishtirokning ramziydan (tokenism) haqiqiygacha bosqichlarini koʻrsatadi va formalizm xavfini eslatadi [4]. Zinapoya pastki bosqichlarida bola «ishtirok etayotgandek» tuyuladi, ammo mantiqiy taʼsir yoʻq; yuqori bosqichlarda esa sheriklik va tashabbus ustun. Metodik ifodada bu «quruq ovoz berish»dan (masalan, xayriya aksiyasi mavzusini faqat oʻqituvchi belgilashi) «koʻshma dizayn»gacha (oʻquvchilar tadqiqot savolini birgalikda tanlaydi) uzluksizlikni anglatadi. Xart ishora qilgan «simvolik ishtirok» xavfini pasaytish uchun, har bir faoliyatda «qaror izi»ni yozish, yaʼni oʻquvchi fikrining aniq qaysi jihatni oʻzgartirgani qayd etilishi shart [4]. Bu yoʻl bilan biz sharh, dalil va taʼsir uygʻunligini taʼminlaymiz.

Psixologik-pedagogik asoslar: madaniy-taʼrixiy yondashuv. Vigotskiyning yaqin rivojlanish zonasi konsepsiyasiga koʻra, bola faol subʼekt sifatida muloqot va qoʻshma faoliyat orqali yuqori kognitiv funksiyalarni oʻzlashtiradi [5]. Bu, oʻz navbatida, fikr bildirish huquqining pedagogik mazmuniga yangicha maʼno beradi: tinglash oʻquv jarayonining dvigateliga aylanadi. Agar oʻqituvchi savol berishning ochiq turlarini, qayta ishlash (revoicing), refleksiv tanaffuslar va metakognitiv savollarni qoʻllasa, oʻquvchilarning maʼno yaratishi chuqurlashadi [5]. Demak, huquq — bu faqat normativ talab emas, balki kognitiv rivojlanish sharti. Shuning uchun har bir darsda «ovoz burchagi», «fikr kartasi» va «savol devori» kabi instrumentlar oʻz samaradorligini topadi.

Milliy metodik maktab tajribasi. Milliy pedagogikada oʻquvchi shaxsini qoʻllab-quvvatlash, darsni muloqotga qurish, refleksiya madaniyatini shakllantirishga oid ishlar muhim manba boʻlib xizmat qiladi. Masalan, pedagogik mahoratga oid tadqiqotlarda oʻqituvchining kommunikativ kompetentligi, didaktik bozorlilik va refleksiv pozitsiyasi oʻquvchining subʼektiv tajribasini qiymatli deb bilishga bogʻliq ekani taʼkidlanadi [6]. Bu qarashlar ishtirok metodlariga toʻgʻridan-toʻgʻri ulanadi: savol-javobning interaktiv formalari, «bir daqiqalik essatest», «qaytar aloqa triadasi» (yaxshi—yaxshiroq—eʼtiborga arziydigan yoʻnalish) kabi usullar bola ovozini tizimli ravishda koʻtaradi [6]. Shuningdek, milliy dars anʼanalariga mos adaptatsiyalar (masalan, kichik guruhlarda «liker shkalasi» oʻrniga «rang kartalari») inklyuzivlikni kuchaytiradi.

Metodik tavsiyalar: rejalash, amalga oshirish, baholash. 1) Rejalash: dars ssenariysida Lundining toʻrt oʻlchovi va Shier bosqichlari belgilanadi; ishtirok maqsadi (masalan, «mavzu tanlovi boʻyicha sheriklik»), kanal (yozma, vizual, ogʻzaki), xavfsizlik qoidalari (ixtiyoriylik, hurmat) yoziladi [2; 3]. 2) Amalga oshirish: ochiq savollar matritsasi (Kim? Nima uchun? Qanday dalil? Qanday variantlar?), «hamdard tinglash» mashqlari, yoshga mos instrumentlar (ikki daqiqalik audioyoʻllovlar, piktogramma orqali baholash) qoʻllanadi. 3) Baholash va refleksiya: «ishtirok indeksi» (masalan, SPACE/AUDIENCE/INFLUENCE boʻyicha 0–3 shkala), «qaror izi» jurnali,

--⊱⊱ 141 ⊰⊰-- mikroqadamlar (kuchli savollar soni, oʻquvchi taklif etgan oʻzgarishlar ulushi) hisoblanadi [2; 4]. Baholash natijalari oʻquvchiga tushunarli tilda qaytar aloqa qilinadi.

Oʻqituvchini qoʻllab-quvvatlash va monitoring. Ishtirokni tizimli qilish uchun oʻqituvchiga resurs va refleksiv maydon kerak: ixtisoslashgan treninglar, hamkasb kuzatuvi, videorefleksiya, mikrotajribalar. Muvofiq ravishda, maktab darajasida «ishtirok xaritasi» (qaysi sinfda qaysi model elementlari ishlayapti), koʻrsatkichlar paneli (masalan, oyiga kamida ikki «sheriklik» faoliyati) va yillik hisobot tejamkor formatda yuritiladi [3]. Vigotskiycha «qoʻllab-quvvatlovchi muhit» oʻqituvchi uchun ham zarur: tajriba almashish doiralari, keyslar banking va muvaffaqiyatlar portfoliosi motivatsiyani oshiradi [5; 6].

Bolaning fikr bildirish huquqini taʼminlash tasodifiy emas, balki maqsadli rejalashtirilgan, dalilga tayangan va shaffof jarayon boʻlishi kerak. Bu jarayon Lundining toʻrt oʻlchovi orqali maydon, ovoz, tinglovchi va taʼsirni mustahkamlaydi; Shierning bosqichlari orqali tashkiliy yetuklikni oshiradi; Xart esa ramziy ishtirok xavflarini koʻrsatib, dalil va hisobdorlikka majbur etadi. Psixologik-pedagogik asoslar esa tinglashni rivojlanish drayveriga aylantiradi.

Adabiyotlar roʻyxati:

1. Committee on the Rights of the Child. General Comment No. 12: The right of the child to be heard. CRC/C/GC/12. Geneva: United Nations, 2009. 26 p.

2. Lundy L. ʼVoiceʼ is not enough: conceptualising Article 12 of the United Nations Convention on the Rights of the Child. British Educational Research Journal. 2007; 33(6): 927–942.

3. Shier H. Pathways to participation: openings, opportunities and obligations. Children & Society. 2001; 15(2): 107–117.

4. Hart R. Childrenʼs participation: from tokenism to citizenship. Innocenti Essays No. 4. Florence: UNICEF International Child Development Centre, 1992. 40 p.

5. Выготский Л. С. Мышление и речь. Москва: Лабиринт, 1999. 352 с.

6. Йўлдошев Ж. Ғ. Педагогик маҳорат. Тошкент: Ўқитувчи, 1998. 176 б.