EKOLOGIK QADRIYATLAR VOSITASIDA MAKTABGA TAYYORLOV GURUHI TARBIYALANUVCHILARINI ATROF-MUHIT BILAN TANISHTIRISH: MAHALLIY ILMIY TADQIQOTLAR TAHLILI

--⊱⊱ 50 ⊰⊰--

ILMIY TADQIQOTLAR TAHLILI

M.Erniyazova

Maktabgacha taʼlim tashkilotlari direktor

va mutaxassislarini qayta tayyorlash va

ularning malakasini oshirish instituti

tayanch doktorant

amangeldiqizi8@gmail.com

ANNOTATSIYA. Ushbu maqolada maktabga tayyorlov guruhi yoshidagi bolalarni ekologik qadriyatlar asosida atrof-muhit bilan tanishtirish masalalari mahalliy ilmiy tadqiqotlar tahlili orqali chuqur oʻrganilgan. Tadqiqot doirasida Oʻzbekiston olimlarining maktabgacha taʼlim muassasalarida ekologik tarbiya berishga oid ilmiy izlanishlari, ularning nazariy-metodologik asoslari, amaliy tajribalari hamda olingan natijalar atroflicha tahlil qilingan. Tadqiqot jarayonida ekologik qadriyatlarni shakllantirish uchun milliy-madaniy xususiyatlarni eʼtiborga olgan holda pedagogik texnologiyalar, interfaol usullar va zamonaviy vositalardan foydalanish zaruriyati ilmiy jihatdan asoslangan. Mahalliy tadqiqotlarning tizimli tahlili maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik ong, tabiatga mehr-oqibat va ekologik masʼuliyatni rivojlantirishda Oʻzbekiston pedagogikasining oʻziga xos yondashuvlari, milliy tajriba va samarali metodikalarini yaqqol koʻrsatib berdi.

Kalit soʻzlar:Ekologik qadriyatlar, maktabga tayyorlov guruhi, atrof-muhit bilan tanishish, ekologik tarbiya, maktabgacha taʼlim, milliy-madaniy yondashuv, pedagogik texnologiyalar, ekologik ong, tabiatga mehr-oqibat, ekologik masʼuliyat, mahalliy tadqiqotlar, Oʻzbekiston pedagogikasi, xalq pedagogikasi, interfaol usullar, oila-MTT hamkorligi.

Zamonaviy dunyo rivojlanishining hozirgi bosqichida ekologik muammolarning tobora kuchayib borishi va atrof-muhitni muhofaza qilish masalalarining global miqyosda katta ahamiyat kasb etishi maktabgacha yoshdan boshlab bolalarda ekologik madaniyat va ekologik qadriyatlarni maqsadli ravishda shakllantirishni jamiyatning eng dolzarb vazifalaridan biriga aylantirmoqda. Bu jarayon ayniqsa maktabga tayyorlov guruhi yoshi, yaʼni 5-7 yoshdagi bolalar uchun muhim ahamiyat kasb etadi, chunki aynan shu hayotiy muhim davrda bolaning shaxsiy rivojlanishining asoslari yotqiziladi va ekologik ong, tabiatga mehr-oqibat hamda atrof-muhitga masʼuliyatli munosabatning dastlabki koʻrinishlari shakllanadi.

Oʻzbekiston Respublikasida maktabgacha taʼlim tizimini rivojlantirish va uning sifatini tubdan oshirish davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri sifatida eʼtirof etilgan. Bu borada qabul qilingan 2017-yil 30-sentabrdagi PQ-3304-son "Maktabgacha taʼlim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida"gi Qaror, 2019-yil 8-maydagi PF-5712-son "Maktabgacha taʼlim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida"gi Farmon va bir qator boshqa muhim meʼyoriy-huquqiy hujjatlar maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik tarbiya berishga alohida eʼtibor qaratilganligidan va bu sohaga davlat darajasida katta ahamiyat berilayotganidan dalolat beradi.

Oʻzbekistonlik olimlar maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik tarbiyaning nazariy asoslarini ishlab chiqishda milliy-madaniy xususiyatlarni, mahalliy sharoitlarni va xalq pedagogikasi tajribasini hisobga olgan holda bir qancha konseptual yondashuvlarni yaratdilar. Bu yondashuvlar

--⊱⊱ 51 ⊰⊰-- jahon pedagogikasi yutuqlarini Oʻzbekiston taʼlim tizimining oʻziga xos xususiyatlari bilan uygʻunlashtirish asosida vujudga keldi va amaliyotda oʻz samaradorligini koʻrsatdi.

U.I. Inomov 2015-yilda olib borgan tadqiqotlarida maktabgacha taʼlim muassasalarida ekologik madaniyatni shakllantirish metodikasini yaratish bilan birga, ekologik bilimlar tizimini milliy qadriyatlar bilan chambarchas bogʻlashning muhim ahamiyatini ilmiy jihatdan asoslab berdi. Olimning asosiy gʻoyasi shundan iboratki, bolalarda tabiatga boʻlgan munosabat avloddan-avlodga oʻtib kelayotgan xalq anʼanalari, milliy qadriyatlar va ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan boy ekologik meros asosida rivojlantirilganda eng yuqori natijalar bera oladi. Bu yondashuv bolalarda nafaqat ekologik bilimlarni, balki milliy ong va milliy oʻzligini ham shakllantirishga xizmat qiladi.

G.A. Azimova 2018-yilda oʻtkazgan ilmiy izlanishlarida maktabgacha yoshdagi bolalarni tabiat bilan tanishtirish jarayonida Oʻzbekistonning milliy-tabiiy xususiyatlari, mahalliy oʻsimlik va hayvonot dunyosini oʻrganishga asoslangan pedagogik texnologiyalarni taklif etdi va ularning amaliy tatbiqini amalga oshirdi. Uning ishlarida mahalliy ekologik sharoitlarni hisobga olish, hududiy tabiiy xususiyatlarni chuqur oʻrganish va bolalarga oʻz yurtining tabiatini yaqindan tanishtirib borish prinsipi alohida koʻrsatib oʻtildi. Bu esa bolalarda ona yurtiga muhabbat va tabiatni muhofaza qilish gʻoyalarini yanada kuchaytirdi.

N.S. Tursunova 2019-yilda ekologik qadriyatlarni shakllantirish jarayonini tarbiyaviytaʼlimiy jarayonning barcha komponentlari bilan chuqur integratsiyalashgan holda amalga oshirish konsepsiyasini ilmiy jihatdan rivojlantirdi va amaliy sinov bosqichlarini amalga oshirdi. Tadqiqotchining taʼkidlashicha, ekologik tarbiya alohida ajratilgan mashgʻulot yoki maʼlum bir kun sifatida emas, balki bolalarning kundalik hayoti va faoliyatining barcha jabhalarini qamrab oluvchi, har bir daqiqada amalga oshiriluvchi ajralmas qism sifatida tashkil etilishi lozim. Bu yondashuv ekologik tarbiyaning samaradorligini sezilarli darajada oshiradi va bolalarda barqaror ekologik koʻnikmalar shakllanishiga yordam beradi.

Bu nazariy asoslarni yanada chuqurlashtirish maqsadida bir qator olimlar maktabga tayyorlov guruhi yoshining psixologik-pedagogik xususiyatlarini ham oʻrgandilar. M.K. Rahimova 2017-yilda oʻtkazgan tadqiqotlarida maktabga tayyorlov guruhi yoshidagi bolalarning ekologik tushunchalarni oʻzlashtirishdagi psixologik xususiyatlarini tahlil qildi va ularning yosh xususiyatlariga mos pedagogik yondashuvlarni ishlab chiqdi. Uning ilmiy ishlari natijasida aniqlangan maʼlumotlarga koʻra, ushbu yoshdagi bolalarda konkret-obrazli fikrlash ustunlik qiladi va ular bevosita kuzatish hamda amaliy faoliyat orqali bilimlarni ancha yaxshi oʻzlashtiradilar. Bundan tashqari, bolalarda hissiy-emotsional tajribalar asosida qadriyatlar shakllanishi, taqlid qilish orqali oʻrganish qobiliyatining yuqori darajada rivojlanganligi ham aniqlandi. Bu xususiyatlarni hisobga olgan holda pedagoglar ekologik tarbiya jarayonini tashkil etishlari zarur.

D.X. Xolmatova 2020-yilda maktabga tayyorlov yoshidagi bolalarda ekologik tafakkurning rivojlanish bosqichlarini aniq belgilab oldi va har bir bosqich uchun oʻziga xos pedagogik vositalar tizimini ishlab chiqdi. Uning tadqiqotlari shuni koʻrsatdiki, ekologik tafakkur bosqichma-bosqich, ketma-ket ravishda rivojlanadi va har bir bosqichda maxsus metodik yondashuv talab etiladi. Bu yondashuvning amaliyotga joriy etilishi bolalarda ekologik ongning barqaror rivojlanishiga olib keldi. Oʻzbekistonlik tadqiqotchilarning koʻp yillik ilmiy izlanishlari va amaliy tajribalar tahlili ekologik tarbiya jarayonida bir qancha samarali pedagogik texnologiyalarni aniqlash va ularni ilmiy asoslash imkonini berdi. Bu texnologiyalar nafaqat nazariy jihatdan ishlab chiqildi, balki maktabgacha taʼlim muassasalarida keng amaliyotda sinaldi va oʻz samaradorligini koʻrsatdi.

Loyihaviy faoliyat ekologik tarbiyaning eng samarali usullaridan biri sifatida eʼtirof etildi. R.M. Yoʻldosheva 2019-yilda olib borgan keng qamrovli tadqiqotlarida maktabgacha taʼlim

--⊱⊱ 52 ⊰⊰-- muassasalarida ekologik yoʻnalishli loyiha faoliyatini tashkil etish metodikasini yaratdi va uni amaliyotga joriy etdi. Uning tajribasida "Mening bogʻim", "Qushlar – bizning doʻstlarimiz", "Toza suv – salomatlik manbai" kabi loyihalar nafaqat bolalarda ekologik bilimlar shakllantirishga, balki ekologik masʼuliyat, jamoa boʻlib ishlash koʻnikmalari va mustaqil tadqiqotchilik qobiliyatlarini rivojlantirishda ham yuqori samaradorlik koʻrsatdi. Loyihalar davomida bolalar amaliy faoliyat bilan shugʻullanib, oʻz tajribalarini toʻplashdi va ekologik muammolarning yechimlarini qidirishda faol ishtirok etdilar.

Xalq ogʻzaki ijodi ekologik tarbiyaning boy manbalaridan biri sifatida qaraladi. L.N. Nurmatova 2017-yilda oʻzbek xalq maqollari, topishmoqlari, ertaklari va dostonlari orqali ekologik qadriyatlarni oʻrgatish tajribasini chuqur oʻrgandi va ularning pedagogik imkoniyatlarini ochib berdi. Masalan, "Yer – onangdek ezgu", "Daraxtni kesma, mevasini ye", "Bugʻdoy ekkan – non oʻradi, yaxshilik qilgan – ezgulik oʻradi" kabi xalq maqollari bolalarda tabiatga hurmat, ehtiyotkorlik va ekologik masʼuliyatni tarbiyalashda katta ahamiyatga ega. Bu maqollar oddiy, tushunarli tilda aytilgan boʻlsa-da, chuqur falsafiy maʼnoga ega va bolalar ongiga oson singib ketadi. Xalq topishmoqlari esa bolalarning tabiat haqidagi bilimlarini boyitadi, kuzatuvchanlik va fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradi.

Milliy bayramlar va anʼanaviy marosimlar ham ekologik tarbiyaning muhim vositalariga aylantirildi. F.R. Rustamova 2019-yilda "Navruz", "Mehrgon" kabi qadimiy milliy bayramlar, "Hashar" kabi xalq anʼanalari orqali bolalarda tabiatga mehr, jamoaviy mehnat orqali atrof-muhitni obodlashtirish va goʻzallashtirish gʻoyalarini singdirish imkoniyatlarini koʻrsatib berdi va amaliy tajribalar asosida isbotladi. Navruz bayrami tabiatning uygʻonishi, yangilanishi bilan bogʻliq boʻlib, bolalarga tabiat qonuniyatlarini anglashga, unga mehr-oqibat bilan munosabatda boʻlishga oʻrgatadi. Hashar anʼanasi esa jamoa boʻlib mehnat qilish, atrof-muhitni tozalash va obodlashtirish gʻoyalarini singdiradi.

Mahalliy tabiiy resurslardan foydalanish ham muhim ahamiyat kasb etadi. S.B. Boqiyeva 2020-yilda mahalliy oʻsimlik va hayvonot dunyosi bilan yaqindan tanishish, mahalliy ekologik muammolarni oʻrganish va ular ustida mulohaza yuritish orqali ekologik bilimlarni shakllantirish va mustahkamlashning katta ahamiyatini asoslab berdi. Bolalar oʻz hududida oʻsadigan oʻsimliklar, yashaydigan hayvonlar bilan tanishganda, ularni yaqindan kuzatganda va oʻrganganda, ekologik bilimlar yanada chuqurroq va barqarorroq boʻlib qoladi. Mahalliy tabiatni bilish bolalarda oʻz yurtiga muhabbat va uni muhofaza qilish istagini kuchaytiradi.

Zamonaviy axborot texnologiyalari ham ekologik tarbiya jarayoniga faol kirib keldi va yangi imkoniyatlar yaratdi. A.T. Mirzayev 2021-yilda raqamli texnologiyalar vositasida ekologik tarbiyani takomillashtirish imkoniyatlarini chuqur oʻrgandi va qator tavsiyalar ishlab chiqdi. Uning tadqiqotlarida interaktiv ekologik oʻyinlar va multimediya materiallar, qoʻriqxonalar va botanika bogʻlariga virtual ekskursiyalar, ekologik mavzudagi multfilmlar va video darslar, raqamli ekologik daftar va kuzatishlar jurnali kabi vositalarning pedagogik imkoniyatlari ochib berildi. Bu texnologiyalar bolalarda qiziqish uygʻotadi, oʻrganish jarayonini jonliroq va samaraliroq qiladi, ammo ularni anʼanaviy usullar bilan oqilona uygʻunlashtirib qoʻllash muhim.

Oʻzbekistonlik tadqiqotchilarning koʻp yillik ilmiy izlanishlari va amaliy tajribalari tahlili ekologik tarbiya mazmunining asosiy yoʻnalishlarini aniq belgilash, ularning oʻzaro bogʻliqligini koʻrsatish va har bir yoʻnalish boʻyicha konkret metodikalarni ishlab chiqish imkonini berdi. Bu yoʻnalishlar bir-biri bilan uzviy bogʻlangan boʻlib, yaxlit tizim hosil qiladi.

Jonli tabiat bilan tanishish ekologik tarbiyaning asosiy yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. M.O. Ahmedova 2018-yilda bolalarni oʻsimliklar va hayvonot dunyosi bilan tanishtirish boʻyicha maxsus

--⊱⊱ 53 ⊰⊰-- metodikani ishlab chiqdi va uni turli maktabgacha taʼlim muassasalarida muvaffaqiyatli joriy etdi. Uning metodikasida xona oʻsimliklarini parvarish qilish (sabr, reo, fikus va boshqa oʻsimliklar), maktabgacha taʼlim tashkiloti hududida oʻsadigan turli daraxtlar va butalarni muntazam kuzatish, uy hayvonlari, qushlar, hasharotlar bilan bevosita tanishuv, ularning hayot faoliyati, oʻzaro bogʻliqligi va ekotizimda tutgan oʻrnini oʻrganish kabi faoliyat turlari oʻz aksini topgan. Bolalar oʻsimliklar va hayvonlarni kundan-kunga kuzatib borish orqali ularning rivojlanish jarayonlarini, oʻzgarishlarini va ehtiyojlarini tushunib yetadilar, ularga gʻamxoʻrlik qilish orqali masʼuliyat tuygʻusini rivojlantiradilar.

Jonsiz tabiat hodisalari bilan tanishish ham ekologik tarbiyaning muhim qismi sifatida koʻrib chiqiladi. B.N. Normatov 2019-yilda bolalarni ob-havo, suv, tuproq, havo kabi jonsiz tabiat obyektlari bilan yaqindan tanishtirish boʻyicha maxsus dastur yaratdi va uni amaliyotga joriy etdi. Dasturda fasllar almashishi va ob-havo oʻzgarishlarini muntazam kuzatish, suv va uning turli xususiyatlarini oʻrganish boʻyicha tajribalar oʻtkazish, tuproq va uning tirik organizmlar uchun muhim ahamiyatini anglash, havo va uning barcha tirik mavjudotlar uchun hayotiy zarurligini tushunish kabi mavzular chuqur ishlab chiqilgan. Bolalar jonsiz tabiat obyektlari jonli tabiat bilan qanday bogʻliqligini tushunib etadilar va tabiatda hamma narsa oʻzaro chambarchas bogʻlanganligini angladilar.

Ekologik muammolar va ularning yechimlari bilan tanishish zamonaviy ekologik tarbiyaning zarur qismidir. Y.S. Karimova 2020-yilda maktabga tayyorlov yoshiga mos keladigan ekologik muammolar bilan tanishtirish va ularni hal qilish jarayonida bolalarni faol ishtirok ettirishga oid metodikani taklif etdi va amaliyotda sinab koʻrdi. Metodikada axlat va chiqindilar muammosi, chiqindilarni saralash va qayta ishlash, suv va energiya tejashning zaruriyati, havo ifloslanishi va uning barcha tirik mavjudotlarga salbiy taʼsiri, oʻrmonlar kamayishi va koʻkalamzorlashtirish ishlarining katta ahamiyati kabi dolzarb mavzular bolalar tushunadigan tilda bayon etilgan. Bolalar nafaqat muammolarni bilish bilan cheklanmay, balki ularning yechimlarini topishda ham ishtirok etadilar, amaliy chora-tadbirlar oʻtkazadilar va oʻz hissalarini qoʻshadilar.

Ekologik qadriyatlarni muvaffaqiyatli shakllantirish uchun maʼlum tartib-qoidalarga rioya qilish va ketma-ket bosqichlardan oʻtish zarur. Oʻzbek pedagoglarining boy tajribasi ekologik qadriyatlarni shakllantirish jarayonini toʻrtta asosiy bosqichga ajratish va har bir bosqich uchun oʻziga xos vazifalar va metodlarni belgilash mumkinligini koʻrsatdi.

Ekologik tarbiya jarayonida oila va maktabgacha taʼlim tashkilotining hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi. Mahalliy tadqiqotlar bu hamkorlikni ekologik tarbiyaning zaruriy sharti va uning samaradorligini oshiruvchi asosiy omil sifatida koʻrsatadi. Bolaning ekologik tarbiyasi faqat muassasada emas, balki oilada ham davom ettirilganda, barqaror va samarali natijalar olinadi.

Sh.A. Ismoilova 2018-yilda ota-onalarni ekologik tarbiyaga jalb qilishning yaxlit tizimini yaratdi va uni amaliyotda muvaffaqiyatli qoʻlladi. Uning tizimida ota-onalar uchun ekologik mavzularda maxsus seminar va treninglar tashkil etish, umumiy ekologik loyihalar va aksiyalar ("Daraxt eking", "Toza shahar", "Tabiatni asraymiz") oʻtkazish, ekologik maslahatlar va individual konsultatsiyalar berish, oilaviy ekologik tadbirlar va sayohatlar uyushtirish kabi turli faoliyat shakllari oʻz aksini topgan. Ota-onalar ekologik bilimlar olganlaridan soʻng, oʻz farzandlari bilan uyda ham ekologik mavzularda suhbatlashadilar, ular bilan birgalikda tabiatni muhofaza qilish ishlarida ishtirok etadilar va oʻrnak boʻladilar.

Oʻzbekistonlik olimlarning koʻp yillik ilmiy izlanishlari va keng qamrovli amaliy tadqiqotlari bir qancha muhim xulosalarga kelishga imkon berdi. Bu xulosalar nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki amaliy pedagogikada keng qoʻllanilishi mumkin boʻlgan tavsiyalar beradi.

--⊱⊱ 54 ⊰⊰--

Milliy yondashuvga asoslangan ekologik tarbiya yuqori samaradorlik koʻrsatadi. Milliymadaniy qadriyatlar, xalq pedagogikasi tajribasi, mahalliy tabiat xususiyatlari va oʻzbek xalqining ajdodlardan meros qolgan boy ekologik anʼanalariga asoslangan ekologik tarbiya universal yondashuvlarga nisbatan ancha samarali boʻladi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, milliy yondashuvdan foydalanganda samaradorlik koʻrsatkichi 35-40% yuqoriroq boʻladi, chunki bolalar oʻzlariga yaqin, tushunarli va qadrliroq boʻlgan milliy qadriyatlar orqali ekologik bilimlarni osonroq va mustahkamroq oʻzlashtiradilar.

Ekologik tarbiya alohida mashgʻulot yoki faoliyat turi sifatida emas, balki bilim berish, tarbiyalash va rivojlantirishning barcha yoʻnalishlarini qamrab oluvchi, kundalik faoliyatning barcha shakllariga chuqur integratsiyalashgan jarayon sifatida amalga oshirilishi kerak. Ekologik tarbiya oʻqitishning barcha sohalari (ona tili, matematika, rasm chizish, musiqa va boshqalar) bilan bogʻlanishi, bolalarning barcha faoliyatlari (oʻyin, mehnat, kuzatish, eksperimental faoliyat) ga singib ketishi zarur. Faqat shunday kompleks yondashuvgina barqaror natijalar beradi.

Birinchi muammo kadrlar tayyorligi bilan bogʻliq. S.K. Raxmonova 2020-yilda olib borgan tadqiqotlarida ekologik tarbiya metodikasi boʻyicha yetarli darajada malakali va maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan pedagog tarbiyachilarning yetishmasligi muammosi mavjudligini aniqladi.

Ikkinchi muammo moddiy-texnik baza bilan bogʻliq. O.B. Mahmudov 2019-yilda olib borgan keng qamrovli tahlil natijasida zamonaviy ekologik laboratoriyalar, interfaol texnik vositalar, sifatli didaktik materiallar, ekologik oʻyinlar toʻplami va zamonaviy oʻquv qurollarining koʻpchilik maktabgacha taʼlim muassasalarida yetishmasligi yoki umuman yoʻqligi aniqlandi. Bu holat ekologik tarbiya sifatini pasaytirishga, tajribalar va amaliy ishlarni toʻliq hajmda oʻtkazishga xalal berishga olib keladi.

Uchinchi muammo dasturiy taʼminot bilan bogʻliq. N.T. Abduraxmonova 2021-yilda oʻtkazgan tadqiqotida ekologik tarbiya dasturlari va uslubiy qoʻllanmalarning soni va sifati yetarli emasligi, mavjud dasturlarning baʼzilari zamonaviy talablar va ehtiyojlarga toʻliq mos kelmasligi, yangi pedagogik texnologiyalar va yondashuvlarni aks ettirmasligi muammolarini koʻrsatib oʻtdi. Bundan tashqari, dasturlarning aksariyati rus tilida boʻlib, oʻzbek tilidagi mahalliy dasturlar va qoʻllanmalar yetarli emas.

Kelajakdagi tadqiqot istiqbollari juda keng va perspektivali. Avvalo, raqamli texnologiyalar asosida ekologik tarbiya metodikasini tubdan takomillashtirish, yangi multimedia vositalar, interaktiv dasturlar, virtual ekskursiyalar va elektron oʻquv materiallari yaratish zarur. Bu yoʻnalishda keng imkoniyatlar mavjud va bu imkoniyatlardan unumli foydalanish kerak.

Ikkinchidan, har bir viloyat va hududning oʻziga xos ekologik xususiyatlarini chuqur hisobga olgan regional dasturlar yaratish muhim ahamiyatga ega. Toshkent shahrida, Fargʻona vodiysida, Xorazm va Qoraqalpogʻistonda ekologik sharoitlar turlicha boʻlgani kabi, bolalarni tanishtirish kerak boʻlgan mahalliy tabiat ham turlicha. Shuning uchun har bir hudud uchun maxsus dasturlar yaratilishi maqsadga muvofiq.

Uchinchidan, xalqaro ilgʻor tajribani mahalliy sharoitlarga moslashtirishning ilmiy asoslarini ishlab chiqish, boshqa mamlakatlarning ijobiy tajribalarini oʻrganish va ularni oʻzbek pedagogikasining oʻziga xos xususiyatlari bilan uygʻunlashtirib qoʻllash zarur. Bunda andisha qilmasdan, tanlab olish va ijodiy yondashish muhim.

Toʻrtinchidan, ekologik tarbiya samaradorligini baholashning zamonaviy ilmiy asoslangan mezonlari va diagnostika vositalarini yaratish dolzarb vazifadir. Hozirgi kunda ekologik tarbiya natijalarini obʼektiv baholash qiyin, chunki aniq mezonlar va oʻlchash vositalari yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Bu yoʻnalishda jiddiy ilmiy tadqiqotlar olib borish zarur.

--⊱⊱ 55 ⊰⊰--

Mahalliy ilmiy tadqiqotlarning keng qamrovli va chuqur tahlili shuni yaqqol koʻrsatdiki, maktabga tayyorlov guruhi yoshidagi bolalarda ekologik qadriyatlarni shakllantirish boʻyicha Oʻzbekiston pedagogikasida katta va boy tajriba toʻplangan hamda samarali metodikalar ishlab chiqilgan. Oʻzbek olimlarining bu sohadagi asosiy hissasi shundaki, ular milliy-madaniy xususiyatlarni, xalq pedagogikasi tajribasini va mahalliy sharoitlarni chuqur hisobga olgan holda ekologik tarbiyaning oʻziga xos, samarali va barqaror natijalar beruvchi milliy tizimini yaratishga muvaffaq boʻldilar.

Tadqiqotlar natijasida olingan maʼlumotlar va amaliy tajribalar tahlili asosida quyidagi asosiy xulosalarga kelish mumkin. Ekologik qadriyatlarni shakllantirish jarayoni milliy qadriyatlar, xalq pedagogikasi anʼanalari va mahalliy ekologik xususiyatlar mustahkam asosida qurilganda, bolalarga yaqin va tushunarli boʻlganda, ularning milliy ongiga toʻgʻri kelib tushganda eng yuqori samara va barqaror natijaga erishiladi.

Ekologik tarbiya tizimini yanada takomillashtirish, zamonaviy talablar darajasiga koʻtarish va samaradorligini oshirish malakali kadrlar tayyorlash, pedagog tarbiyachilarning bilim va koʻnikmalarini muntazam oshirish, moddiy-texnik bazani zamonaviy uskunalar bilan mustahkamlash va boyitish hamda dasturiy-uslubiy taʼminotni tubdan yangilash va boyitishni talab qiladi. Umuman olganda, Oʻzbekistonda maktabgacha yoshdagi bolalarni ekologik tarbiyalash boʻyicha mustahkam ilmiy asos yaratilgan va samarali amaliy tajriba toʻplangan. Bu tajribani yanada rivojlantirish, takomillashtirish va barcha maktabgacha taʼlim muassasalariga keng joriy etish davrimizning muhim vazifalaridan biridir.

ADABIYOTAR ROʻYXATI

1. Abdullayeva K.A. Maktabgacha yoshdagi bolalarda eksperimental faoliyat orqali ekologik tushunchalarni shakllantirish. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021. – 156 b.

2. Abduraxmonova N.T. Maktabgacha taʼlim muassasalarida ekologik tarbiya dasturlari: holati va takomillashtirish yoʻllari // Pedagogika jurnali. – 2021. – №3. – B. 45-52.

3. Ahmedova M.O. Bolalarni jonli tabiat bilan tanishtirish metodikasi. – Toshkent: Maʼnaviyat, 2018. – 168 b.

4. Aminova N.A. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik bilimlar tizimini shakllantirish // Taʼlim va tarbiya. – 2018. – №5. – B. 28-34.

5. Azimova G.A. Mahalliy tabiiy xususiyatlar asosida bolalarni atrof-muhit bilan tanishtirish pedagogikasi. – Samarqand: SamDU, 2018. – 142 b.

6. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-maydagi PF-5712-son "Maktabgacha taʼlim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida"gi Farmoni.

7. Rahimova M.K. Maktabga tayyorlov yoshida ekologik tushunchalarni oʻzlashtirishning psixologik xususiyatlari. – Toshkent: Sharq, 2017. – 152 b.

8. Raxmonova S.K. Ekologik tarbiya boʻyicha pedagog tarbiyachilar tayyorlash muammolari // Pedagog kadrlar. – 2020. – №4. – B. 23-29.