Maktabgacha ta'limni tashkil etishning ahamiyati

Maktabgacha ta'limni tashkil etishning ahamiyati

Urganch davlat universiteti

Pedagogik fakulteti Maktabgacha ta'lim yo‘nalishi

213-guruh talabasi

Davlatboyeva Nodira Zokirjon qizi

Annotatsiya: Maktabgacha ta'lim bolaning erta rivojlanishida muhim rol o'ynaydi va kelajakda o'quv va ijtimoiy faoliyatda muvaffaqiyatga erishish uchun asos yaratadi. Aynan shu shakllanish yillarida bolalar muhim ko'nikma va bilimlarga ega bo'ladilar, shuningdek, ijobiy munosabat va xulq-atvorni rivojlantiradilar. Erta yoshdagi bolalar ta’limining afzalliklari e’tirof etilishi bilan maktabgacha ta’limni samarali tashkil etish muhimligiga e’tibor kuchaymoqda. Ushbu maqola yaxlit rivojlanishga yo'naltirilgan yaxshi tuzilgan va birlashtirilgan maktabgacha ta'lim dasturini taqdim etishning ahamiyatini o'rganishga qaratilgan.

Kalit so’zlar: maktabgacha ta’limtarbiyani tashkil etish, maktabgacha ta’lim tizimi, Forobiy, Beruniy, fanning predmeti va vazifalari, tarbiya, ta’lim, ma’lumot, o‘qitish, rivojlanish, pedagogik madaniyat

Kirish: Maktabgacha ta'lim yosh bolalarning rivojlanishi uchun ko'plab afzalliklarni beradi. Birinchidan, bu erta savodxonlik ko'nikmalari va til rivojlanishiga yordam beradi. Hikoya, qo‘shiq aytish, harflar va so‘zlar bilan o‘ynash kabi interfaol mashg‘ulotlar orqali bolalar boy til muhitiga ega bo‘lib, ularning so‘z boyligi va muloqot qobiliyatini oshiradi. Bundan tashqari, maktabgacha ta'lim ijtimoiy va hissiy rivojlanishga yordam beradi. Guruh faoliyatida ishtirok etish va tengdoshlari bilan muloqot qilish orqali bolalar qanday qilib hamkorlik qilish, baham ko'rish va nizolarni hal qilishni o'rganadilar, shu bilan ularning ijtimoiy ko'nikmalari va hissiy ongini yaxshilaydi. Bundan tashqari, maktabgacha ta'lim bolalarning kognitiv rivojlanishi uchun imkoniyatlar yaratadi. Amaliy mashg‘ulotlar va yoshga mos o‘yinlar orqali bolalar muammoni yechish, tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradi, umumiy kognitiv qobiliyatlarini oshiradi. Umuman olganda, maktabgacha ta'limning rivojlanish afzalliklari

Asosiy qism:Insonni har tomonlama barkamol etib tarbiyalash xalqimizning azaliy orzusi bo‘lib, ajdodlarimiz ma’rifat, ma’naviyat va madaniyatni qanday qilib yosh avlodga o‘rgatish, ularni komillikka yetaklash yo‘llari, qonun-qoidalarini muttasil izlaganlar. Bu esa pedagogika fanining maydonga kelishiga sabab bo‘lgan. Insonni ma’rifatli va ma’naviy komillikka erishishi pedagogika fanining yetakchiligida amalga oshiriladi. Pedagogika – yunoncha so‘z bo‘lib, «bola yetaklovchi» ma’nosini bildiradi. Insonlarni ma’rifiy va ma’naviy barkamollikka munosabatlarni o‘zgartirib borishi natijasida pedagogika fani xalq orasida o‘z mavqeyiga ega bo‘ldi. Shu tariqa insonni tarbiyalovchi fan sifatida pedagogika dunyoviy fanlar tizimi qatoridan alohida o‘rin egallagan. Uning bosh masalasi tarbiyadir. Bundan uch ming yillar ilgari Zardushtiylik dinining muqaddas kitobi “Avesto”da ta’limtarbiya masalalariga katta ahamiyat berilgani holda uning ibodatxonalari qoshida maktablar tashkil etilib, kohinlar tomonidan bolalarning ta’lim-tarbiya tizimi ishlab chiqilgan. Bu ta’lim-tarbiya tizimi quyidagi tartibda amalga oshirilgan: diniy va axloqiy tarbiya, jismoniy tarbiya, o‘qish va yozishga o‘rgatish. Ota-bobolarimiz azal-azaldan bola tarbiyasiga alohida e’tibor qaratganlar. Imom al-Buxoriy, Iso at-Termiziy, Abu Rayhon Beruniy, AzZamaxshariy, Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Cho‘lpon, Abu Ali Ibn Sino, Alisher Navoiy singari ulug‘ olim-u adiblar, fozil-u fuzalolar ta’lim-tarbiya borasida ko‘p asarlar bitganlar. Sharq pedagogikasining asoschilari Abu Nasr Farobiyning “Fozil odamlar shahri”, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asari, Alisher Navoiyning “Mahbub ulqulub”i, Kaykovusning “Qobusnoma”si kabi asarlari bunga dalildir. Mazkur ta’limiy asarlarda inson shaxsini ma’naviy kamolga yetkazish yuksak xulqodob, ilm-fanni egallash asosidagina amalga oshirilishi 6 mumkin, degan g‘oya ilgari surilgan. Bu davrda haqiqiy bilimga asoslangan ta’limiy uslub shakllandi, natijada ta’lim-tarbiya olimlar diqqat markazida bo‘ldi. Farobiyning ta’lim-tarbiyaga bag‘ishlangan asarlarida inson takomilida ta’lim-tarbiyaning muhimligi, unda nimalarga e’tibor berish zarurligi, ta’lim-tarbiya usul va uslublari haqida fikr yuritilgan. “Fozil odamlar shahri”, “Baxt-saodatga erishuv to‘g‘risida”, “Ilmlarning kelib chiqishi” kabi maorifiy asarlarida olimning tarbiyaviy qarashlari o‘z ifodasini topgan. Abu Rayhon Beruniyning bilimlarni egallash yo‘llari haqidagi fikrlari hozirgi davr uchun ham dolzarbdir. O‘quvchiga bilim berishda ularni zeriktirmaslik, uzviylik, izchillik va hokazolarni e’tiborga olish kerakligini uqtiradi. Beruniy inson kamolotida uch narsa muhimligini ta’kidlaydi. Bu hozirgi zamon pedagogikasida e’tirof etiluvchi irsiyat, muhit va tarbiyadir. Ibn Sino insonlarni kamolotga erishishning birinchi mezoni sanalgan bilim egallashga da’vat etadi. Bilimsiz kishilarning johil bo‘lishi, haqiqatni bila olmasliklarini ta’kidlaydi. Ibn Sino bilim olishda bolalarni yengildan og‘irga borish orqali bilim berish, olib boriladigan mashqlar bolalar yoshiga mos bo‘lishi, bilim berishda bolaning qiziqishi va qobiliyatlarini hisobga olish, o‘qitishni jismoniy mashqlar bilan olib borish kerakligini uqtiradi. Pedagogik fikr rivojlanishida rus pedagogi K.D.Ushinskiyning pedagogik, nazariy qarashlari “Inson tarbiya predmeti sifatida” degan mukammal asarida bayon qilib berilgan. “Ona tili”, “Bolalar dunyosi” kitoblari barchaga yaxshi ma’lum bo‘lib, u ta’limning ko‘rgazmaliligi, ongli va uzviy olib borish masalalarini ishlab chiqdi. Pedagogikaning fan sifatida rivojlanishida chex pedagogi, olimi Yan Amos Komenskiy (1592-1670)ning hissasi katta bo‘ldi. Uning “Buyuk didaktika” asari haqli ravishda pedagogika sohasida yaratilgan birinchi ilmiy asar hisoblanadi. Undan tashqari “Onalar maktabi” degan maktabgacha ta’lim qo‘llanmasi va bir qancha kitoblari diqqatga sazovordir. Komenskiy o‘zining pedagogik nazariyasida tarbiyaning tabiatga uyg‘un bo‘lishi to‘g‘risidagi tushunchani ilgari suradi. Pedagog bolani tarbiyalaganda, bog‘bon daraxtning biologik o‘sish qonuniyatini hisobga olgani kabi, undagi tabiiy bilish xususiyatlarini hisobga olishi shart,-deydi. Komenskiy o‘qishga hammaning jalb qilinishini, hamma umumiy ta’lim olishi kerakligini 7 uqtiradi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” qabul qilinganiga qadar ham biz maktabgacha ta’lim to‘g‘risida fikr yuritib kelganmiz. Bugun esa bu masalaga yangicha yondashmoqdamiz. Zero, dastur talablariga asosan maktabgacha ta’lim turi - bolani maktabga tayyorlash bilan birga, uni sog‘lom bo‘lib o‘sishini ta’minlaydi, muntazam ta’lim olishga tayyorlaydi, unda o‘qishga intilish hissini uyg‘otadi. Keyingi yillarda maktabgacha ta’lim muassasalarining yangi tarmog‘i shakllanib bormoqda. Misol tariqasida nodavlat maktabgacha ta’lim muassasalari, qisqa muddatli maktabgacha ta’lim muassasalari, bolalarga xoreografiya, tasviriy va musiqa san’ati, kompyuter savodxonligini o‘rgatuvchi guruhlar soni kundan kunga ko‘payib bormoqda. Bularning hammasi maktabgacha yoshdagi farzandlarimizni “Ta’lim to‘g‘risida”gi talablar asosida tarbiyalash uchun shart-sharoit yaratmoqda. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunning 8- moddasi maktabgacha ta’limga bag‘ishlanadi. Maktabgacha ta’lim shaxsni sog‘lom va qilib tarbiyalab, maktab ta’limiga tayyorlaydi. Bu ta’lim 6-7 yoshgacha oilada, bolalar bog‘chasida olib boriladi. 2022-yilda takomillashtirilgan davlat talablari qabul qilindi. Davlat talablarida bolalarning tug‘ilgandan 7 yoshgacha bo‘lganlari beshta asosiy rivojlanish sohalariga bo‘lingan. Har bir rivojlanish sohasi o‘z o‘rnida kichik sohalarga ajratilgan bo‘lib, ular har bir yosh guruhiga mos bir nechta talablardan va kutilayotgan rivojlanish ko‘rsatkichlaridan iborat. Bunda quyidagi yo‘nalishlar asos qilib olindi: – jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzining shakllanishi; – ijtimoiy-hissiy rivojlanish; – nutq, muloqot, o‘qish va yozish malakalari; – bilish jarayonining rivojlanishi; – ijodiy rivojlanish. “Ilk qadam” maktabgacha ta’lim muassasasining o‘quv Davlat dasturi 2018-yil yaratildi va 2022-yilda qayta takomillashtirildi. Maktabgacha ta’lim muassasasining Davlat o‘quv dasturi O‘zbekiston Respublikasining ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanishiga qo‘yiladigan Davlat talablariga muvofiq ishlab chiqilgan me’yoriy-huquqiy hujjat bo‘lib, unda maktabgacha ta’lim muassasasining maqsad va vazifalari, o‘quv tarbiyaviy faoliyatining asosiy 8 g‘oyalari ifodalangan. Bolaning ta’limning keyingi bosqichiga o‘tishidagi asosiy kompetensiyalari belgilangan. Maktabgacha ta’lim pedagogikasi ijtimoiy tarbiya tajribasini sinchkovlik bilan o‘rgandi. Bu esa maktabgacha ta’lim muassasalari ishini takomillashtirishga yordam beradi.

Maktabgacha ta’limning yana bir muhim jihati hisoblanadi. Bola hayotining dastlabki yillarida boshqalar bilan muloqot qilish, o'z his-tuyg'ularini tushunish va ifoda etish qobiliyati rivojlana boshlaydi. Maktabgacha ta'lim muassasasi bolalarning ijtimoiy va hissiy rivojlanishi uchun maqbul muhitni ta'minlaydi. Bolalar o‘z tengdoshlari bilan o‘zaro munosabatda bo‘lish orqali kelajakda sog‘lom munosabatlarni shakllantirish va saqlab qolish uchun zarur bo‘lgan almashish, navbatchilik qilish, hamkorlik qilish kabi muhim ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar. Bundan tashqari, maktabgacha ta'lim muassasalari o'qituvchilari bolalarning hissiy rivojlanishini qo'llab-quvvatlashda ularga o'z his-tuyg'ularini aniqlash va tegishli usullar bilan ifodalashda katta rol o'ynaydi. Ijtimoiy va hissiy ta'limga erta ta'sir qilish keyingi hayotda ijobiy ruhiy salomatlik va farovonlik uchun asos yaratadi.

Xulosa. Xulosa qilib aytganda, maktabgacha ta'limni tashkil etishning ahamiyatini ortiqcha baholab bo'lmaydi. Bu bolaning kelajakdagi akademik va ijtimoiy muvaffaqiyati uchun poydevor qo'yadi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, yuqori sifatli maktabgacha ta'lim dasturlariga qatnaydigan bolalar, bunday dasturlarga kirish imkoniga ega bo'lmaganlarga qaraganda, maktabda yaxshiroq ishlashadi, yuqori akademik yutuqlarga erishadilar va o'zini o'zi hurmat qiladilar. Bundan tashqari, maktabgacha ta'lim bolalarning kognitiv, ijtimoiy, hissiy va jismoniy rivojlanishini oshiradi. Bu bolalar muammoni hal qilish, tanqidiy fikrlash va ijtimoiy shovqin kabi muhim ko'nikmalarni o'rganadigan tizimli muhitni ta'minlaydi. Bundan tashqari, maktabgacha ta'lim bolalarning ijodiy qobiliyatini rivojlantiradi va ularning uzoq muddatli rivojlanishi va muvaffaqiyati uchun muhim bo'lgan o'rganishga bo'lgan muhabbatni kuchaytiradi. Shu bois, hukumatlar maktabgacha ta’limni tashkil etishga ustuvor ahamiyat qaratishi hamda mamlakatimizning porloq va istiqbolli kelajagini ta’minlash uchun maktabgacha ta’lim dasturlarini takomillashtirish va kengaytirishga sarmoya kiritishi zarur.

Foydalanilgan adabiyotlar.

1. И.О. Карелина. Методика обучения и воспитания в области дошкольного оброзования. Учебно – методическое пособие. Рыбинск 2012.

2. I.V. Grosheva,Ye.F. Say, S.S. Mirjalolova, N.I. Medvedeva “Ilm yo‘li” variativ dastur. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim Vazirligi.T.:2020.

3. Н.Ш. Сыртланова. Дошкольная педагогика. Практическое пособие. Уфа 2016. 4. D.Sh. Mirzayeva. Maktabgacha pedagogika. Durdona nashriyoti. Buxoro 2021.

5. I.V. Grosheva, K.T. Olimov, V.A. Nazarova, G.E. Djanpeisova, U.T Mikailova, D.A. Kenjabayeva, N.B. Gulamova, N.A. Miftayeva. Kuzatish va baholash. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim Vazirligi. T.:2020 y.

6. A.V. Shin, Sh.Sh. Mirziyoyeva, I.V. Grosheva, U.T. Mikailova,Y.T. Suleymanova, A.G. Daukayeva, Y.N. Vlasova, Z.F. Galimova “Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv asosida ta’lim jarayonini rejalashtirish. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim Vazirligi. T.:2020-y.