MAKTABGACHA TAʼLIMDA MILLIY QADRIYATLAR VA GLOBAL KOMPETENSIYALAR INTEGRATSIYASI

--⊱⊱ 122 ⊰⊰--

KOMPETENSIYALAR INTEGRATSIYASI

Sultonova Sitora Zarif qizi

Toshkent viloyati Pedagogik Mahorat Markazi

“Maktabgacha, boshlangʻich va maxsus taʼlim

metodikasi” kafedrasi oʻqituvchisi

sultonova918@gmail.com

Pardayeva Nigora

Toshkent viloyati Angrin shahri 31-Davlat

Maktabgacha taʼlim Tashkiloti

Teli: +998 944259143

Pardayevanigora10@gmail.com

Annotatsiya: Ushbu maqolada maktabgacha taʼlim jarayonida milliy qadriyatlarni bolalar ongiga singdirish hamda ularni global kompetensiyalar bilan uygʻunlashtirishning nazariy va amaliy jihatlari yoritiladi. Milliy qadriyatlar – oʻzlikni anglash, madaniy merosni qadrlash, hurmat, mehroqibat, oila anʼanalari kabi tushunchalar boʻlib, ular bolalarda ijtimoiy-emotsional rivojlanishning muhim asosini tashkil etadi. Global kompetensiyalar esa tanqidiy fikrlash, muomala madaniyati, madaniyatlararo muloqot, ekologik ong, media savodxonlik va kreativlik kabi zamonaviy koʻnikmalarni oʻz ichiga oladi. Maqolada ushbu ikki yoʻnalishni integratsiyalashning dolzarbligi, metodik mexanizmlari, pedagogik yondashuvlari va samaradorlik omillari ilmiy tahlil qilinadi.

Kalit soʻzlar: Maktabgacha taʼlim, milliy qadriyatlar, global kompetensiyalar, integratsiya, madaniy meros, tanqidiy fikrlash, madaniyatlararo muloqot, kommunikativ kompetensiya, ijtimoiyemotsional rivojlanish, kreativlik, ekologik ong, pedagogik yondashuv, kompetensiyaga asoslangan taʼlim, tarbiyaviy jarayon.

Annotation: This article examines the theoretical and practical aspects of integrating national values into early childhood education while simultaneously fostering global competencies. National values—such as cultural identity, respect, kindness, family traditions, and appreciation of heritage— serve as a crucial foundation for childrenʼs socio-emotional development. Global competencies, including critical thinking, communication culture, intercultural interaction, ecological awareness, media literacy, and creativity, reflect the essential skills required in the modern world.

Keywords: Early childhood education; national values; global competencies; integration; cultural heritage; critical thinking; intercultural communication; communicative competence; socioemotional development; creativity; ecological awareness; pedagogical approach; competency-based education; educational process.

Аннотация:В данной статье рассматриваются теоретические и практические аспекты интеграции национальных ценностей в систему дошкольного образования в сочетании с формированием глобальных компетенций. Национальные ценности — такие как самосознание, уважение, доброжелательность, семейные традиции и культурное наследие —

--⊱⊱ 123 ⊰⊰-- являются важной основой социально-эмоционального развития детей. Глобальные компетенции, включающие критическое мышление, культуру общения, межкультурное взаимодействие, экологическое сознание, медиаграмотность и креативность, отражают требования современного мира.

Ключевые слова: Дошкольное образование; национальные ценности; глобальные компетенции; интеграция; культурное наследие; критическое мышление; межкультурная коммуникация; коммуникативная компетенция; социально-эмоциональное развитие; креативность; экологическое сознание; педагогический подход; компетентностное обучение; воспитательный процесс.

Kirish

Bugungi globallashuv jarayonida maktabgacha taʼlim tizimi oldida bolalarni nafaqat milliy madaniyat va anʼanalarga sodiq, balki zamonaviy dunyo talablari asosida fikrlay oladigan, moslashuvchan, ochiq dunyoqarashga ega shaxs sifatida tarbiyalash vazifasi turibdi. Shuning uchun milliy qadriyatlar va global kompetensiyalarni integratsiyalash – maktabgacha taʼlimning dolzarb va strategik yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Mazkur integratsiya jarayoni bolalarda oʻzlikni anglashni mustahkamlaydi, madaniy merosga hurmat ruhini shakllantiradi, bir vaqtning oʻzida esa tanqidiy fikrlash, ijodkorlik, muloqot madaniyati, madaniyatlararo tushunish, ekologik ong kabi global koʻnikmalarni rivojlantiradi. Bugungi globallashuv sharoitida davlat boshqaruvi va taʼlim tizimining samaradorligi milliy qadriyatlar bilan zamonaviy kompetensiyalarni uygʻunlashtirish bilan chambarchas bogʻliq. Shu bilan birga, Shavkat Mirziyoyevning soʻzlariga koʻra, “Mamlakatimiz taraqqiyotini yoʻq qiluvchi illat – korrupsiyaga qarshi keng koʻlamli kurash olib borilmoqda”. Maktabgacha taʼlimda milliy qadriyatlarni singdirishning samarali mexanizmlarini aniqlash, ularni global kompetensiyalar bilan uygʻunlashtirishning nazariy asoslari va amaliy modellarini ishlab chiqish – bugungi ilmiy-pedagogik tadqiqotlarning asosiy yoʻnalishlaridan biridir. Zero, mazkur integratsiya bolalarda dunyoga ochiq, lekin oʻzligini unutmagan, innovatsion fikrlovchi, ijtimoiy faol va madaniy ongli shaxs sifatida kamol topishning poydevorini yaratadi. Ushbu maqolada milliy qadriyatlar va global kompetensiyalar integratsiyasining mazmuni, pedagogik yondashuvlari, metodik imkoniyatlari hamda maktabgacha taʼlimdagi amaliy ahamiyati ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi.

Asosiy qism

Milliy qadriyatlarning maktabgacha taʼlimdagi pedagogik ahamiyati. Maktabgacha yosh — shaxsning ijtimoiy, emotsional va axloqiy tamoyillari shakllanadigan eng muhim bosqichlardan biri boʻlib, aynan ushbu davrda milliy qadriyatlarni singdirish tarbiyaviy jarayonning asosiy tayanchlaridan sanaladi.

Milliy qadriyatlar bolalarda oʻzlikni anglash, madaniy merosni qadrlash, kattalarga hurmat, mehr-oqibat, mehnatsevarlik, odob-axloq normalariga rioya qilish kabi ijtimoiy fazilatlarni barpo etadi. Pedagogik tadqiqotlar milliy qadriyatlarga asoslangan tarbiya bola shaxsining barqaror ijtimoiy moslashuvini taʼminlashda muhim rol oʻynashini koʻrsatadi. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida milliy qadriyatlarni singdirish koʻproq oʻyinlar, ertaklar, milliy urf-odatlar bilan tanishtirish, xalq ogʻzaki ijodi namunalaridan foydalanish, xalqona sanʼat elementlarini qoʻllash orqali amalga oshiriladi. Bunday yondashuv bolalarning dunyoqarashi, emotsional tajribasi va ramziy tafakkuri rivojlanishiga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Shuningdek, milliy madaniyat unsurlari oʻquv-tarbiya jarayonida ijtimoiy-emotsional taʼlimning organik qismiga aylanadi. Global kompetensiyalar tushunchasi va ularning zamonaviy taʼlimdagi roli. Global kompetensiyalar — bolalarning turli madaniyat, til va qarashlarga ochiq boʻlishi, axborotni tahlil qila olishi, ijtimoiy masʼuliyatni his qilishi, ekologik ongga ega boʻlishi, kreativ va tanqidiy fikrlay olishi kabi zamonaviy koʻnikmalar

--⊱⊱ 124 ⊰⊰-- majmuasidir. Bugungi globallashuv sharoitida ushbu koʻnikmalar kichik yoshdan shakllantirilishi taʼlim standartlarining ustuvor yoʻnalishiga aylangan.

Maktabgacha taʼlimda global kompetensiyalarni shakllantirish oʻquvchilarni xilma-xil muloqotga tayyorlash, ularni madaniy farqlarga hurmat ruhida tarbiyalash, ekologik masʼuliyatni kuchaytirish, STEAM yoʻnalishidagi oʻyinlar orqali ijodiy-tanqidiy fikrlashni rivojlantirish kabi amaliy metodlar bilan amalga oshiriladi. Bolaning global kompetensiyalarga ega boʻlishi uning kelajakda raqobatbardosh, mustaqil fikrlovchi, madaniyatlararo muloqotga qodir shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi.

Milliy qadriyatlar va global kompetensiyalar integratsiyasining nazariy asoslari. Integratsiya — ikki yoki undan ortiq pedagogik yoʻnalishlar mazmuniy uygʻunlashuvini anglatadi. Milliy qadriyatlar va global kompetensiyalar bir-birini inkor etmaydigan, aksincha, bir-birini toʻldiradigan tarbiyaviy elementlardir. Nazariy jihatdan bunday integratsiya: madaniy-identitetni mustahkamlaydi, global dunyoqarashni kengaytiradi, ijtimoiy-emotsional rivojlanishni balanslaydi, taʼlim jarayonining kompetensiyaviy mazmunini boyitadi. Integratsion yondashuvning asosida konstruktivizm, kompetensiyaviy taʼlim nazariyasi, madaniyatshunoslik yondashuvi, sotsiokultural rivojlanish nazariyasi (Vigotskiy) kabi ilmiy konseptlar yotadi.

Ushbu nazariyalar bolalarda bilim, koʻnikma va munosabatlar uygʻunligi asosida yaxlit shaxsni shakllantirishni maqsad qiladi. Integratsiyani amalga oshirishning pedagogik-modellari. Maktabgacha taʼlim tashkilotlarida integratsiyani amalga oshirish uchun bir necha pedagogik modellar qoʻllaniladi: Madaniyatga yoʻnaltirilgan integratsion model. Bu modelda milliy urf-odatlar, anʼanaviy oʻyinlar, xalqona ertaklar asosiy mazmun sifatida tanlanadi, global kompetensiyalar esa mazkur faoliyatga zamonaviy talqin orqali singdiriladi. Masalan, milliy bayramlar haqida suhbat davomida ekologik ong yoki madaniyatlararo muloqot elementlarini qoʻshish. Bu yondashuv global kompetensiyalarni markazga qoʻygan holda milliy qadriyatlar bilan boyitishni nazarda tutadi. Misol uchun, tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi mashgʻulotlarda milliy ertaklardagi syujetlar asosida muhokama tashkil etish. Bolalar ishtirokida kichik loyihalar tashkil etiladi: “Mening oilam qadriyatlari”, “Madaniyatlar xilma-xilligi”, “Tabiatni asraymiz” kabi loyihalar orqali milliy va global taʼlim elementlari birgalikda beriladi.

Muammoli vaziyatlar yaratish: bolalarda tanqidiy fikrlash va ijtimoiy ongni kuchaytiradi. Madaniyatlararo taʼlim topshiriqlari: turli xalqlarning urf-odatlari bilan tanishtirish. Integratsiyaning amaliy samaradorligi.

Koʻplab amaliy tajribalar integratsiyalashgan yondashuv: bolalarda ijtimoiy moslashuvni, kognitiv rivojlanishni, muloqot madaniyatini, ijodiy faoliyatni, madaniy identitetning mustahkamlanishini, ekologik va axloqiy ongning oshishini taʼminlashini koʻrsatadi. Integratsiya taʼlim jarayonini qiziqarli, mazmunli va bolalar ehtiyojlariga mos qiladi, pedagogning innovatsion faoliyatini ragʻbatlantiradi hamda taʼlim sifatini oshiradi.

Xulosa

Korrupsiya zamonaviy davlat boshqaruvi, iqtisodiy taraqqiyot va ijtimoiy barqarorlikka eng jiddiy tahdid solayotgan tizimli ijtimoiy-huquqiy muammolardan biridir. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, korrupsiyaning ildizlari boshqaruv apparatidagi institutsional zaiflik, javobgarlik mexanizmlarining yetarli darajada ishlamasligi, nazorat organlari faoliyatining samarasizligi hamda jamiyatda huquqiy madaniyatning pastligi bilan bevosita bogʻliq. Ushbu omillar korrupsiyani nafaqat alohida holatlar koʻrinishida, balki barqaror takrorlanadigan tizimli jarayon sifatida shakllanishiga zamin yaratadi.

Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati

1. Mirziyoyev, Sh.M. Yangi Oʻzbekiston strategiyasi: Milliy qadriyatlar va taʼlim rivoji. Toshkent: Oʻzbekiston nashriyoti, 2021.

--⊱⊱ 125 ⊰⊰--

2. Abdullayeva, N.R. Maktabgacha taʼlimda milliy qadriyatlarni shakllantirish metodikasi. Toshkent: Pedagogika, 2020.

3. Sodiqova, B.S. Global kompetensiyalarni erta yosh bolalarda rivojlantirish. Toshkent: Taʼlim va Innovatsiya, 2019.

4. Islomov, A.X. Milliy madaniyat va maktabgacha taʼlim: nazariy va amaliy jihatlar. Toshkent: OʻzMU nashriyoti, 2018.

6. Kadirova, F.Z. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijtimoiy-emotsional rivojlanish va global kompetensiyalar. Toshkent: Maʼrifat, 2020.

7. Rasulova, M.M. Pedagogik texnologiyalar yordamida milliy va global qadriyatlarni integratsiyalash. Toshkent: Taʼlim nashriyoti, 2021.

9. Joʻrayev, X. Madaniyatlararo muloqot va kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish metodikasi. Toshkent: OʻzMU nashriyoti, 2021.

10. Oʻzbekiston Respublikasi Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi. Taʼlim sohasida shaffoflik va milliy qadriyatlarni rivojlantirish boʻyicha hisobot. Toshkent, 2022.