MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA EMOTSIONAL BARQARORLIKNI RIVOJLANTIRISH OMILLARI

--⊱⊱ 165 ⊰⊰--

RIVOJLANTIRISH OMILLARI

Eshqobulova Gulshoda Tangatar qizi

Samarqand viloyati Narpay tumani

45-DMTT direktor oʻrinbosari

Melikova Nodira Xayrillo qizi

Samarqand viloyati Toyloq tumani 27-

DMTT direktor oʻrinbosari

ANNOTATSIYA

Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda emotsional barqarorlikni shakllantirishga taʼsir etuvchi psixologik, pedagogik va ijtimoiy omillar yoritiladi. Bolaning hissiy holatini boshqarish koʻnikmalarini rivojlantirishda oila muhiti, tarbiyachining yondashuvi, ijobiy munosabatlar, oʻyin faoliyati, art-terapiya elementlari hamda emotsional savodxonlikning ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari emotsional barqarorlikka ega bolalar moslashuvchan, oʻz fikrini aniq bildiruvchi, stressga chidamli va jamoadagi munosabatlarda faol boʻlishlarini koʻrsatadi.

ANNOTATION

This article discusses the psychological, pedagogical, and social factors that influence the development of emotional stability in preschool children. It analyzes the role of family environment, teachersʼ approach, positive relationships, play activities, art therapy techniques, and emotional literacy in strengthening a childʼs ability to manage emotions. Research indicates that emotionally stable children demonstrate adaptability, clear self-expression, stress resistance, and positive social interactions.

АННОТАЦИЯ

В данной статье раскрываются психологические, педагогические и социальные факторы формирования эмоциональной устойчивости у детей дошкольного возраста. Анализируется влияние семейной атмосферы, подхода воспитателя, позитивных отношений, игровой деятельности, элементов арт-терапии и эмоциональной грамотности. Результаты исследования показывают, что эмоционально устойчивые дети отличаются адаптивностью, умением выражать свои чувства, стрессоустойчивостью и активностью в социальных взаимодействиях.

Emotsional barqarorlik — bolaning oʻz hissiyotlarini anglay olishi, boshqara bilishi va turli vaziyatlarda muvozanatni saqlab qolish qobiliyatidir. Erta yoshda ushbu sifatning shakllanishi bola ruhiyatining keyingi taraqqiyoti, ijtimoiy moslashuvi va shaxsiy muvaffaqiyati uchun asosiy poydevor sanaladi. Bolaning emotsional barqaror boʻlib ulgʻayishi biror bitta omilga emas, balki oila muhiti, tarbiyachi yondashuvi, kundalik tartib, hissiy savodxonlik va ijodiy-terapevtik jarayonlarning uygʻun taʼsiriga bogʻliqdir.

Mehrga boy, barqaror va xavfsiz oilaviy muhit bola hissiyotlarining tabiiy rivoji uchun eng qulay sharoitni yaratadi. Ota-onaning tinch ohangda muloqot qilishi, bolaga tushuntiruvchi tarzda murojaat etishi, uning kechinmalarini tan olishi va qoʻllab-quvvatlashi — bolaning ichki dunyosida ishonch, xavfsizlik va barqarorlik tuygʻusini mustahkamlaydi. Tarbiyachining izchil, mehribon va oʻzini tuta biladigan yondashuvi ham shunday muhim omildir, chunki bola kundalik muloqotda kattalarning hissiy holatini kuzatib, u orqali oʻzining emotsional naqshlarini shakllantiradi.

--⊱⊱ 166 ⊰⊰--

Emotsional barqarorlikning yana bir muhim tarkibi — hissiy savodxonlikdir. Bola oʻz hissiyotini nomlay olganida uni boshqarishga ham qodir boʻla boshlaydi. “Men xursandman”, “men xafa boʻldim”, “menga yoqmadi”, “men qoʻrqyapman” kabi iboralar bolaning ichki kechinmalarini ifodalashini yengillashtiradi, shuningdek boshqalar hissiyotini anglashga ham yordam beradi. Hissiyotlar aks etgan rasmlar bilan ishlash, ertak qahramonlarining kayfiyatini tahlil qilish, kichik sahnalashtirilgan oʻyinlar orqali emotsional holatlarni jonlantirish — bularning barchasi bola ongida hissiyotlarni anglash va tartibga solish mexanizmlarini boyitadi.

Ijodiy faoliyat, xususan art-terapiya usullari esa emotsional barqarorlikni mustahkamlovchi eng nozik va tabiiy vositalardan biridir. Rasm chizish bolaga ichki kechinmalarini hech qanday xavf va tanbeh siz ifodalash imkonini beradi; plastilin yoki gil bilan ishlash jarayoni ichki taranglikni yumshatadi; qum terapiyasi esa muvozanat topishga, tinchlanishga yordam beradi. Ranglar orqali kayfiyatni ifodalash bolaning oʻziga xos hissiy tilini shakllantiradi, bu esa ruhiy yuklamani kamaytiradi va ichki muvozanatni tiklaydi.

Bolalarda emotsional barqarorlikning shakllanishi koʻplab omillar uygʻunligiga asoslanadi. Avvalo, hissiy savodxonlikning erta yoshdan rivojlanishi muhim boʻlib, bola oʻz his-tuygʻularini nomlay olganida ularni boshqarish imkoniyati kengayadi. “Men xursandman”, “men jahlim chiqdi”, “men xijolat boʻldim” kabi oddiy iboralarni oʻrgatish, hissiyotlarni aks ettiruvchi rasmlar bilan ishlash va ertak qahramonlarining kechinmalarini tahlil qilish orqali bola oʻz ichki holatini tanish va ifodalashni oʻrganadi. Bu jarayon emotsional barqarorlik uchun mustahkam poydevor yaratadi, chunki his-tuygʻularni anglamagan bola ularni boshqarishda qiynaladi.

Shuningdek, art-terapiya elementlari bolaning ruhiy dunyosiga eng yumshoq va xavfsiz tarzda taʼsir koʻrsatuvchi vositalardan biridir. Bolaning rasm chizish orqali kayfiyatini ifoda etishi, plastilin va loy bilan ishlash jarayonida ichki zoʻriqishni chiqarib tashlashi, qum terapiyasi orqali oʻzini tinchlantirishi yoki ranglar yordamida holatini tasvirlashi — bularning barchasi bolaning histuygʻularini bevosita soʻzlarsiz ifodalash imkonini yaratadi. Shu kabi texnikalar bolaning ichki bosimi, xavotiri yoki emotsional keskinligini sezilarli darajada kamaytiradi, oʻz navbatida ijobiy psixologik fonni mustahkamlaydi.

Natijada, emotsional savodxonlik va art-terapiya usullarining uygʻun qoʻllanilishi bolada ruhiy barqarorlikning shakllanishiga sezilarli hissa qoʻshadi. U oʻz his-tuygʻularini tanigan, ularni boshqarishni biladigan, ichki zoʻriqishni sogʻlom yoʻl bilan chiqaradigan shaxsga aylanadi. Shu orqali bola atrof-muhit bilan munosabatlarda ishonchliroq, muloqotda ochiqroq, stress vaziyatlarda esa bardoshliroq boʻlib boradi. Kundalik tartibning izchilligi ham bolada barqaror psixologik holatning shakllanishiga xizmat qiladi. Bola nimani qachon kutishini bilganida, uning xavotiri kamayadi, oʻzini nazorat qilish va oʻzini tutish mexanizmlari kuchaya boshlaydi. Shuningdek, jismoniy faollik, sifatli uyqu, toʻgʻri ovqatlanish, erkin oʻyin va muloqot uchun vaqtning boʻlishi emotsional fonni barqaror saqlovchi asosiy omillar sirasiga kiradi.

Shunday qilib, bolalarda emotsional barqarorlikning shakllanishi oʻz-oʻzidan yuzaga kelmaydi — bu oila, tarbiyachi, ijtimoiy muhit va pedagogik jarayonlarning izchil hamkorligi natijasidir. Hissiy savodxonlikni shakllantirish, ijodiy-terapevtik faoliyatni qoʻllash, barqaror kundalik tartibni taʼminlash va mehrga asoslangan muloqot bola ruhiyati uchun mustahkam poydevor yaratadi. Erta yoshda shakllangan emotsional barqarorlik bola kelajakda stress, ziddiyat va raqobatli vaziyatlarda oʻzini tuta olishi, ijtimoiy munosabatlarda muvaffaqiyat qozonishi hamda psixologik jihatdan sogʻlom shaxs sifatida kamol topishiga xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Pavlov I.P. Oliy nerv faoliyati haqida maʼruzalar. – Moskva: Nauka, 1973.

--⊱⊱ 167 ⊰⊰--

2. Luriya A.R. Kognitiv jarayonlar va miyadagi tuzilmalar. – Toshkent: Fan, 2001.

3. Vygotskiy L.S. Psixika va rivojlanish muammolari. – Moskva: Pedagogika, 1982.

4. Ananʼyev B.G. Inson psixologiyasi va fiziologiyasi. – Sankt-Peterburg, 1996.