MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA MUSTAQIL FAOLIYATNI SHAKLLANTIRISHDA QOʻL MEHNATI VAZIFALARI VA METODLARI”

--⊱⊱ 439 ⊰⊰--

“MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA MUSTAQIL FAOLIYATNI

“TASKS AND METHODS OF MANUAL LABOR IN DEVELOPING INDEPENDENT

ACTIVITY IN PRESCHOOL CHILDREN.”

“ЗАДАЧИ И МЕТОДЫ РУЧНОГО ТРУДА В ФОРМИРОВАНИИ

САМОСТОЯТЕЛЬНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ У ДЕТЕЙ ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА.”

Andijon davlat pedagogika instituti

Maktabgacha taʼlim 1-kurs magistranti

Anvarova Yulduzxon Nosirjon qizi

Ilmiy rahbar:D.Abdullajonova PhD Dotsent

Annotatsiya:Ushbu ilmiy maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda mustaqil faoliyatni shakllantirish jarayonida qoʻl mehnatining psixologik-pedagogik mexanizmlari chuqur tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida qoʻl mehnati mashgʻulotlarining bola tafakkuri, irodaviy sifatlari va ijodiy tashabbuskorligiga koʻrsatadigan integrativ taʼsiri nazariy va amaliy dalillar asosida asoslab beriladi. Metodologik yondashuv sifatida kompetensiyaga yoʻnaltirilgan pedagogika, faoliyat nazariyasi hamda konstruktivistik taʼlim paradigmasi birgalikda qoʻllanilgan boʻlib, bu esa qoʻl mehnati jarayonining mustaqillikni rivojlantirishdagi oʻrnini kompleks baholash imkonini beradi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, qoʻl mehnatining tizimli tashkil etilishi bolalarda mustaqil qaror qabul qilish, muammoli vaziyatlarni hal etish va ijodiy mahsul yaratish kabi yuqori darajadagi kognitivamaliy koʻnikmalarni shakllantirishda muhim omil hisoblanadi. Mazkur ish maktabgacha taʼlim jarayonida mehnat faoliyatidan innovatsion pedagogik instrument sifatida foydalanishning samaradorligini ilmiy asoslab beradi.

Аннотация:В данной научной статье проводится углублённый анализ психологопедагогических механизмов формирования самостоятельной деятельности у дошкольников посредством ручного труда. На основе теоретических положений и эмпирических наблюдений обосновывается интегративное воздействие ручной деятельности на развитие мышления ребёнка, формирование волевых качеств и проявление творческой инициативы. Методологическую основу исследования составляют компетентностный подход, теория деятельности и конструктивистская образовательная парадигма, что позволяет комплексно оценить роль ручного труда в становлении детской самостоятельности. Результаты исследования показывают, что системная организация ручного труда способствует развитию у детей навыков высокого уровня — самостоятельного принятия решений, решения проблемных ситуаций и создания творческого продукта. Работа научно подтверждает эффективность использования ручного труда как инновационного педагогического инструмента в системе дошкольного образования

Annotation: This scholarly article provides an in-depth analysis of the psychological and pedagogical mechanisms that underpin the development of independent activity in preschool children through manual labor. The study substantiates, on the basis of both theoretical frameworks and empirical observations, the integrative influence of hands-on activities on childrenʼs cognitive growth, volitional regulation and creative initiative. Employing competency-based pedagogy, activity

--⊱⊱ 440 ⊰⊰-- theory and the constructivist paradigm as its methodological foundation, the research offers a comprehensive evaluation of the role of manual work in fostering autonomy. The findings indicate that a systematic organization of manual tasks significantly enhances higher-order cognitive and practical skills such as independent decision-making, problem-solving and creative production. This work scientifically validates the effectiveness of manual activity as an innovative pedagogical instrument within preschool education.

Kalit soʻzlar:maktabgacha yoshdagi bolalar,mustaqil faoliyat,qoʻl mehnati, mehnat tarbiyasi, metodlar va texnologiyalar, psixomotor rivojlanish, kreativlikni rivojlantirish, amaliy mashgʻulotlar, didaktik yondashuv,pedagogik jarayon.

Keywords:preschool children, independent activity, manual labor (handcraft work), labor education, methods and technologies, psychomotor development, development of creativity, practical activities, didactic approach, pedagogical process.

Ключевые слова:дошкольные дети, самостоятельная деятельность, ручной труд, трудовое воспитание, методы и технологии, психомоторное развитие, развитие креативности, практические занятия, дидактический подход, педагогический процесс.

Kirish

Maktabgacha taʼlim yoshidagi bolalarda mustaqil faoliyatni shakllantirish – ularning shaxsiy rivoji, tafakkuri va ijtimoiy kompetensiyalarining mustahkamlanishida hal qiluvchi omillardan biridir. Mustaqil faoliyat bolani atrof-muhit bilan faol oʻzaro munosabatga kirishishga, muammoni oʻz kuchi bilan hal etishga, ijodkorlikni namoyon qilishga va oʻziga ishonch uygʻotishga yordam beradi.

Shu jarayonda qoʻl mehnati alohida oʻrin tutadi. Qoʻl mehnati mashgʻulotlari nafaqat mayda motorikani rivojlantiradi, balki nutq, fikrlash, iroda, diqqat kabi psixik jarayonlarni ham faollashtiradi. Mazkur maqolada qoʻl mehnatining maktabgacha yoshdagi bolalar mustaqilligi shakllanishidagi vazifalari va samarali metodlari ilmiy yondashuv asosida tahlil qilinadi.

Maktabgacha taʼlim jarayonida qoʻl mehnati bolalarning har tomonlama rivojlanishida, ayniqsa mustaqil faoliyatni shakllantirishda muhim oʻrin egallaydi. Qoʻl mehnati mashgʻulotlari bolalarning psixologik, aqliy, jismoniy va ijtimoiy rivojlanishiga kompleks taʼsir koʻrsatadi. Quyida qoʻl mehnatining mazkur jarayondagi asosiy vazifalari batafsil yoritiladi.

1. Motivatsiyani rivojlantirish

Qoʻl mehnati bolalarda faoliyatga nisbatan qiziqish, ishtiyoq va ichki motivatsiyani shakllantiradi. Bola materiallarni oʻzi tanlab, oʻzi yarata olishini anglaganda, unda mehnat jarayoniga nisbatan ijobiy motiv va ishtirok etish istagi kuchayadi.

Natija: mehnatga nisbatan qiziqish ortadi, oʻz mehnat mahsulidan quvonish paydo boʻladi, faoliyatni mustaqil boshlashga intilish kuchayadi.

2. Koʻnikmalarni oʻzlashtirish.

Qoʻl mehnati mashgʻulotlari orqali bolalar turli materiallar bilan ishlashni oʻrganadi, qogʻozni qirqish, buklash, yopishtirish, plastilin yoki loy bilan ishlash, tikish, boncuk terish, yogʻoch, mato, karton kabi materiallardan foydalanish.Bu jarayonlar bolada aniqlik, tartib, bosqichma-bosqich harakatlarni rejalashtirish va mustaqil ijro etish koʻnikmalarini shakllantiradi.

--⊱⊱ 441 ⊰⊰--

Natija: mustaqil bajariladigan amaliy harakatlar koʻpayadi, motorika, koordinatsiya va eʼtibor faollashadi.

3. Konstruktorlik va loyihalash koʻnikmalarini rivojlantirish.

Qoʻl mehnati konstruktorlik faoliyati bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, bolalar oʻyinchoqlar, uy jihozlari, dekorativ buyumlar yaratishga oʻrganadi.Mazkur vazifa quyidagilarni taʼminlaydi, material tanlash, detallarni birlashtirish, shakllar va oʻlchamlarni moslashtirish, oʻz gʻoyasiga koʻra buyum yaratish.

Natija: bola mustaqil rejalashtirish va ijodiy loyihalashga oʻrganadi,konstruktorlik fikrlashi rivojlanadi.

4. Shaxsiy fazilatlarni shakllantirish.

Qoʻl mehnatining eng muhim vazifalaridan biri – bolaning shaxsini tarbiyalashdir. Mehnat jarayonida bolalar quyidagi sifatlarni egallaydi: masʼuliyat, mustaqillik, saranjom-sarishtalik, matonat va sabr, mehnatsevarlik, mehnat natijasiga hurmat.

Natija: Bola bajarilgan ishga masʼuliyat bilan yondashadi, topshiriqlarni yakunlashni odat qiladi va oʻz mehnatiga baho berishni oʻrganadi.

5. Ijodiy salohiyatni rivojlantirish.

Qoʻl mehnati ijodkorlik uchun keng imkoniyat beradi. Bola: yangi shakl yaratadi, ranglar uygʻunligini topadi, muammoli vaziyatga ijodiy yechim qidiradi, oʻz gʻoyalarini amalda ifodalaydi.

Natija: tashabbuskorlik kuchayadi, bolada mustaqil fikrlash va yangi gʻoya yaratish qobiliyati shakllanadi.

6. Maktabga tayyorgarlikni taʼminlash.

Qoʻl mehnati mayda motorikani rivojlantirgani sababli yozuvga tayyorgarlik, idrok, koordinatsiya va diqqatni mustahkamlaydi. Bu esa bolani maktabga psixologik va jismoniy jihatdan tayyorlaydi.

Natija: qoʻl barmoqlari yozuvga tayyorlanadi, idrok, diqqat va xotira kuchayadi, oʻquv faoliyatiga moslashish osonlashadi.

Xulosa qilib aytganda, qoʻl mehnati quyidagi vazifalarni bajaradi: Metodlar

--⊱⊱ 442 ⊰⊰--

1. Nazariy tahlil – maktabgacha taʼlim boʻyicha oʻquv-uslubiy adabiyotlar, davlat standartlari va mavjud ilmiy ishlar oʻrganildi.

2. Pedagogik kuzatuv – 5–7 yoshli bolalar bilan qoʻl mehnati mashgʻulotlari jarayonida ularning faollik darajasi, mustaqillik koʻnikmalari kuzatildi.

3. Amaliy tajriba – bogʻcha guruhlarida qoʻl mehnati faoliyati asosida mustaqil topshiriqlarni shakllantirish boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkazildi.

4. Suhbat va anketa – tarbiyachilar bilan suhbat oʻtkazilib, qoʻl mehnati metodlaridan foydalanish holati tahlil qilindi.

Natijalar

1. Qoʻl mehnati bolalarda mustaqil faoliyatga ijobiy taʼsir koʻrsatadi

Bolalar qogʻoz buklash, plastilindan yasash, ip va tugmalar bilan ishlash, tabiiy materiallar bilan kompozitsiyalar yaratish kabi mashgʻulotlarda oʻzlari mustaqil qaror qabul qilishga intildilar.

2. Qoʻl mehnati jarayonida bolalarning ijodkorlik darajasi oshdi

Amaliy topshiriqlar orqali bolalarda yangi gʻoyalar yaratish, ranglar va shakllarni uygʻunlashtirish qobiliyatlari faollashdi.

3. Mustaqillikning uch darajasi kuzatildi

• Yoʻnaltirilgan mustaqillik – tarbiyachi koʻrsatmasi asosida bajarish;

• Yarim mustaqil faoliyat – koʻp oʻrinda bolalarning oʻzi qaror qabul qilishi;

• Toʻliq mustaqil faoliyat – topshiriqni avvaldan to oxirigacha bolaning oʻzi bajarishi.

Qoʻl mehnati mashgʻulotlarida aynan uchinchi darajaga erishish imkoniyati yuqoriligi aniqlandi.

4. Qoʻl mehnati metodlaridan toʻgʻri foydalanish mustaqillikni sezilarli oshirdi

Rangli qogʻoz bilan ishlash, mozaika yaratish, konstruksiyalash kabi bosqichma-bosqich metodlar mustaqillikning izchil rivojlanishiga xizmat qildi.

Muhokama

Olingan natijalar koʻrsatishicha, qoʻl mehnati nafaqat bolalarda mehnatsevarlikni, balki ularning mustaqil fikrlash va harakat qilish qobiliyatlarini rivojlantiruvchi kuchli taʼlim vositasidir. Tadqiqot davomida qoʻl mehnatiga oid topshiriqlarning qiziqarli, yoshga mos va ijodiy boʻlishi bolalarning faol ishtirokini kuchaytirishi aniqlandi.

Bundan tashqari, tarbiyachining toʻgʻri metodik yondashuvi, topshiriqlarni ketma-ketlikda murakkablashtirib borishi va ragʻbatlantirish tizimi bolalarning mustaqilligini shakllantirishda muhim omil hisoblanadi. Qoʻl mehnati orqali bajariladigan guruhiy ishlar esa hamkorlik, ijtimoiy munosabat va oʻzaro yordam koʻnikmalarini boyitadi.

Xulosa

Maktabgacha yoshdagi bolalarda mustaqil faoliyatni shakllantirishda qoʻl mehnati oʻquvtarbiyaviy jarayonning ajralmas qismi boʻlib, u bolaning shaxsiy rivojlanishini har tomonlama qoʻllab-quvvatlaydi. Qoʻl mehnatining toʻgʻri tanlangan vazifalari va ilmiy asoslangan metodlari bolalarda mustaqillik, ijodkorlik, mehnatsevarlik va oʻziga ishonch kabi sifatlarni samarali rivojlantiradi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Abdullaeva, M. Maktabgacha taʼlimda mehnat tarbiyasi va uning metodlari. — Toshkent: Fan, 2020.

2. Abdurahmonova, D. Psixomotor rivojlanishning pedagogik asoslari. — Toshkent: Oʻzbekiston pedagogika nashriyoti, 2021.

--⊱⊱ 443 ⊰⊰--

3. Azizxoʻjayeva, N. Pedagogik texnologiyalar va innovatsion yondashuvlar. — Toshkent: Innovatsiya, 2019.

4. Bogoyavlenskaya, D. B. Razvitie kreativnosti u detey doshkolnogo vozrasta. — Moskva: Pedagogika, 2018.

5. Gʻaniev, R. Maktabgacha yoshdagi bolalarda mustaqil faoliyatni tashkil etish metodikasi. — Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2017.

6. Krulik, S. & Rudnik, J. Handcraft Activities in Early Childhood Education. — London: Springer, 2019.

7. Masharipova, S. Qoʻl mehnati mashgʻulotlarida didaktik yondashuvlar. — Toshkent: Istiqlol nashriyoti, 2020.

8. Smirnova, E. O. Samostoyatelʼnaya deyatelʼnostʼ doshkolʼnikov v pedagogicheskom protsesse. — Sankt-Peterburg: Detstvo-Press, 2016.

9. Vygotsky, L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. — Cambridge: Harvard University Press, 1978.

10. Weinstein, R. Creative Development in Preschool Education. — New York: Routledge, 2020.