ОТА-ОНАЛАР ВА ЎСМИР ЎРТАСИДАГИ МУНОСАБАТЛАРДА КОНФЛИКТ ВАЗИЯТЛАР

КОНФЛИКТ ВАЗИЯТЛАР

Абдиниёзова Муниса

Мактабгача таълим психологияси ва

педагогикаси йўналиши талабаси Анататсия: оила аъзолари орсидаги, фарзанд ва ота-оналар муносабатидаги келишмовчиликларининг сабаб ва оқибатлари ёритиб берилган. Калит сўзлар: Агрессия, конфликт, хулқ, хаётий тажриба.

Агрессия - лотин тилидаги "agressio" сўзидан олинган бўлиб, босқинчилик, ҳужум қилиш деган маънони беради ва деструктив хулқ шаклига киради. У жамиятда яшовчи кишиларнинг ҳаётий меъёр ва қоидаларига зид бўлиб, атрофдаги жонли ва жонсиз объектларга жисмоний зарар етказиш маъносини билдиради. Инсоннинг агрессивлиги ва агрессияга мойиллиги унинг индивидуал ривожланиш хусусиятлари билан белгиланади. Агрессив хулқни пайдо бўлишида кўпгина омиллар, жумладан ёш индивидуал хислатлар, жисмоний ва ижтимоий шароитлар ўрин тутади, лекин кўпгина тадқиқотчиларнинг фикрича ижтимоий муҳит бевосита катта роль ўйнайди.

Оила муҳитида бола ижтимоийлашувнинг илк қонун-қоидаларини ўрганади, шунинг учун ундаги дастлабки агрессияни келтириб чиқарадиган омиллар ҳам оилада юзага келади. Ижтимоийлашув – инсон томонидан жамиятда ҳаёт кечириш имконини берувчи билимлар, нормалар ва қадриятлар тизимининг ўзлаштирилиши жараёни.

Қуйидаги оилавий омиллар ўсмирнинг оилада ва ундан ташқарида агрессив бўлиб қолишларига сабаб бўлиши мумкин: - ота-оналарнинг ўсмирдаги ўзларига ёқмаган жиҳатларига нисбатан муносабатлари; - ота-оналар ва ўсмир ўртасидаги муносабат; - оиладаги муҳитнинг ҳолати; - ака-укалар ва опа-сингиллари билан муносабатнинг характери.

Оиланинг тўлиқ ёки тўлиқ эмаслиги ҳам агрессивлиликнинг ривожланишида муҳим омиллардан бири ҳисобланади.

Йирик психолог-олим Фроммнинг таъкидлашича, агрессивлилик икки хил "ижобий" ва "салбий" кўринишда бўлади. Биринчиси хавф туғилганда пайдо бўлиб, ҳимояланиш вазифасини бажаради. Ҳавф йўқолиши билан агрессив хулқнинг бу формаси ҳам кузатилмайди. "Салбий" кўринишдаги агрессив хулқга эга шахс эса қаттиққўллик ва шафқатсизликни ўзида мужаассам қилган бўлиб, бу шахснинг тузилиши билан боғлиқ бўлади. Агрессив хулқ ҳаракатларини кўпинча инсоннинг ёши билан боғлиқ ҳислатлари белгилайди. Ҳар бир ёш босқичи ривожланишнинг ўзига хос вазиятига эга ва шахсга нисбатан муайян талабларни илгари суради. Ўсмирларда агрессив хулқ муаммоси ҳозирги кунда жуда долзарб ҳисобланади. Мактаб ўқитувчиларининг таъкидлашларича йилдан-йилга ўқувчилар билан ишлаш қийинлашиб бормоқда, улар баъзида ўқувчиларга қандай чора кўришга ҳам ҳайрон бўлмоқдалар.

Тадқиқотларнинг кўрсатишича, ўрта мактаб ёшидаги ўқувчиларни ва ўсмир болаларни агрессив бўлиб қолаётганларини қуйидаги белгилар орқали билиб олса ҳам бўлади: - бошқа инсонларга таҳдид қилиш (кўз қараши, ҳаракатлари билан); - жисмоний уришишларни сабабчиси бўлиш; - жанжаллашаётганда ярадор қилувчи предметлардан фойдаланиш; - инсон ва ҳайвонларга нисбатан бераҳм бўлиш; - ўзи ёқтирмаган инсоннинг нарсаларини ўғирлаш; - мол-мулкка атайин зарар келтириш; - шантаж; - ота-онанинг рухсатисиз кечқурунлари уйда бўлмаслик; - уйдан қочиш; - мактабга бормаслик ёки мактабдан ҳайдалиш.

Агар бу ёшдаги болаларда юқоридаги сифатларнинг камида учтаси, олти ой давомида мунтазам кузатилса, бундай болаларни агрессив хулқ эгаси дейишимиз мумкин.

Шу билан бирга, агар бола (қандай ёш гуруҳига мансублиги бу ерда аҳамиятга эга эмас): - ота-онасининг биттаси ёки иккалови билан ҳам ёмон муносабатда бўлса; - ёки болани оилада ҳеч нимага ярамайди деб ҳисоблашса ва бола буни сезса; - ёки ота-онасини ўзининг ҳиссиётларига бефарқликларини сезса; - шунингдек, керак вақтда унинг ҳаёти билан қизиқиш ва қўллаб-қувватлаш йўқ бўлса, унда боланинг жиноят оламига кириб қолиши, бошқа болалар билан тил топиша олмаслиги, ўз ота-онасига нисбатан агрессив ҳаракат қилиш эҳтимоли юқори бўлади.

Ўсмир шахсини шаклланиши – мураккаб ва зиддиятли жараён ҳисобланади. Ўсмир ўзини шаклланаётган шахс эканлигини англаб, ота-онаси ва катта ёшлиларнинг қаршилигига қарамай кўпгина муаммоларни мустақил ўзи ечишга даъвогарлик қилади. Ўсмирнинг жисмоний ва психологик ривожланиши кўпгина янги эҳтиёжларни вужудга келтиради. Ҳаётий тажрибанинг камлиги ўзининг кўпгина ҳатти ҳаракатларини объектив баҳолашга тўсқинлик қилади. Ўсмирларда гуруҳларга бўлиниш, ўз шахсини гуруҳ орқали тасдиқлаш кузатилади, аммо уларнинг ҳатти ҳаракатлари бутун гуруҳнинг установкаларига боғлиқ бўлади. Ўсмирнинг агрессивлиги ва жазоланиши, шунингдек, боланинг ҳаттиҳаракатини ота-она томонидан кучли назорат қилинишига оид ўтказилган тадқиқотларни кўрсатишича, шафқатсиз тарзда жазоланиш ўсмирнинг агрессивлилигини янада оширади (вояга етмаган жиноятчиларнинг кўпчилиги жисмонан шафқатсизлик билан жазоланадиган ва боланинг ҳиссиётларига бефарқ бўлинган оилаларда тарбияланганлар), назоратнинг камлига эса ижтимоийлашувнинг қийинлашишига олиб келади.

Агрессив бола билан ишлаётганда ота-оналар ва психологлар унинг ички кечинмаларига, ички дунёсига ҳурмат билан қарашлари керак. Катталар томонидан агрессив болаларнинг ички дунёларига нисбатан ижобий эътибор шунинг учун ҳам зарурки, ўсмирни ўзи у ерда йиғилиб қолган салбий ўйфикрлар, бузғунчи эмоцияларни жиловлай олмайди. Чунки агрессия ортида, асосан, кўнгил қолиш, тан олинмаслик, ҳафсаласи пир бўлиш ётади. Бола шахсини уни ички дунёсини тан олмасдан қилинган ҳар қандай коррекцион ишлар омадсизликка учрайди, сабаби бола сизга нисбатан ишончини йўқотади ва кейинги ишларга қаршилик кўрсата бошлайди.

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Мухина В.С. Возрастная психология. –М.: Академия, 2004. – 2. Смирнова Т.П. Психологическая коррекция агрессивного поведения детей. Ростов-на-Дону. 2003. - 160 с. 3. Змановская Е. В. Девиантология. –М.: Академия. 2003. – 288 4. Фалсафа қомусий луғати. –Т.: “Шарқ”, 2004. -496 бет 5. O. Э. Эшмурадов “Оиланинг маънавий-ахлоқий хусусиятлари ва оила мустаҳкамлигини таъминлаш имкониятлари” academic research in educational sciences volume 2 | issue 5 | 2021 ISSN: 2181-1385 Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723 1082-1085 бетлар