ResearcherUz LogoResearcherUz
Посмотреть журнал

SAVDO, YASHASH VA OVQATLANISH BO‘YICHA XIZMATLAR SOHASIDA YARATILGAN QO’SHILGAN QIYMAT HAJMINI EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH

Аннотация

Maqolada O’zbekiston Respublikasida savdo, yashash va ovqatlanish bo‘yicha xizmatlar sohasida yaratilgan qo’shilgan qiymat hajmining choraklar bo’yicha o’zgarishi vaqtli qatori modellashtirilgan. Multiplikativ model tuzish orqali YaIM hajmi kelgusi 3 yil uchun prognoz qilingan.


The article models the time series of changes in the volume of added value created in the sphere of trade, living and catering services in the Republic of Uzbekistan by quarters. By creating a multiplicative model, GDP volume was forecasted for the next 3 years.

Полный PDF документ

Похожие статьи

Текст статьи

ECONOMETRIC MODELING OF THE VOLUME OF ADDED VALUE

CREATED IN THE FIELD OF TRADE, LIVING AND FOOD SERVICES

ЭКОНОМЕТРИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ ОБЪЕМА

ДОБАВЛЕННОЙ СТОИМОСТИ, СОЗДАЕМОЙ В СФЕРЕ ТОРГОВЛИ,

ЖИЛЫХ И ПИТАТЕЛЬНЫХ УСЛУГ

O. Axmedov

Termiz davlat universiteti katta o’qituvchisi

B.E. Turayev

Termiz davlat universiteti katta o’qituvchisi, i.f.f.d.

Annotatsiya: Maqolada O’zbekiston Respublikasida savdo, yashash va ovqatlanish bo‘yicha xizmatlar sohasida yaratilgan qo’shilgan qiymat hajmining choraklar bo’yicha o’zgarishi vaqtli qatori modellashtirilgan. Multiplikativ model tuzish orqali YaIM hajmi kelgusi 3 yil uchun prognoz qilingan.

Kalit so’zlar: Vaqtli qator, multiplikativ model, trend, mavsumiylik.

Abstract: The article models the time series of changes in the volume of added value created in the sphere of trade, living and catering services in the Republic of Uzbekistan by quarters. By creating a multiplicative model, GDP volume was forecasted for the next 3 years.

Key words: Time series, multiplicative model, trend, seasonality.

Аннотация: В статье моделируется временной ряд изменения объема добавленной стоимости, созданной в сфере услуг торговли, быта и общественного питания в Республике Узбекистан по кварталам. Путем создания мультипликативной модели был спрогнозирован объем ВВП на ближайшие 3 года.

Ключевые слова: Временной ряд, мультипликативная модель, тренд, сезонность.

Ma’lumki, savdo, yashash va ovqatlanish bo‘yicha xizmatlar sohasida yaratilgan qo’shilgan qiymat yalpi ichki mahsulotning tarkibiy qismi bo’lib, uning barqaror o'sib borishi mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishiga ta’sir ko’rsatadi. 2023 yil yakunlari bo’yicha O’zbekiston Respublikasida savdo, yashash va ovqatlanish bo‘yicha xizmatlar sohasida yaratilgan qo’shilgan qiymat hajmi 72382,4 mlrd so’mni tashkil etgan. Uning o’sish surati esa 110,2 foiz bo’lgan. Choraklar kesimida ushbu ko’rsatkich darajalari 1-jadvalda berilgan.

1-jadval

sohasida yaratilgan qo’shilgan qiymat hajmi (mlrd so’m)1

Yillar Chorak Ko’rsatkich Yillar Chorak Ko’rsatkich

2016 I 4 197,3 2020 I 8 412,0

2016 II 8 764,6 2020 II 16 611,4

2016 III 13 613,7 2020 III 26 357,4

2016 IV 18 755,4 2020 IV 36 662,8

2017 I 4 753,5 2021 I 10 055,4

2017 II 10 017,9 2021 II 21 404,1

2017 III 15 546,5 2021 III 33 858,1

2017 IV 21 540,6 2021 IV 46 750,0

2018 I 5 810,4 2022 I 12 415,6

2018 II 12 050,7 2022 II 26 501,7

2018 III 19 300,2 2022 III 41 418,3

2018 IV 26 510,1 2022 IV 58 020,3

2019 I 7 032,5 2023 I 15 519,9

2019 II 14 591,2 2023 II 32 871,7

2019 III 23 315,7 2023 III 51 786,4

2019 IV 32 179,7 2023 IV 72 382,4

Savdo, yashash va ovqatlanish bo‘yicha xizmatlar sohasida yaratilgan qo’shilgan qiymat YAIM tarkibiy qismi bo’lib, uning kelajakdagi qabul qilishi 1 www.stat.uz - O’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi ma’lumotlari mumkin bo’lgan qiymatlarini prognozlash mamlakat iqtisodiyoti uchun muhim ma’lumotlarni olishga zamin yaratadi.

1-jadvalda keltirilgan vaqtli qator darajalari choraklik tendentsiyani tashkil etmoqda. Bunday vaqtli qatorlar additiv, multiplikativ, SAR, SMA, SARMA, SARIMA va boshqa turdagi regressiya tenglamalari bilan modellashtiriladi. Odatda model turini tanlashda vaqtli qator chizmasi ko’zdan kechiriladi (1-rasm). 1-rasm. O’zbekiston Respublikasida savdo, yashash va ovqatlanish bo‘yicha xizmatlar

sohasida yaratilgan qo’shilgan qiymat (mrld)2.

1-rasmda vaqtli qator tebranish amplitudasi kengayib borayotganligini ko’rish mumkin. Demak, ushbu holatda quyidagi ko’rinishdagi multiplikativ vaqtli qator tenglamasini baholash maqsadga muvofiq:

𝑌 = 𝑇 ∙ 𝑆 ∙ 𝐸 (1)

bu yerda, 𝑇 – trend; 𝑆 – mavsumiylik tarkibiy qism; 𝐸 – tasodifiy xatolik.

(1) modelni baholash uchun dastlab mavsumiylikni aniqlanishimiz talab etiladi (2-jadval).

2-jadval

Mavsumiylik bahosini aniqlash bo’yicha hisob-kitoblar3

Yillar Chorak Ko’rsatkich (𝒀) Sirg'aluvchi Markazlashgan Mavsumiylik 2 Muallif ishlanmasi. 3 Muallif ishlanmasi

2016 I

2016 II

2016 III

2016 IV

2017 I

2017 II

2017 III

2017 IV

2018 I

2018 II

2018 III

2018 IV

2019 I

2019 II

2019 III

2019 IV

2020 I

2020 II

2020 III

2020 IV

2021 I

2021 II

2021 III

2021 IV

2022 I

2022 II

2022 III

2022 IV

2023 I

2023 II

2023 III

2023 IV

o'rtacha sirg'aluvchi o'rtacha bahosi

2016 I 4 197 - - -

2016 II 8 765 11 332,8 - -

2016 III 13 614 11 471,8 11 402,3 1,2

2016 IV 18 755 11 785,1 11 628,5 1,6

2017 I 4 753 12 268,3 12 026,7 0,4

2017 II 10 018 12 964,6 12 616,5 0,8

2017 III 15 546 13 228,9 13 096,7 1,2

2017 IV 21 541 13 737,0 13 483,0 1,6

2018 I 5 810 14 675,5 14 206,3 0,4

2018 II 12 051 15 917,8 15 296,7 0,8

2018 III 19 300 16 223,4 16 070,6 1,2

2018 IV 26 510 16 858,5 16 540,9 1,6

2019 I 7 032 17 862,4 17 360,4 0,4

2019 II 14 591 19 279,8 18 571,1 0,8

2019 III 23 316 19 624,7 19 452,2 1,2

2019 IV 32 180 20 129,7 19 877,2 1,6

2020 I 8 412 20 890,1 20 509,9 0,4

2020 II 16 611 22 010,9 21 450,5 0,8

2020 III 26 357 22 421,8 22 216,3 1,2

2020 IV 36 663 23 619,9 23 020,8 1,6

2021 I 10 055 25 495,1 24 557,5 0,4

2021 II 21 404 28 016,9 26 756,0 0,8

2021 III 33 858 28 606,9 28 311,9 1,2

2021 IV 46 750 29 881,3 29 244,1 1,6

2022 I 12 416 31 771,4 30 826,4 0,4

2022 II 26 502 34 588,9 33 180,2 0,8

2022 III 41 418 35 365,0 34 977,0 1,2

2022 IV 58 020 36 957,5 36 161,3 1,6

2023 I 15 520 39 549,6 38 253,5 0,4

2023 II 32 872 43 140,1 41 344,8 0,8

2023 III 51 786 - - -

2023 IV 72 382 - - -

2-jadvalda keltirilgan mavsumiylik baholari o’rtacha qiymatlarini to’g’rilovchi koeffitsiyentga bo’lish orqali mavsumiylikni aniqlash mumkin (3-jadval)

3-jadval

Choraklar bo’yicha mavsumiylik tarkibiy qismi darajalari4 Choraklar I II III IV

JAMI 2,8 5,5 8,3 11,2

O'rtachasi 0,405344 0,790813 1,192432 1,603974 To’g’rilovchi koeffitsiyent 0,998141 Mavsumiylik (𝑺) 0,406099 0,792286 1,194653 1,606962

𝑌 natijaviy belgini (yoki (1) modelni) 𝑆 ga bo’lish orqali 𝑇 ∙ 𝐸 bahosi aniqlanadi:

𝑌

𝑆 = 𝑇∙𝑆∙𝐸

𝑆 = 𝑇 ∙ 𝐸 (1)

Natijalar 4-jadvalda keltirilgan (4-jadval).

4-jadval

𝑻 ∙ 𝑬 qiymatlari5

Yil Chorak 𝑻 ∙ 𝑬 Yil Chorak 𝑻 ∙ 𝑬

2016 I 10335,74 2020 I 20714,13

2016 II 11062,47 2020 II 20966,43

2016 III 11395,48 2020 III 22062,82

2016 IV 11671,34 2020 IV 22814,96

2017 I 11705,23 2021 I 24761,04

2017 II 12644,33 2021 II 27015,64

2017 III 13013,39 2021 III 28341,36

2017 IV 13404,56 2021 IV 29092,17

2018 I 14307,84 2022 I 30572,75

2018 II 15210 2022 II 33449,63

2018 III 16155,52 2022 III 34669,7

2018 IV 16497,02 2022 IV 36105,57

2019 I 17317,12 2023 I 38216,98

2019 II 18416,58 2023 II 41489,69

2019 III 19516,74 2023 III 43348,44

2019 IV 20025,2 2023 IV 45043,02

4 Muallif ishlanmasi 5 Muallif ishlanmasi

𝑇 ∙ 𝐸 bu trend va tasodifiy xatoliklardan iborat qator hisoblanadi. Odatda bunday qatordan trendni ajratish uchun eng kichik kvadratlar usulini qo’llash etarli hisoblanadi. Shu maqsadda 𝑇 = 𝑎 + 𝑏𝑡 ko’rinishidagi chiziqli model tuzamiz (5- jadval).

5-jadval

Regression tahlil natijalari6

ВЫВОД ИТОГОВ

Регрессионная статистика Множественный R 0,968 R-квадрат 0,937 Нормированный R-квадрат 0,935 Стандартная ошибка 2 636,901 Наблюдения 32 Дисперсионный анализ

df SS MS F Значимость

F Регрессия 1 3125894723 3125894723 449,559 1,309E-19 Остаток 30 208597395 6953246,5 Итого 31 3334492118

Коэффициенты Стандартная

ошибка

t-

статистика

P-

Значение

Нижние

95% Y-пересечение 5 192,097 954,574 5,439 0,000 3 242,596 Переменная X 1 1 070,447 50,486 21,203 0,000 967,340

5-jadvalga ko’ra, Fisherning F mezoni hisoblangan qiymati 𝐹ℎ𝑖𝑠 = 449,559 ga teng. Bu esa 𝑑𝑓1 = 𝑚 = 1 va 𝑑𝑓2 = 𝑛 − 1 − 1 = 30 erkinlik darajasida hamda, 𝛼 = 0,05 ahamiyatlilik darajasidagi Fisherning jadval qiymati 𝐹𝑗𝑎𝑑 = 4.17 dan katta. Shuningdek (3) modelning parametrlari bo‘yicha Styudentning t mezoni qiymatlari 𝑡𝑎 = 5,439 va 𝑡𝑏 = 21,203 ga teng. Bu esa 𝛼 = 0,05 ahamiyatlilik darajasi hamda 6 Muallif ishlanmasi 𝑑𝑓 = 𝑛 − 1 = 31 erkinlik darajasida Styudentning t mezoni jadval qiymati 𝑡𝑗𝑎𝑑 = 2,04 dan katta. Shu sababli model statistik ahamiyatga ega hisoblanadi.

Shunday qilib, trend tenglamasini quyidagicha yozish mumkin:

𝑇 = 5192,097 + 1070,447𝑡 (2)

Shunday qilib, 𝑆 mavsumiylik tarkibiy qism darajalari hamda 𝑇 trend tarkibiy qismi modeli baholandi. Ulardan foydalanib, kelgusi 3 yil uchun prognoz qiymatlar ishlab chiqildi (6-jadval). Shuni aytib o’tish kerakki, vaqtli qatorning haqiqiy darajalari hamada tekislangan darajalari o’rtasidagi approksimatsiya hatoligi 10,77 foizni tashkil etdi.

6-jadval

sohasida yaratilgan qo’shilgan qiymat hajmining 2024-2026 yillar uchun

prognoz qiymatlari7 T/r Yillar Chorak Mavsumiylik

tarkibiy qismi, 𝑺

Trend tarkibiy

qismi, 𝑻 Ko’rsatkich, 𝒀̂

1 2024 I 0,406099 40516,83 16 454

2 2024 II 0,792286 41587,28 32 949

3 2024 III 1,194653 42657,73 50 961

4 2024 IV 1,606962 43728,17 70 269

5 2025 I 0,406099 44798,62 18 193

6 2025 II 0,792286 45869,07 36 341

7 2025 III 1,194653 46939,51 56 076

8 2025 IV 1,606962 48009,96 77 150

9 2026 I 0,406099 49080,41 19 932 10 2026 II 0,792286 50150,85 39 734 7 Muallif ishlanmasi

11 2026 III 1,194653 51221,3 61 192

12 2026 IV 1,606962 52291,75 84 031

Prognoz qiymatlarning chizmasi 2-rasmda berilgan:

2-rasm. O’zbekiston Respublikasida savdo, yashash va ovqatlanish bo‘yicha

xizmatlar sohasida yaratilgan qo’shilgan qiymat hajmi (mlrd so’m)8

Shunday qilib, 2027 yilga kelib, O’zbekiston Respublikasi O’zbekiston Respublikasida savdo, yashash va ovqatlanish bo‘yicha xizmatlar sohasida yaratilgan qo’shilgan qiymat hajmi 84 031 mlrd so’mni, o’sish esa 116% ni tashkil etishi taxmin qilinmoqda.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

1. Буранова, л. В. (2023). Повышение эффективности управления кредитными ресурсами предприятия. O'zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali, 2(19), 329-333.

2. Ergashevich, T. B. (2022). ISSUES OF SUSTAINABILITY OF

DEVELOPMENT TRENDS OF THE CONSTRUCTION MATERIALS INDUSTRY

OF SURKHANDARYA REGION. Open Access Repository, 8(12), 426-430. 8 Muallif ishlanmasi 90 000

YaIM Prognoz

3. Mamatqulova, S. F., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryoda to’qimachilik mahsulotlarini ishlab chiqarishni arima modeli asosida prognozlash. Journal of Universal Science Research, 2(1), 307-320.

4. Mamatkulova, X. N., & Turayev, B. E. (2024). Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarining sohalar bo'yicha tarkibiy o’zgarishlarini aniqlash orqali ularning rivojlanish darajasini o’rganish (Ryabsev indeksi). Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 4(3), 112-116.

5. Mirzohidovna, P. M., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmini trend modellari orqali modellashtirish. Journal of Universal Science Research, 2(2), 296-302.

6. Субханова, М. А., & Тураев, Б. Э. (2024). Корреляционнорегрессионный анализ ликвидности коммерческих банков. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(3), 38-43.

7. Tulaganova, M. H., & Turayev, B. E. (2024). Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni trend modellari yordamida prognozlash (Surxondaryo viloyati

misolida). TECHNICAL SCIENCE RESEARCH IN UZBEKISTAN, 2(2), 223-230.

8. Тураев, Б. (2021). Корреляционно-регрессионный анализ доли строительных работ в валовом региональном продукте Сурхандарьинской области. Экономика и инновационные технологии, (6), 205-214.

9. Тураев, Б. Э. (2022). Моделирование изменения цен в промышленности строительных материалов (на примере Сурхандарьинской области). In Современные тенденции развития финансово-банковского сектора в условиях экономической неопределенности (pp. 71-75).

10. Тўраев, Б. Э., & Хатамов, О. Қ. Арима модели ёрдамида қурилиш ишлари ҳажмини прогноз қилиш (Сурхондарё вилоятида мисолида).“. UzBridge” электрон журнали, 74-84.

11. To’rayev, B. E. (2024). Mahalliy byudjet daromadlarini ARIMA modeli asosida prognozlash. Journal of Universal Science Research, 2(1), 141-149.

12. Turaev, B. E. (2021). Forecasting the volume of construction work using the arima model (on the example of Surkhandarya region). Scientific progress, 2(2), 1287-1290.

13. Tuychiyeva, M. K., & Turayev, B. E. (2024). Trend modellari yordamida elektron tijorat aylanmasi hajmini modellashtirish va prognozlashtirish. Technical science research in uzbekistan, 2(2), 193-199.

14. Xursanova, S. A., & Turayev, B. E. (2024). Hudud dehqonchilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini trend modellari yordamida prognozlashtirish. Technical science research in uzbekistan, 2(2), 200-208.

15. Бабаниязович, А.А. (2024). ЗНАЧЕНИЕ И СУЩНОСТЬ

МАРКЕТИНГА В МАЛОМ БИЗНЕСЕ И

ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВЕ. Господарка и инновации. , (45), 246-250.

16. Бабаниязович А.А., Алибековна А.З., Алибековна А.Ф.

(2024). RAQAMLI IQTISODIYOTNING ISTIQBOLLARI VA REKLAMADAGI

AHAMIYATI. ИДЖОДКОР О'КИТУВЧИ , 4 (37), 154-157.

17. Бабаниязович А.А., Бахрамовна YLT и Чори о'г TRJ

(2024). ЗНАЧИМОСТЬ СОВРЕМЕННОГО МЕНЕДЖМЕНТА В

БАНКЕ. Журнал универсальных научных исследований , 2 (2), 196–199.

18. Бабаниязович А.А., Алибековна А.З., Алибековна А.Ф.

(2024). РОЛЬ ЭКОНОМИЧЕСКОГО УПРАВЛЕНИЯ В ФИНАНСОВЫХ И

БАНКОВСКИХ РЕФОРМАХ. Международный междисциплинарный журнал исследований и разработок , 11 (01).

19. Бабаниязович, А.А. (2023). МИЛЛИЙ ИКТИСОДИЕТНИНГ

МАНАВИЙ АСОСЛАРИ. ЖУРНАЛ ИННОВАЦИЙ В НАУЧНЫХ И

ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЯХ , 6 (3), 467-470.

20. Бабаниязович, А.А. (2023). Мамлакатимизда саноат салохиятини ривойлантириш. Журнал универсальных научных исследований , 1 (3), 86-89.

21. Babaniyazovich, A. A. (2023). MILLIY IQTISODIYOTNI

RIVOJLANTIRISHDA TARKIBIY OʻZGARISHLARNING AHAMIYATI VA

OʻRNI. PEDAGOG, 6(3), 178-182.

22. Бабаниязович, А.А. (2023). СОХАЛАР БО 'ЙИЧА

МАРКЕТИНГ. УЗБЕКИСТОНДА ФАНЛАРАРО ИННОВАЦИЯЛАР ВА ИЛМИЙ

ТАДКИКОТЛАР ЖУРНАЛИ , 2 (17), 636-639.

23. Бабаниязович, А.А. (2023). Makroiqtisodiy ko 'rsatgichnilar или 'zgarishiga jiddiy ta 'sir etuchi global omillar va ularni o 'rganish yo 'llari. Журнал

24. Axmedov, A. (2023). KICHIK BIZNES VA TADBIRKORLIK

FAOLIYATINING RIVOJLANISHIDA MARKETING SOHASINING

AHAMIYATI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH YOʻLLARI. Инновационные

исследования в современном мире: теория и практика, 2(8), 56-58.

25. Babaniyazovich, A. A. (2023). HR MANAGEMENT DIFFERENCIES AROUND DIFFERENT COUNTRIES. Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research, 10(09), 433-438.

26. AKHMEDOV, A. (2020). ON SPECTRA OF MULTIPLE BAND

GENERALIZED DIFFERENCE OPERATOR-MATRICES WITH RETURNED

SEQUENCES. CONTROL AND OPTIMIZATION WITH INDUSTRIAL

APPLICATIONS, 62.

27. Babaniyazovich, A. A. (2023). THE IMPACT OF ARTIFICIAL

INTELLIGENCE ON HUMAN LIFE IN THE FUTURE. International

Multidisciplinary Journal for Research & Development, 10(10).

28. Babaniyazovich, A. A., & Abdullayevich, J. S. (2023). INCREASING FINANCIAL LITERACY IN RURAL AREAS. American Journal of Public Diplomacy and International Studies (2993-2157), 1(4), 1-3.

29. Babaniyazovich, A. A. (2022). Ways to increase the importance and efficiency of crop rotation in agriculture.

30. Babaniyazovich, A. A., Bakhtiyarovich, A. S., & Abbos G'affor o'g, J.

(2023). FACTORS LEADING TO DRINKING WATER SHORTAGE AND

DROUGHT IN UZBEKISTAN. PEDAGOGS, 46(2), 118-123.

31. Бабаниязович, А.А. (2022). Пути повышения значения и эффективности севооборота в сельском хозяйстве.

32. Бабаниязович, А.А. (2023). Makroiqtisodiy ko 'rsatgichnilar или o'zgarishiga jiddiy ta 'sir etuchi global omillar va ularni o 'rganish yo 'llari. Журнал

Текст распознан автоматически из PDF и может содержать неточности.