SHARQIY BUXORO TARIXINI O'RGANISHGA OID MANBALAR TARIXI.

SHARQIY BUXORO TARIXINI O'RGANISHGA OID MANBALAR TARIXI.

Habibullayeva Sarvinoz

Termiz Iqtisodiyot va Servis universiteti

Pedagogika va ijtimoiy-gumanitar fanlar

Fakulteti tarix ta’lim yo’nalishi

3 bosqich 1.23-gurux talabasi

Annotatsiya: Ushbu maqolada Mazkur ishda Sharqiy Buxoro tarixini o‘rganishda foydalaniladigan asosiy tarixiy manbalar, ularning turlari va ilmiy ahamiyati yoritiladi. Sharqiy Buxoro hududi Markaziy Osiyo tarixida muhim o‘rin tutgan bo‘lib, uning o‘tmishini o‘rganishda yozma manbalar, arxiv hujjatlari, tarixiy asarlar va arxeologik materiallar muhim hisoblanadi. Ayniqsa, Buxoro amirligi davriga oid tarixiy asarlar va qo‘lyozmalar Sharqiy Buxoroning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotini yoritishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi..

Kalit so‘zlar: Sharqiy Buxoro, Buxoro amirligi, tarixiy manbalar, qo‘lyozma asarlar, manbashunoslik, tarixiy hujjatlar, bekliklar, Hisor, Mang‘itlar sulolasi, tarixiy tadqiqotlar.

KIRISH :Sharqiy Buxoro Markaziy Osiyoning muhim tarixiy hududlaridan biri bo‘lib, u asosan hozirgi Tojikistonning janubi-sharqiy qismi hamda O‘zbekistonning ayrim hududlarini o‘z ichiga olgan. Bu hudud XIX asrda Buxoro amirligi tarkibiga kirgan va u yerda bir nechta bekliklar mavjud bo‘lgan. Sharqiy Buxoro tarixini o‘rganishda turli xil yozma manbalar, arxiv hujjatlari, tarixiy asarlar hamda arxeologik topilmalar muhim ahamiyatga ega. Tarixchilar ushbu hudud tarixini o‘rganishda qadimgi tarixiy asarlar, sayyohlarning esdaliklari, mahalliy tarixnavislar yozgan kitoblar hamda rasmiy hujjatlarga tayanadilar. Ayniqsa, Buxoro amirligi davrida yaratilgan tarixiy asarlar Sharqiy Buxoro siyosiy hayoti, bekliklar tizimi va ijtimoiy tuzum haqida qimmatli ma’lumotlar beradi.

Sharqiy Buxoro — asosan Tojikistonning janubi-sharqiy qismi va qisman

Oʻzbekistonning janubiy qismidagi hududning ilmiy nomi boʻlib, 1870—1880-yillarda

nihoyat Buxoro amirligiga biriktirildi ..

XVIII asrning 70-yillariga kelib, Buxoro amirligiga yakuniy qoʻshilish davri bo'lgan. Sharqiy Buxoro shimolda Hisor tizmasi, janubda Amudaryo bilan, uning katta qismi boʻylab Sharqiy Buxoro va Afgʻoniston chegarasi boʻylab chegaralangan edi. sharqda Sharqiy Pomir platosi va gʻarbda Pomir-Oloy tizmalari oʻtgan. Unda sakkizta beklar tashkil etilgan: Baldjuan, Hisor, Darvaz, Denov, Kabodiyon, Qorategin, Koʻlob, Qoʻrgʻon-tepa.

Uzoq tarixiy davr mobaynida Sharqiy Buxoro XIX asrning ikkinchi yarmigacha nihoyatda qoloq va yakkalanib qolgan edi. Uning iqtisodida, avvalgidek, patriarxal-feodal munosabatlari hukmron mavqega ega edi. Ayrim hududlarda, xususan, baland tog`li hududlarda ibtidoiy jamoa tuzumi qoldiqlarining ayrim shakllari saqlanib qolgan. Iqtisodiy saviyasi pastligi va siyosiy tarqoqlik tufayli uning aholisi hamon ijtimoiy rivojlanishning nihoyatda past darajasida edi. Tekisliklarda va baland togʻlarda ham aholi, asosan, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan. Zamonaviy Tojikistonning janubi-sharqiy mintaqalari uchun barter mavjud bo'lgan o'ziga xos iqtisodiyot mavjud boʻlgan. Oʻzaro feodal urushlari, davriy epidemiyalar va ochlik eʼlonlari, baʼzi feodallarning boshqalarga boʻlgan vayronkor bosqinlari Sharqiy Buxoro aholisiga qaygʻu va qashshoqlik olib keldi.

Iqtisodiyotning sust rivojlanishi, feodal tarqoqlik sharoitida mamlakatning alohida hududlari oʻrtasidagi savdo-sotiq uchun normal sharoitlarning yoʻqligi Sharqiy Buxoroda yagona barqaror markazlashgan feodal davlatning vujudga kelishiga koʻp jihatdan toʻsqinlik qildi. Bunday sharoitda feodallarning alohida vakillari – beklar, mirlar, shohlarning mamlakatni ulardan birining boshchiligida birlashtirishga urinishlari besamar qolgan edi. Yagona barqaror markazlashgan davlat hokimiyatining yo'qligi ko'plab mayda feodal qismlarni keltirib chiqardi, ularning har birining boshlig'i, o'z navbatida, butun mintaqaning hukmdori ekanligini da'vo qildi.

XIX asrning ikkinchi yarmida hozirgi Tojikistonning janubi-sharqiy viloyati hukmdorlari roli uchun eng koʻzga koʻringan daʼvogarlar Hisor beklari boʻlib, ular Shahrisabzo—Kitob beklarining yordamiga tayanib, baʼzan oʻz mustaqilligini himoya qilgan. Buxoro amirligi boshqa kichikroq feodal hukmdorlarni ham o'zlariga bo'ysundirishga harakat qilishdi. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, Koʻlob bekligining kuchayishi munosabati bilan uning hukmdori Sarixon mayda feodal mulklarni oʻz tasarrufiga birlashtirishga bir qancha urinishlar qildi va u bu bilan cheklanib qolmadi. Sarixon hozirgi Tojikistonning janubi-sharqiy viloyatlari, balki Afg'onistonning chegaradosh viloyatlarining ichki ishlariga ham aralashgan.

Viloyatning toʻliq Buxoro amirligiga boʻysunishi

Viloyatning feodal tarqoqligi Buxoro amirligi va Qoʻqon, Qunduz, Badaxshon xonliklarining hozirgi Tojikistonning janubi-sharqiy viloyatlarini oʻz taʼsiriga boʻysundirishga sabab boʻldi. Buxoro hukmdorlari Hisor vodiysiga, Qoʻqon hukmdorlari Qorategin va Darvazga, Qunduz-Badaxshon hukmdorlari Pomirning gʻarbiy viloyatlariga bir necha bor hujumlar uyushtirdilar.

Hozirgi Tojikistonning janubi-sharqiy va Pomirning gʻarbiy tumanlari bu davlatlarga doimiy bo'ysinmas edi. Bu davlatlar zaiflashishi bilanoq ularning vassal mulklari ulardan ajralib, mustaqillikka erishdi. Hozirgi Tojikistonning janubi-sharqiy tumanlari va Pomirning asosiy feodal qismi tarixiga xos xususiyat shundan iboratki, ular Buxoro, Qo‘qon va Qunduz-Badaxshon hukmdorlarining bir necha bor hujumlariga qaramay, o‘z yarim mustaqilligini 2000-yilgacha saqlab qolishga muvaffaq bo‘ldilar. 1870—1880-yillarda Rossiyadan tashqari Afg'onistonda Buyuk Britaniyaning ta'siri sezilarli darajada kuchayganda, ular nihoyat qo'shni davlatlarga bo'ysundilar. Qoʻshni Afgʻonistonda siyosiy-ijtimoiy vaziyat beqaror boʻlgani, Afgʻoniston bilan Sharqiy Buxoro oʻrtasidagi chegara belgilanmaganligi sababli, Rossiya-Buxoro kelishuviga koʻra, uni qoʻriqlash Rossiya chegara qoʻshinlariga oʻtgan. Buxoro amiri Rossiya imperiyasining har tomonlama yordami bilangina hozirgi Tojikistonning janubisharqidagi asosiy tumanlarini butunlay oʻz taʼsiriga boʻysundirishga muvaffaq boʻldi.

Angliya-Rossiya shartnomalari

1920-yilda Buxoro bosqini Sovet hokimiyati tomonidan, Turkiston fronti Qizil Armiya boʻlinmalarining harbiy harakatlari, Yosh buxorliklar va buxorolik kommunistlar harakati vakili boʻlgan M.V.Frunze boshchiligidagi milliy tuzilmalar koʻmagida tashkil etildi

Amir hokimiyatini yo'q qilish harakati bir haftadan ko'proq vaqtni oldi va harakatning asosiy maqsadi amalga oshdi. Harakatning tezligi va uning muvaffaqiyati Frunzeni qo'mondon sifatida ajratib turadigan puxta tayyorgarlik ishlari natijasi edi. Buxoro aksilinqilobiga hal qiluvchi zarba berildi. Qizil Armiyaning Buxorodagi keyingi barcha harakatlari ushbu aksilinqilobiy qoldiqlarini yo'q qilish edi. Teatrning fazoviyligi va uning og'ir sharoitlari bu harakatlarda o'z izini qoldirdi, chunki ular o'z vaqtidan kechikdi. Bir guruh tarafdorlari bilan dastlab Boysunga, soʻngra Dushanbega oʻrnashib olgan sobiq amirni nihoyat Buxoro sarhadlaridan haydab chiqarish, Sharqiy Buxoroni sovetlashtirish maqsadida sovet qoʻshinlari barcha toʻsiqlar va yerning noqulay sharoitlarini yengib oʻtishdi. Iqlim 1921-yil Hisor ekspeditsiyasi deb ataladigan Sharqiy Buxoroga chuqur kirib bordilar va nihoyat amir tarafdorlarini Buxoro Xalq Respublikasi chegaralaridan quvib chiqardilar. Biroq, unga kichik piyoda qo'shinlar biriktirilgan bitta otliq divizion tomonidan bosqin shaklida amalga oshirilgan bu ekspeditsiya, orqa qismni siyosiy va ma'muriy jihatdan mustahkamlash bo'yicha tizimli ishlarning yo'qligi tufayli uzoq muddatli natijalarni bermadi. Qizil Armiya kolonnalari Sharqiy Buxoroning eng chekka joylariga bir necha marta uzoq safarlarni amalga oshirib, kuz boshlanishi bilan o'z bazalariga yaqinroq bo'lgan qishloqlarga chekinishga majbur bo'ldilar, chunki ular orqa tarafning yomon ta'minlanishi va tashkil etilishi tufayli strategik holdan toyish bilan tahdid qila boshladi. Sharqiy Buxoroda sovet hokimiyatini mustahkamlashning imkoni bo‘lmadi, undan keyingi yili inqilobning mahalliy muxoliflari foydalandilar.

1921-yil oktyabrda Usmonli imperiyasining sobiq harbiy vaziri Enver posho Buxoroga keldi, u Moskvada RSFSR Xalq Komissarlari Sovetidan Buxoroda islohotlar o‘tkazish bo‘yicha ko‘rsatma va vakolatlar oldi. Qisqa vaqt ichida Enver posho Sovet hukumatidan hafsalasi pir bo'lib, yagona turkiy O'rta Osiyo musulmon davlati g'oyasini ilgari surdi. U ko'rsatmasiga ko'ra, bosmachini Qizil Armiya tomoniga qo'zg'atish o'rniga, u butun mamlakat bo'ylab tarqoq bosmachi otryadlarini yagona armiyaga birlashtirdi va Sovet hokimiyatiga qarshi chiqdi. 1922-yilda mahalliy aksilinqilobiy harakatni amalga oshirgan kuchlar saflaridagi boʻlinishdan foydalanib, yana faol qarshilik koʻrsatishga urindi. Bu qarshilikka rahbarlikni “Yosh turklar” partiyasining sobiq a’zolaridan Enver posho o‘z qo‘liga oldi. 1922-yilning erta bahorida Sharqiy Buxoroda paydo bo‘lgan Enver posho panislomizm va antikommunizm shiorlari bilan ommani o‘ziga boʻysindirishga harakat qildi. Bu urinish dastlab muvaffaqiyatli bo'ldi. Enver poshoning Sharqiy Buxorodagi aksilinqilobiy faoliyati Qizil Armiyaning u yerdagi yangi yurishi bilan to‘xtatildi. Bir qancha janglarda Enver posho mag‘lubiyatga uchradi, janglarning birida halok bo‘ldi. "Narshaxiy, Abu Bakr Muhammad ibn Jaʼfar ibn Zakariyya al-Xattob ibn Sharik anNarshaxiy (899—959) — tarixchi olim.Narshaxiyning Buxoro tarixi asarining fransuzcha tarjimasi, 1892-yilBuxoroning Narshax qishlogʻida tugʻilgan. Tarjimai holiga oid maʼlumotlar kam. Somoniylar saroyida kotiblik qilgan. Narshaxiy 943—944 yillarda "Buxoro tarixi" ("Tahqiqi viloyati Buxoro") nomli asarini arab tilida yozib, uni somoniylar amiri Nuh ibn Nasr (hukmronlik davri: 943—954)ga bagʻishlagan. Narshaxiyning oʻgʻli Abu Bakr Mansur va nevarasi hadisshunos olim Abu Rafi al-Ala ibn Mansur ibn Muhammad ibn Jaʼfar asarni arab tilida davom ettirishib, Mansur ibn Nuh (hukmronlik davri: 997—999), yaʼni soʻnggi somoniylar davrigacha toʻldirishgan. Nasafiyning "Kitob al-qand" ("Samarqandiya") va Abu Saʼd as-Samʼoniy (1113— 1167)ning "Kitob al-ansob" asarlarida N. haqida maʼlumotlar mavjud. N. oʻz tugʻilgan qishlogʻida vafot etgan. Asarning asl nusxasi bizgacha yetib kelmagan. 1128-yil quvalik Abu Nasr Ahmad ibn Muhammad al-Qubaviy asarni fors tiliga qisqartirib tarjima qilgan. 1178—79 yillarda asar 2-marta qisqartirilgan. Tarjimonlar qisqartirish bilan birga uni yangi maʼlumotlar bilan maʼlum maʼnoda toʻldirganlar. "Buxoro tarixi" 36 bobdan iborat boʻlib, asosan, Buxoro vohasining tarixiga bagʻishlangan. Kitobning bir necha bobi Buxoroning barpo etilishi, qadimiy nomlari, qadimiy podshoxlariga bagʻishlangan. Asarning maxsus bir bobi Buxoro atrofidagi Karmana, Tavois, Iskajkat, Shargʻ, Zandana, Vardona, Afshona, Barkat, Romitan, Varaxsha, Baykand (Poykend), Forob va boshqa

Tarixi Narshaxiy" kitobining birinchi beti (Yangi Buxoro, 1904). "Buxoro tarixi" kitobining birinchi beti (Toshkent, 1966).shahar va qishloqlarning tasviriga bagʻishlangan. Unda bu joylarning tarixi, aholisi va uning mashgʻuloti, faoliyati hamda tashqi shaharlar bilan munosabatlari hikoya qilinadi. Buxoro aholisining ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida sodir boʻlgan muhim tarixiy voqealar bayon qilinadi. Kitobda Oʻrta Osiyoda arab xalifaligi hukmronligining oʻrnatilishi, islom dinining yoyilishi va Buxoroning arablar tomonidan taqsimlab olinishi hamda xalifalikka qarshi kurashlar, ayniqsa, Muqanna, Abu Muslim va boshqa boshchiligidagi xalq qoʻzgʻolonlari batafsil hikoya qilinadi. "Buxoro tarixi"da IX asrda Oʻrta Osiyoning arab xalifaligidan ajralib chiqishi, Movarounnahr va Xurosonda somoniylar davlatining barpo boʻlishi va somoniylar davrida Buxoroning iqtisodiy va madaniy hayoti tasvirlangan. Asarda Buxoroning tarixiy topografiyasiga oid maʼlumotlar boʻlib, unda Buxoro shahrining darvozalari, ichki va tashqi devorlarining qurilishi ham ark va shahristonning bino qilinishi hikoya qilinadi. Asar faqat Buxoro tarixinigina emas, balki butun Oʻrta Osiyo tarixini oʻrganishda hamda nodir manbadir. "Buxoro tarixi" Parij (1892)da fransuz, Buxoro (1904) va Tehron (1939)da fors, Toshkent (1897)da rus, Kembrij (1954)da ingliz, Toshkent (1966, 1993)da oʻzbek tilida, Dushanbe (1979)da tojik tilida nashr etilgan.

Xulosa: Sharqiy Buxoro tarixini o‘rganishda yozma manbalar, arxiv hujjatlari, arxeologik topilmalar va sayyohlar yozuvlari muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, Buxoro amirligi davrida yaratilgan tarixiy asarlar ushbu hududning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotini yoritishda katta ahamiyatga ega. Ushbu manbalar yordamida Sharqiy Buxoro hududining tarixiy rivojlanishi, boshqaruv tizimi va madaniy hayotini ilmiy asosda o‘rganish mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar 1.Narshaxiy. Buxoro tarixi. Toshkent: Fan, 1966. – 12–45-betlar. 2.Mirzo Abdulazim Somiy. Tuhfayi shohiy. Toshkent, 1962. – 55–110-betlar. 3.Bartold V.V. Turkiston mo‘g‘ullar istilosi davrida. Toshkent, 1990. – 210–250-betlar. 4.Ahmedov B. O‘zbekiston xalqlari tarixi manbalari. Toshkent, 2001. – 134–160- betlar. 5.To‘rayev H. Buxoro tarixi yozma manbalari. Buxoro, 2023. – 25–90-betlar. 6.Tojiboyev M. Buxoro amirligi tarixiga bag‘ishlangan manbalar. – 1–7-betlar. 7.G‘afurov B. Tojiklar. Moskva, 1972. – 320–350-betlar. 8. Sagdullaev A. O‘zbekiston tarixi. Toshkent, 2018. – 150–175-betlar. 9. Rajabov Q. Buxoro amirligi tarixi. Toshkent, 2002. – 88–120-betlar. 10. Azamat Ziyo. O‘zbekiston davlatchiligi tarixi. Toshkent, 2000. – 210–230-betlar.