SURXONDARYO VILOYATI ASOSIY KAPITALGA KIRITILGAN INVESTITSIYALAR HAJMINI TREND MODELLARI ORQALI MODELLASHTIRISH

MODELLASHTIRISH

Panjiyeva Madinabonu Mirzohidovna

Termiz davlat universiteti

Iqtisodiyot va turizm fakulteti iqtisodiyot(tarmoqlar va sohalar bo’yicha)

yo’nalishi 4-bosqich talabasi

Ilmiy rahbar: I.F.F.D(PhD) B. E. Turayev

Annotatsiya: Ushbu paragrafda Surxondaryoga kiritilgan investitsiyalar hajmini modellashtirish jarayoni aks ettirilgan.

Tayanch iboralar: Trend modellari, eksponentsial, chiziqli, parabola, darajali, logarifmik.

Tajribalarda keng qo’llaniladigan eng oddiy prognozlash modellaridan biri trend modeli hisoblanadi. Trend - bu vaqt tendensiyasining matematik tavsifi. Unda natijaviy belgi (y) sifatida o’rganayotgan ko’rsatkich, omil belgi (x) sifatida esa kuzatuv davri soni olinadi. Odatda trend modellarining umumiy ko’rinishi quyidagicha bo’ladi1:

 -chiziqli trend modeli

 -eksponentsial trend modeli

 - 2-darajali polinom

 -darajali

 -logarifmik trend tenglamalari 1 To’rayev B. E. et al. Mahalliy byudjet daromadlarini ARIMA modeli asosida prognozlash //Journal of Universal Science Research. – 2024. – Т. 2. – №. 1. – С. 141-149.

Surxondaryo viloyatiga kiritilgan investitsiyalar hajmini yuqorida ko’rsatilgan trend modellari orqali modellashtirildi. Modellashtirish Microsoft Excel dasturiy ta’minoti yordamida amalga oshirildi. Tahlil uchun 1-jadvaldagi ma’lumotlardan foydalanildi.

1-jadval

Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi (mlrd

so’m)2

Yillar Investitsiyalar hajmi (mlrd so'm.) Yillar Investitsiyalar hajmi (mlrd so'm)

t y t y

1 655,3 8 3551

2 802,9 9 7240,6

3 980,3 10 11835,1

4 1371 11 10068,2

5 1509,1 12 12037,8

6 1843,6 13 11569,4

7 2142,4 14 17956 olindi va ma’lumotlar oralig’i belgilab olinib, “Вставка – Диаграмма – Точечная – Точечная” diagrammasini tanladik. Natijada quyidagiga ega bo’ldik (1-rasm). 2 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi rasmiy sayti www.surxonstat.uz ma’lumotlari

1-rasm. Eksponentsial trend modeli3

Boshqa model turlarini tanlab 2.3.2-2.3.5-rasmlardagi natijalarga ega bo’lamiz:

2-rasm. Chiziqli trend modeli 3 Muallif ishlanmasi

y = 446,66e0,2721x

R² = 0,8924

25000

y = 1259,3x - 3475,8

R² = 0,8527

3-rasm. Logarifmik trend modeli

4-rasm. 2-darajali polinom trend modeli

y = 5742,7ln(x) - 4364,6

R² = 0,6073 -10000

y = 107,04x2 - 346,36x + 805,92

R² = 0,9316

5-rasm. Darajali trend modeli.

Shunday qilib, 5 turdagi trend modellarni tuzib olindi. Endi ularning sifatini va ahamiyatliligini tekshirib ko’ramiz (2-jadval).

2-jadval

Regression tahlil natijalari4 T/r Model turi Model tenglam,asi Determinatsiya

koeffitsienti

1 Eksponentsial 0,958

2 Chiziqli 0,8527

3 Logarifmik 0,6073

4 Polinomli 0,9316

5 Darajali 0,8969 4 Muallif ishlanmasi

y = 291,14x1,3721

R² = 0,8969

2-jadvaldan ko’rinib turibdiki, eksponentsial trend modeli bo’yicha determinatsiya koeffitsienti eng katta. Demak, ushbu model sifati boshqa modellarning sifatiga qaraganda yuqori. Shu boisdan, eksponentsial trend modeli bo’yicha regression tahlilni amalga oshiramiz. Modelning ahamiyatini esa Fisher mezoni bilan va parametrlarining statistik ishonchliligini Styudent (t) mezoni bilan tekshirdik. (3-jadval).

3-jadval

Regression tahlil natijalari5

ВЫВОД ИТОГОВ

Регрессионная статистика Множественный R 0,979 R-квадрат 0,958 Нормированный Rквадрат 0,954 Стандартная ошибка 0,248 Наблюдения 14 Дисперсионный анализ

df SS MS F Значимость F Регрессия 1 16,848 16,848 273,666 1,26E-09 Остаток 12 0,739 0,062 Итого 13 17,586 5 MS Excel yordamida tahlil amaga oshirildi

Коэффициенты

Стан-

дартная

ошибка

t-ста-

тисти-

ка

P-Значение Нижние 95% Y-пересечение 6,101793 0,140 43,563 0,000 5,797 Переменная X 1 0,272132 0,016 16,543 0,000 0,236

Shunday qilib, Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi bo’yicha eksponentsial trend modeli ishlab chiqildi.

Foydalanilgan adabiyotlar 1. To’rayev B. E. et al. Mahalliy byudjet daromadlarini ARIMA modeli asosida prognozlash //Journal of Universal Science Research. – 2024. – Т. 2. – №. 1. – С. 141-149. 2. Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi rasmiy sayti www.surxonstat.uz ma’lumotlari