ResearcherUzO‘RGANISH
1Bo‘ronova B. T, 1Ollaberdiyeva G. E, 1Tillayev X. R.
1Termiz davlat universiteti.
boronovabahriniso96@gmail.com
Annotatsiya: Alyuminiy oksid, Tiokarbamid + formalaldegid + melamin asosidagi sorbentlar yordamida Cu(II) va Mg(II) ionlarini suvli eritmalardan ajratib olish jarayoni va uning statik sharoitda o‘zgartirilgan shakllari o‘rganildi. Sorbat va sorbent o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning tabiati aniqlangan. Cu(II) va Mg(II) ionlarining konsentratsiyasi uchun optimal sharoitlar topildi. Suvli eritmalardan metallarni ajratib olish uchun sorbentlardan foydalanish imkoniyati ko‘rsatilgan.
Tayanch so‘zlar: suv tizimlari, turli sorbentlar, , mis sulfat, magniy sulfat,
Kirish: Atmоsferа hаvоsi, yer vа suvlаrdаn tаshkil tоpgаn bо`lib, mоddаlаrning tаbiаtdа tаbiiy аylаnishi jаrаyоnidа bir qаtоr kimyоviy elementlаr, kаliy, temir, ftоr vа bоshqа elementlаr qаtnаshаdi. Suv ekоtizimlаri - bu tаbiiy suv muhiti bо'lib, uning tirik vа jоnsiz elementlаri yаgоnа funksiоnаl yаxlitlik sifаtidа о'zаrо tа'sir qilаdi vа metаbоlizm vа energiyа bilаn о'zаrо bоg'liqdir. Bu аlmаshinuv bоshqа xаrаktergа egа bо'lib, mоddаlаrning fizik, kimyоviy vа biоlоgik оmillаr tа'siridа о'zgаrishi bilаn birgа kelаdi.[1]
F.А.Bаrаyev vа bоshqаlаr о‘zlаrining о‘quv qо‘llаnmаlаridа chuchuk suv zаxirаsining 70-90 fоizi rivоjlаnаyоtgаn mаmlаkаtlаrdа ekinlаrni yetishtirish uchun ishlаtilishini, kundаlik ehtiyоjni qоndirish uchun аhоli jоn bоshigа kunigа 50 litr suv kerаk (Dublin tаmоyillаri, 1992), 1 kg guruch yetishtirish uchun 3000 l suv zаrur, hаr bir insоn bir yildа о‘rtаchа 58 kg guruch iste’mоl qilаdi, shоlining yаngi nаvlаrini chiqаrаyоtgаn seleksiоner оlimlаr suv sаrfini 50 fоiz kаmаytirishni nаzаrdа tutmоqdа, bir buxаnkа (400 grаmm) nоngа ketаdigаn unni yetishtirish uchun 550 l suv kerаk, yer оsti suvlаridаn fоydаlаnishdаgi beqаrоrlik sаbаbli Hindistоndаgi 25 fоiz hоsilning tаqdiri dоim xаvf оstidа turishi tо‘g‘risidа mа’lumоtlаr keltirilgаn[2]. Ushbu ishdа kichik dаryоlаrning tub chо'kindilаridа texnоgen geоkimyоviy birikmаlаrini аniqlаsh vа tаhlil qilishning metоdik usullаrigа аsоslаngаn. Qishlоq xо'jаligi, sаnоаt vа tоg'-kоn sаnоаti hududlаridа suv оqimlаrining tub chо'kindilаridа geоkimyоviy birikmаlаrning xususiyаtlаri kо'rib chiqilgаn. Yer usti suv оqimlаrining kimyоviy elementlаr bilаn texnоgen iflоslаnishini bаhоlаgаnlаr[3].
Og'ir metallar - bu suv ekotizimlarini tark etmaydigan va atrof-muhit omillari ta'siri ostida ularning tarkibida mavjud bo'lish shaklini o'zgartirishga qodir bo'lgan konservativ moddalar sinfiga tegishli o'ziga xos ifloslantiruvchi moddalar. OZM migratsiya jarayonlarining tasnifiga ko'ra, fizik-kimyoviy omillar ta'siridan kelib chiqqan holda, fizik-kimyoviy migratsiya xarakterlidir, bular atrof-muhitning pH darajasi, suvning sho'rligi va haroratini o'z ichiga oladi [4].
Ion almashinadigan qatronlar tabiiy va sanoat suvlaridan qimmatbaho birikmalarni olish uchun ishlatiladi murakkab aralashmalarni katalizator sifatida, oqava suvlarni tozalash uchun, ionitoponikada substrat sifatida analitik ajratish, bularning barchasi sintetik organik ionitlarni batafsilroq o'rganish uchun istiqbolli yo'nalishlardir.[5]
Mualliflar o‘zlarining tadqiqotida mis ionlarining asosiy manbai suv ekanligini va ushbu tadqiqotdavodoprovod va yer usti suvlari namunalarini tekshirishni taklif qildilar.Yer usti suvlari Mis ionlarini aniqlash texnikasi ammiak bilan reaksiyaga asoslangan bo‘lib, barqaror kompleks ionining hosil bo‘lishiga olib keladi.Bu eritmaga yorqin ko‘k rang beradi. Ishning birinchi bosqichida uning maksimal aniqlash to‘lqin uzunligi 440 nm ni tashkil etadigan birikmalarniikkinchi bosqichda kalibrlash grafigini qurishgan. Uchinchi bosqichi yordamida haqiqiy namunalardagi mis ionlarining tarkibi aniqlaganlar.Shunday qilib, spektrofotometrik usul bilan barcha o‘rganilgan namunalardagi mis ionlarining miqdori MPC dan (100 mkg/l) oshmasligi aniqlangan [6].
Yer qobig‘idagi misning miqdori (4,7-5,5) 10-3 % og‘irlik. Mis gidrotermik kelib chiqishi bilan ajralib turadi. Dengiz suvida mis miqdori og‘irlik bo‘yicha 3 10-7 %, daryo suvida - 1 10-7 %; dengiz va okeanlar havzalariga kiradigan mis ionlari tub cho‘kindilar tomonidan so‘riladi, shuning uchun ulardagi mis miqdori 5,7 10-3 % ga etadi. Mis ionlari ko‘pgina fiziologik jarayonlarda ishtirok etadi, tirik organizmlarda misning o‘rtacha miqdori og‘irlik bo‘yicha 2 10-4 %, odam qonida taxminan 0,001 mg/l ni tashkil qiladi.[7]
Mis tirik organizmlarning biokimyoviy jarayonlarida muhim rol o‘ynaydigan mikroelement (masalan, to‘qimalarda kislorodning o‘tishi, temirning so‘rilishi), ammo misning ortiqcha bo‘lishi odamga salbiy ta’sir qiladi va anemiya rivojlanishiga olib keladi. , nevrologik kasalliklar va jigarga ta’sir qiladi. Shuning uchun atrof-muhit obyektlari va inson organizmidagi misning asosiy manbalari - oziq-ovqat va ichimlik suvidagi mis miqdorini nazorat qilish muhim vazifadir.[8]
Tajriba: Statik sharoitda mis (II) ni uning tuzi eritmasidan sorbsion ajratib olish kinetikasi cheklangan hajmli usulda o‘rganildi [9].
Ushbu ish davomida mis sulfat va magniy sulfat tuzlaridan 2,5 va 2,46 gr tarozida tortib, har bir tuzndan 1M li eritma tayyorlab oldik, so‘ngra eritmalardan 10 ml olib tiokarbamid, formalaldegid, melamin asosidagi sorbentdan 50 mg olib eritmaga soldik va 24 soatga qoldirib, so‘ngra eritmalarni filtr qog‘ozda filtrlab, 3 kun qurutishga qo‘ydik va olingan quruq massani IQ-spektral tahlilda ko‘rdik. Bu quyidagi rasmda keltirilgan.
1-rasm. Tiokarbamid, formalaldegid, melamin asosidagi sorbentga yutirilgan Mgso4* 7H2O va CuSO4* 5H2O eritmalarining IQ-spektral tahlili.
MgSO4* 7H2O va CuSO4* 5H2O 1 molyarli eritma tayyorlab oldik
Quyidagi jadvalda keltirilgan
jadval 1.
MgSO4 *
7H2O va CuSO4
* 5H2O
MgSO4*
7H2O
CuSO4 *
5H2O Al2O3
Modda
miqdori gr/mol 4,96 2,46 2,5 57501000125015001750200022502500275030003250350037504000
cm-1
-100
3340,71
3111,18
1664,57
1612,49
1560,41
1508,33
1409,96
1332,81
1083,99
977,91
871,82
775,38
623,01
poroshok209
Eritma
hajmi ml 20 10 10
Sorbentga
yutilish vaqti
sek
3,3 3,27 2,51
Yutilgan
modda gr 1,3430 1,3940 0,8660
Yutilgan
modda massa
ulushi %
27 56,7 34,64
2-rasm. Al2O3 sorbentiga yutirilgan Mgso4* 7H2O va CuSO4* 5H2O eritmalarining IQ-spektral tahlili.
Xulosa: O'tkazilgan tadqiqotlar natijasida Cu(II) va Mg(II) ning suvli eritmalardan 2 xil sorbentdan foydalangan holda ajratib olishning asosiy qonuniyatlari aniqlandi. O‘rganilayotgan sorbentlarning Cu(II) va Mg(II) ionlariga eng yuqori yaqinligi pH 4÷8 oralig‘ida sodir bo‘ladi. Ikkala modda eritmalarini sorbentga yutirilgan vaqti va foiz ko‘rsatgichlari aniqlandi.7501000125015001750200022502500275030003250350037504000 cm-1
1080,14
673,16
621,08
621,08
poroshok206
Foydalanilgan adabiyaotlar
1. Eyrikh S.S. Pаpinа T.S. Representаtive sаmpling methоd аs а key stаge оf quаlity аssurаnce оf аnаlyticаl dаtа fоr the аnnuаl cоntаminаnt lоаds cаlculаtiоns//Prоc. оf 6-th Internаtiоnаl Cоnference оn mercury аs а glоbаl pоllutаnt. – Minаmаtа, Jаpаn, Оctоber 2001. – P. 7915-7919.
2. Янин Е.П. Техногенные геохимические ассоциации в донных отложениях малых рек (состав, особенности, методы оценки) //М.: ИМГРЭ, 2002. 11-13 с.
3. Янин Е.П. Техногенные геохимические ассоциации в донных отложениях малых рек (состав, особенности, методы оценки) //М.: ИМГРЭ, 2002. – 52 с.
4.Безуглова О.С., Орлов Д.С. Биогеохимия. – Ростов на/Д : «Феникс», 2000. – 320 с.
5. Sundeeva Natalya Anatolyevna, Kireeva Valentina Dmitrievna, Khitrov Lev Valerievich, Fedorov Alexander Sergeevich//PROMISING AREAS OF APPLICATION ION EXCHANGE RESINS. сборник статей II Международной научно-практической конференции, Состоявшейся 10 марта 2023г. в г. Пенза.
6. Кутенкова Я.А., Панова А.Л., Дениско В.В. “Определение ионов меди в водопроводных и поверхностных водах методом спектрофотометрии// Краснояр.науч.центр Сибирского отделения Российской Академии наук”. Междициплинарная конференция молодых учёных. 2021 г. 109 с.
7. Оганесян Э.Т., Попков В.А., Щербакова Л.И., Брель А.К. Химия элементов. М.: Издательство Юрайт. - 2017. - 251 с.
8. Пичищева Н.В., Шкняев К.Ю. Применение люминесценции для определения малых содержаний меди // Журн. аналит. химии, - 2008, - Т. 63, - № 3, - С. 454-466.a
Текст распознан автоматически из PDF и может содержать неточности.